Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Ad libertatem assensus fidei formalis necessario praesupponitur et requiritur, ut liber sit assensus in obiectum formale saltem secundum eius partem alterutram divinae auctoritatis et revelationis. Nam sub evidentia non habet locum libertas assensus; atqui omnino evidens est, posita infallibilitate Dei et posita locutione Dei, id quod continetur in hac locutione, esse verum. Ergo quando necessarium est utrumque actuale hoc iudicium: « quidquid Deus dicit, non potest non esse verum; Deus dicit tres esse personas divinas; » profecto etiam necessarius est assensus in veritatem: tres esse personas divinas. Ut enim assensus liber sit libertate specificationis, de qua hic agitur, necesse est, ut in potestate mentis sit etiam obiecti negatio vel de eodem dubitatio. At negatio vel dubitatio in conclusione (tres sunt divinae personae) iam continet negationem vel dubitationem de alterutra praemissarum; hoc scilicet ipso, quod quis dubitat vel negat tres esse divinas personas, iam etiam dubitat vel negat, quidquid Deus dicit, esse verum; aut Deum hoc dixisse; aut utrumque simul. Nemo enim potest dubitare de evidenti consequentia: si quidquid Deus dicit, est verum, et si Deus dicit tres esse divinas personas, evidenter consequi verum esse hoc a Deo dictum, tres esse personas divinas. Iam vero ex hypothesi iudicium illud utrumque in praemissis esset evidens, et proinde necessarium absque possibilitate dubitationis vel negationis; ergo etiam in consequenti dubitatio vel negatio esset impossibilis, et hoc ipso nulla libertas specificationis.

2. Posset forte aliquis concedendo totum quod diximus, ulterius contendere, cum actuali assensu in obiectum formale quantumvis necessario adhuc posse consistere non quidem libertatem contrarietatis, sed tamen libertatem exercitii in actu formali fidei, quia potest assensus in ipsam veritatem revelatam suspendi propter specialem difficultatem, quae in ea reperitur. At haec suspensio assensus estne solum mentis diversio ab obiecto, an est dubitatio de veritate? Ubi agitur de libertate assensus propter defectum evidentiae, numquam est quaestio de libertate avertendi cogitationem ab obiecto; tali enim modo sumus etiam liberi in iudicio 2+2=4. Dubitatio autem de veritate propositionis singularis una cum iudicio actuali et firmissimo, eam contineri in propositione generali et propositionem generalem esse certissimam, puta dubitatio de veritate Trinitatis una cum iudicio actuali, Trinitatem esse revelatam a Deo, et quidquid est revelatum a Deo esse necessario verum, profecto consistere non potest. Nam dum assentiris obiecto utrique formali, iam virtualiter assentiris veritati ipsi revelatae; si ergo assensus ille prior esset necessarius, posterior non posset esse liber, nisi forte illa libertate divertendi cogitationem, de qua non agitur. Ceterum haec ipsa diversio cogitationis ab obiecto revelato est necessario simul diversio ab obiecto formali; ergo haec ipsa qualiscumque libertas exercitii componi non posset cum actuali consensu necessario in veritatem utriusque praemissae. Neque enim potest actu iudicari: Deus infinite verax dicit hoc verum; et simul diverti iudicium ab hoc vero. Ad summum posset esse iudicium non explicitum sed solum implicitum.

Quod dicitur de speciali difficultate, quae reperiri solet in obiecto materiali, ea certe efficere potest, ut negetur vel suspendatur assensus, si hic liber est; eo ipso autem iam etiam suspenditur vel negatur assensus in alterutram ex praemissis. Potest sane aliquis speciali difficultate induci ad dubitandum e. g. de unitate naturae in tribus personis, at hoc ipso iam dubitat, utrum haec doctrina sit a Deo revelata; nam de altero, utrum Deus sit verax in revelando, nemo nisi forte valde ignorans vel delirans dubitare potest¹.

