Tractatus de divina traditione et Scriptura

Confutatur notio inspirationis quae sit per meram assistentiam divinam, et quae dicitur inspiratio subsequens.

« Falsum est, quod Ioannes Iahn aliique docuerunt, sufficere ad rationem libri inspirati, et re ipsa inspirationem s. Scripturae in eo tantum esse positam, quod Deus sua assistentia averterit periculum errandi et homines reddiderit infallibiles in scribendo; idque falsum est, sive veritates ita scriptae iam prius revelatae fuisse dicantur sive revelatae non fuerint. Minori adhuc iure aliqui divinum testimonium de plena veracitate libri, humana solum ope scripti, appellarunt inspirationem subsequentem, et libros aliquos s. Scripturae praesertim in narrationibus rerum gestarum quae scriptoribus humanitus erant compertae, hoc modo subsequenter tantum inspiratos censere haud nefas esse putaverunt. »

I. Priorem inspirationis notionem inter duas quas confutamus, absolute et nullo inter libros Scripturae sive propheticos sive historicos facto discriminate statuit Ioannes Iahn. Ita enim ille definit. « Divinam assistentiam ad praecavendos errores appellamus suggestionem seu inspirationem, quae appellatio usu loquendi consecrata est, quamvis non valde apta sit; exprimit enim aliquid positivum, cum tamen notio ei subiecta sit negativa. In hoc ipso quippe haec divina praemunitio ab erroribus differt a revelatione, quod scriptori nullas novas cognitiones suppeditat, eum nihil docet; sed tantummodo impedit immixtionem errorum in iis, quae iam novit; revelatio autem doctrinas, cognitiones et intelligentiam divinorum consiliorum subministrat. Haec definitio inspirationis et distinctio a revelatione diligenter animadvertenda est; frequenter enim una cum altera permiscetur, ex qua confusione magnae deinde oriuntur difficultates. » Haec ille in Introductione ad divinos libros V. T. ed. 2°. T. I. §. 19.

Bonfrerius obiter legenti eiusdem videri posset sententiae; revera tamen eius opinio multum ab illa Iahnii differt, licet etiam in Bonfreriana explicatione nequeat censeri genuina et integra notio inspirationis expressa esse, nec ea praesertim post definitionem Vaticanam amplius possit sustineri. Distinguit Bonfrerius modum triplicem, quo se habeat Spiritus Sanctus erga sacros scriptores, antecedenter, concomitanter et consequenter. De inspiratione sic dicta consequente agemus postea; interim antecedentem appellat Bonfrerius, « cum Spiritus Sanctus inspirat, revelat, demonstrat, quae dicenda scribendave sunt, ita ut de suo marteve proprio nihil addat scriptor; sed ea dumtaxat scribat, quae a Spiritu Sancto inspirata revelataque sunt. » Hunc modum refert ad eas partes librorum, ubi res inspiratae sunt ex sese supra vim intelligentiae humanae, nec homini naturaliter vel cognitae vel cognoscibiles. Concomitanter existimat se habuisse Spiritum Sanctum cum ss. scriptoribus in libris historicis, qua parte narrantur res gestae aliunde scriptoribus comperta: « ita (inquit) Evangelia, ita Acta Apostolorum, ita Machabaeorum libri, ita ceteri libri historici a prophetis aliisve conscripti. » Videri autem posset hic secundus modus concomitans Bronfrerii prorsus idem esse ac inspiratio illa a Iahnio asserta, non tamen est. Ita loquitur: « concomitanter sese habet Spiritus Sanctus, cum non ad modum dictantis et inspirantis (intellige: suppeditantis res incompertas) se habet sed ad eum modum, quo qui alterum scribentem oculo dirigeret, ne in re quapiam erraret. Hoc enim modo potest Spiritus Sanctus scriptorem hagiographum dirigere, ut in nullo eum errare fallive permittat; cum enim praesciat, quid ille scripturus sit, ita ei adstat, ut sicubi videret eum erraturum, inspiratione sua (suggestione rei incomperta) illi esset adfuturus. » Porro in hominibus sub hac concomitante Spiritus Sancti actione scribentibus « est determinatio quaedam ab extrinseco, ut diversa vel contraria iis quae scribunt, scribere non possint, cum scribentes Spiritus Sanctus non patiatur errare, semper adstet scribentibus paratus in actu primo illis, quae scribenda sunt, inspirare, sicubi sibi relicti essent aberraturi; ab intrinseco tamen liberi sunt, cum re ipsa illos Spiritus Sanctus non determinet, nec quidquam antecedenter in illis operetur, nisi sicubi operatio divina illis est necessaria » Praeloq. c. 8. sect. 1-4. Vide etiam Richardi Simon Hist. crit. N. T. P. I. c. 23. 24; Calmet dissert. de Inspirat. art. 2. (ad 2. Pet. I. 21.).

Discrimen itaque huius sententiae ab altera Iahnii potissimum duplex est, quod a) Bonfrerius solam assistentiam ad praecavendos errores non extendit ad omnes libros et textus Scripturae; quod b) cum assistentia ubique in omnibus libris et locis coniunctam admittit inspirationem positivam in actu primo, quae quoties est necessarium, transeat in actum secundum, atque scriptori res ipsas et sententias scribendas suggerat; ex quibus tribus notionibus, assistentia ad cavendos errores, parata in actu primo suggestione scribendorum, suggestione scribendorum in actu secundo ubi necessitas postulet, consistit