Dici solet, libertatem assensus fidei inde esse, quod obiectum materiale in se et intrinsecus non intelligimus. At hoc imprimis universim admittere nequeunt, qui nobiscum tenent posse etiam fide divina et libera credi, quae aliunde ex ratione intestina sunt evidentia (cf. Tract. de Deo th. IX. n. II); tum etiam in veritatibus quas in se minime intelligimus, potest quidem ex hac ratione specialis difficultas in assentiendo ortum habere, sed non potest inde explicari libertas fidei, nisi quatenus simul supponitur inevidentia et libertas assentiendi in alterutro obiecto formali. Si enim obiectum formale in utraque sua parte esset evidens, etiam cum evidentia manifestaret existentiam, quamvis non declararet internam rationem obiecti, quod creditur; unde iam non esset libertas in credendo existentiam talis veritatis utpote evidenter manifestatam. Quando igitur s. Thomas vel alii theologi considerant libertatem fidei in relatione ad illam internam inevidentiam obiecti materialis, intelligendi sunt supposita inevidentia obiecti formalis loqui de illa speciali difficultate, quae oritur ex non perspecta ratione ipsius veritatis credendae. Evidentiam locutionis divinae sufficere ad tollendam libertatem assensus etiam in rem revelatam, licet haec in se maneat obscura, vide penes sanctum Thomam 2. 2. q. 5. a. 2. Ceterum ut iam dixi, interna inevidentia veritatis credendae seu obiecti materialis neque necessaria est, ut possit esse obiectum liberi actus fidei, dummodo sit non evidens obiectum formale. Licet enim aliquis evidenter cognoscat veritates rationales, potest tamen eas credere libero actu fidei, si simul sunt propositae revelatione, quam certo non tamen evidenter cognoscit ut divinam; tum vero non quidem ratione obiecti materialis sed tamen ratione obiecti formalis dicetur fides « argumentum non apparentium » Heb. XI. 1.

Itaque ipsa possibilitas dubiorum de veritate doctrinae revelatae, quae dubia oriantur ex insita doctrinae difficultate, supponit et ostendit libertatem assensus in alterum ex duabus veritatibus constituentibus obiectum formale. Vide Suarez disp. III. sect. 8. n. 19-21; de Lugo disp. II. sect. 1. n. 9. sqq. Iam vero cum actus fidei sit ex sua natura actus liber, ut non solum experientia et factis heu nimis confirmatur, sed omnino constat ex Scriptura, ex doctrina PP. et consensu theologorum, et ex intima eius ratione, quia est actus meritorius virtutis (vide Suarez disp. VI. sect. 6), ex diserta denique definitione Concilii oecumenici Vaticani (Constit. de Fide cap. 3. can. 5.); cum deinde veracitas Dei forte omnibus sit vel saltem possit esse evidens, ac proinde assensus in eam, spectatus in se et non spectata eius supernaturali firmitate super omnia, necessarius sit vel saltem esse possit; consequitur divinitatem locutionis non esse, et quatenus pertinet ab obiectum formale liberi actus fidei, non posse esse evidentem, licet sit et cognoscatur certissima.

3. Quomodo vero divinitas locutionis certa sit, nec tamen evidens, ex superius declaratis facile explicatur. Si verbum seu doctrina consideretur illo sacro velut apparatu circumvestita, de quo diximus, evidenter dignitas rationum prae quovis intellectu postulat firmum assensum et excludit formidinem prudentem de opposito, est ergo certitudo obiectiva (supra cap. I. n. II. 2.) relucens intellectui ex ipsa intestina ratione revelationis spectatae in complexu, ut constat verbis et factis. Quamvis vero tot splendere rationes manifestantes existentiam revelationis, ut sit evidens exclusio prudentis formidinis de opposito, adeoque dum perspicuiuntur et saltem dum actu considerantur rationes, rapiatur assensus in hanc veritatem: « prudenter absque formidine erroris teneri posse ac debere existentiam revelationis; » et quamvis proinde in sensu composito cum actuali consideratione rationum non maneat libertas ad iudicium hoc alterum: « prudenter posse dubitari de existentia revelationis; » nihilo tamen minus existentia ipsa revelationis non est directe evidens, sed tantummodo obiective certa, h. e. manifestatio rationum non est clara eo gradu, ut excludat etiam possibilitatem formidinis imprudentis. Ideo assensus intellectus non rapitur sublata libertate in hoc iudicium: « existit revelatio; » non rapitur inquam necessario, saltem ubi non de revelatione in abstracto et generatim spectata sed de revelatione singularum veritatum in concreto agitur^[338. De hac claritate certitudinis, non vero de claritate evidentiae quae tollat libertatem, loquitur S. P. Pius IX., quando describit splendorem rationum, quibus divinitas revelationis illucescit ita, ut omnino cuiusque mens et cogitatio intelligat christianam fidem Dei opus esse, ac proinde teneatur quavis difficultate ac dubitatione (quae sane imprudens et ideo impia locum habere potest) penitus abiecta atque remota, omne eidem fidei obsequium praebere. » Verba Pontificis haec sunt. « Humana quidem ratio, ne in tanti momenti negotio decipiatur et erret, divinae revelationis factum diligenter inquirat oportet, ut certo sibi constet, Deum esse loquutum (diligentia ab omnibus est adhibenda sed tamen pro diversitate hominum diversa, et omnino in animis omnium debet esse de divinitate locutionis certitudo; quis vero suspicetur a Pontifice doceri pro omnibus necessitatem evidentiae?)...... Sed quam multa, quam mira, quam splendida praesto sunt argumenta, quibus humana ratio luculentissime evinci omnino debet (cf. ἔλεγχος convictio ut est in Itala et penes PP. Hebr. XI. 1.), divinam esse Christi religionem..... ac proinde nihil fide nostra certius, nihil securius, nihil sanctius exstare, et quod firmioribus innititur principiis. » Enumeratis argumentis prosequitur: « Quae certe omnia tanto divinae sapientiae ac potentiae fulgore undique collucent, ut cuiusque mens et cogitatio vel facile intelligat, christianam fidem Dei opus esse. Itaque humana ratio ex splendidissimis hisce aeque ac firmissimis argumentis, clare aperteque cognoscens, Deum eiusdem fidei auctorem existere, ulterius progredi nequit, sed quavis difficultate ac dubitatione penitus abiecta atque remota omne eidem fidei obsequium praebeat oportet, cum pro certo habeat, a Deo traditum esse, quidquid fides ipsa hominis credendum et agendum proponat » (Encycl. 9 Nov. 1846.) Quod ad persuadendam opinionem de stricte dicta evidentia facti revelationis animaduertunt, in hisce S. Pontificis litteris « non agi de sola evidentia credibilitatis, sed de evidentia veritatis religionis nostrae, » omnino concedimus Pontificem agere non solum de credibilitate, sed de veritate facti revelationis; negamus autem, doceri evidentiam facti illam stricte dictam, quae tollit libertatem assensus (vide supra cap. I. §. II.). Quomodo porro quispiam in illam sententiam cogere possit Suarezium, equidem non intelligo. Tota ratio ad illud reducitur, quod Suarez in uno loco (disp. 3. sect. 8. n. 3.) eam quam nos dicimus certitudinem, appellavit evidentiam moralem distinguens illam ab evidentia metaphysica, quam nos appellavimus evidentiam stricte dictam. Ceterum fidem nostram qua fideles nominamur et sumus, et de qua sola agimus, non posse consistere cum evidentia sive naturali sive supernaturali de Dei veritate simul et de facto revelationis, Suarez (ibid. sect. 8. punct. 3.) multis probat, et ex suis. Unde intellectus manens per se indeterminatus ad assensum praestandum vel negandum, per voluntatem inclinandus est ad alterutrum; si tamen perspectis rationibus negat assensum, necessario simul iudicat, imprudenter et contra certum officium se agere. Dum igitur locutio Dei complexa, h. e. locutio formalis per doctrinam et realis per facta menti exhibetur, illa ex se ipsa et ex sua insita ratione non autem per aliud motivum diversum, atque ideo immediate intelligitur cum certitudine non tamen per evidentiam ut verbum non hominum, sed sicut est vere, verbum Dei. Primum iudicium: « debetur assensus firmus, hanc locutionem esse divinam, » iudicium est ex evidentia; alterum iudicium: « haec locutio est divina, » debet esse iudicium certum exclusa formidine de opposito, non tamen est ex directa evidentia, et ideo ad firmum assensum requiritur imperium liberae voluntatis.

Si quis existimet, aliquando saltem primis fidei promulgatoribus, prophetis et Apostolis fuisse stricto sensu evidentem divinitatem revelationis; in hac hypothesi assensus in rem dictam posset quidem appellari actus fidei, quia fuisset assensus propter cognitam auctoritatem Dei revelantis; attamen assensus liber non fuisset, et ideo alterius rationis² principiis quae statuit de analysi et de propria ratione fidei nostrae, necessario defendere debuit. Nec aliud quam plenam certitudinem et evidentiam moralem (ut appellat Suarezius) facti revelationis enuntiat alter theologus, ad quem provocatur, Aegidius Conineck, dum ait (de Fide disp. II. dub. 2. n. 68.), viros doctos et pios post diuturnam meditationem et exercitationem eo pervenire posse, ut ex motivis credibilitatis « veritatem tanta certitudine et evidentia colligant, quae eorum intellectum quasi convincat, ut de ea dubitare non possint, iuxta illud (Ps. 92), testimonia tua credibilia facta sunt nimis. » Aeque vere dicere liceret, homines sanctos tanta gratia saepe muniri, ut mortale peccatum committere quasi non possint. Postremo non puto, auctoritatem s. Thomae 2. 2. q. 5. a. 2., merito induci pro ista evidentia demonstrationis in fide ea, ex qua fideles laudantur et de qua nobis sermo est, cum Angelicus ibi clarissime doceat, fidem in qua intellectus convinceretur evidentia signorum, « ut cognosceret manifeste hoc dici a Deo, qui non mentitur, » non esse eam « quae in fidelibus Christi laudatur; » sed hoc modo fidem esse non liberam, ut e. g. in daemonibus; « vident enim, inquit, multa manifesta (i. e. eis evidentia) indicia, ex quibus percipiunt doctrinam Ecclesiae a Deo esse, » et ideo non libere credunt, « sed magis coguntur ad credendum ex perspicacitate naturalis intellectus, » cui nempe evidentia signorum ad demonstrandam veritatem facti revelationis illucescit, « quamvis res ipsas quas Ecclesia docet, non videant. » tionis censeri deberet ac est virtus fidei nostrae; unde aliqui talem assensum malunt dicere cognitionem propheticam quam fidem. Ex hoc autem ipso apparet, etiam illos sanctos Dei homines saltem non in omnibus veritatibus revelatis habuisse talem stricte dictam evidentiam revelationis, quia sane virtutem fidei meritoriam et eiusdem rationis ac fidem nostram in eis nemo negare potest. Suarez disp. III. sect. 8. n. 5. sqq.; de Lugo disp. II. sect. 1.

Ex omnibus dictis constat, quomodo se habeat voluntatis imperium in formali actu fidei. Voluntas per gratiam confortata inclinet oportet intellectum ad firmissimum assensum in veritatem revelatam propter Dei loquentis auctoritatem praestandum; unde voluntatis imperium non potest inclinare intellectum ad assensum in veritatem revelatam, quin simul inclinet ad assensum in divinitatem locutionis; et ideo locum habet actus liber voluntatis quoad obiectum materiale fidei, quia intercedit eiusdem voluntatis actus liber quoad obiectum formale, h. e. quoad divinitatem revelationis propositae.

Corollarium 1. Peccatum internae negationis fidei non committunt homines ita, ut retento assensu in existentiam verbi revelati negent vera esse, quae illo verbo suo Deus dicit; neque enim id fieri potest. Unde vidimus s. Thomam concedere, « quod nullus est ita infidelis, quin credat, quod Deus non loquitur nisi verum. » Peccant vero infideles eo, quod revelatione sufficienter proposita ut evidenter credibili et credenda negant tamen assensum in existentiam talis revelationis, et consequenter negant assensum in veritatem revelatione propositam. Exigit enim suprema Dei maiestas atque auctoritas hoc absolutum obsequium creaturae rationalis, ut quando verbum Dei sufficienter est propositum, assensus praestetur firmissimus. « Fidelis credit homini, in quantum Deus in eo loquitur, quod ex certis experimentis colligere potest; infidelis autem non credit Deo in homine loquenti » S. Th. l. c. (supra p. 646.). Hinc etiam patet, auctoritatem Dei, ut obiectum formale fidei, relate ad intellectum credentis esse quidem (ut diximus) infinitam veritatem in cognoscendo et veracitatem in revelando; sed relate ad voluntatem, ut imperet assensum, motivum inclusum in auctoritate esse etiam supremam Dei maiestatem. Ita etiam a s. Thoma loco mox citando « ratio inclinans voluntatem » dicitur « ipsa veritas prima sive Deus »³.

Ex his ulterius sequitur, fidem habitualem consistere in ea animi dispositione per supernaturale permanens donum effecta, secundum quam homini veluti connaturalis est voluntaria subiectio intellectus sub auctoritatem Dei, et promptitudo sub auxilio actualis gratiae credendi, quidquid ut divinitus revelatum sufficienter proponitur. Ex quo intelligitur, fidem habitualem manere eandem, sive amplior sive minus ampla sit cognitio explicita obiectorum fidei materialium; et simul redditur intima ratio, cur habitus fidei penitus amittatur, quando deliberate negando assensum etiam in unicam veritatem sufficienter propositam peccatur contra fidem.

Corollarium 2. Firmitas assensus potest intelligi dupliciter, primo ita, ut ex ipso modo cognoscendi excludatur physica possibilitas formidinis de opposito; secundo quatenus assensus liber est, adeoque non ex sua natura excludit physicam possibilitatem formidinis, sed ex imperio voluntatis adhaeret suo obiecto cum exclusione cuiusvis formidinis actualis. Prior illa firmitas est propria evidentiae, adeoque de ea in actu fidei non est sermo. Altero modo spectata firmitas in assensu fidei divinae est aestimative super omnia, h. e. voluntas per gratiam confortata ita imperat assensum firmum intellectus supernaturaliter illustrati cum exclusione formidinis de opposito, ut quantum a libertate pendet⁴, omnia quae cognoscuntur scientia naturali, vellet habere falsa, si opponerentur veritatibus fidei sufficienter propositis, quia infinita Dei auctoritas digna est hoc absoluto mentis obsequio. « Certitudo quae est in scientia et intellectu est ex ipsa evidentia eorum, quae certa esse dicuntur; certitudo autem fidei est ex firma adhaesione ad id, quod creditur. In his ergo quae per fidem credimus, ratio voluntatem inclinans ut dictum est, est ipsa veritas prima sive Deus, cui creditur, quae habet maiorem firmitatem quam lumen intellectus humani, in quo conspicuiuntur principia, vel ratio humana, secundum quam conclusiones in principia resolvuntur; et ideo fides habet maiorem certitudinem quantum ad firmitatem adhaesionis, quam sit certitudo scientiae vel intellectus; quamvis in scientia et intellectu sit maior evidentia eorum, quibus assentitur » S. Th. 3. dist. 23. q. 2. a. 2. sol. 3. Cf. Ripalda de Fide disp. XI. sect. 3. n. 37. 43. 45. sq. Ex his intelliguntur duo.

a) Apparet ratio, cur haeretici formales qui recusant assensum alicui veritati fidei eis sufficienter propositae, neque circa alias fidei veritates quibus assentiuntur, eliciant actus fidei super omnia, quales actus supernaturales fidei divinae esse oportet. Sicut enim repugnat, ut Deus summum bonum ametur charitate super omnia in observatione ceterorum mandatorum, dum unum violatur, et eo ipso Deus appretiative alicui bono non praefertur; ita Deus prima veritas non potest coli mentis obsequio et subiectione appretiative super omnia in credendis ceteris veritatibus, dum hoc obsequium in una aliqua veritate satis proposita negatur. In hoc enim ipso consistit animi dispositio per fidem habitualem et firmitas super omnia, quae includitur in quovis actu fidei divinae, ut homo propter solam auctoritatem Dei promptus sit aequali modo sese subiicere cuivis veritati, quamprimum tamquam revelata sufficienter est proposita. Cf. de Lugo disp. XVII. sect. 6. n. 122. ⁵

b) Pariter ex dictis constat, cur possibilitas dubii imo etiam actualis indeliberata dubitatio non obsit firmitati fidei. Exclusio enim formidinis de opposito, ut diximus, est ex imperio liberae voluntatis; quamdiu ergo perseverat deliberata voluntatis repugnantia adversus formidinem erroris, manet etiam firmitas fidei propria. Cf. S. Th. l. c. ad 2.; Ripalda disp. XI. sect 2. n. 18. 19.

Corollarium 3. Quamvis auctoritas Dei et locutio divina sint motivum et obiectum formale fidei, atque sub ista ratione haec motiva saltem in primo actu fidei non per assensum fidei propter auctoritatem Dei revelantis, sed ex manifestatione intrinsecus cognoscibili intelligantur modo, quo declaravimus; nihilominus sub alia ratione tum auctoritas Dei tum existentia locutionis divinae sunt etiam obiectum materiale fidei, atque adeo veritas credenda propter auctoritatem Dei revelantis. Revelavit enim Deus sive explicite sive saltem actu exercito tum suam infinitam veracitatem tum suae revelationis existentiam. In hoc autem actu fidei auctoritas et locutio Dei ut obiectum formale propter quod creditur, cognoscitur modo supra explicato ex rationibus internis, et eadem auctoritas atque locutio creditur ut obiectum materiale. Est ergo in tali actu fidei duplex assensus supernaturalis in idem obiectum sub duplici diversa ratione spectatum. Praecognosco uno actu anctoritatem Dei revelantis ex rationibus internis; tum alio actu saltem virtualiter distincto (actu fidei), propter auctoritatem Dei revelantis assentior utrique huic veritati: « Deus est infinita veracitas, » « Deus se manifestavit supernaturali revelatione. » Vide Tract. de Deo th. IX.

Corollarium 4. Quamvis ex dictis cognitio obiecti formalis ultimatim non sit mediata per actum fidei propter motivum auctoritatis Dei revelantis, sed immediata ex rationibus intestinis; potest tamen ille supernaturalis firmissimus assensus in auctoritatem Dei et adhuc magis assensus inevidens et liber in divinitatem locutionis propositae latiori nominis significatione appellari assensus fidei, tum quia veritas utraque est obiectum formale fidei et ingreditur ut motivum ipsum fidei actum, tum maxime quia assensus uterque elicitur ab intellectu sub lumine fidei supernaturali. Cf. de Lugo disp. I. sect. 7. n. 129.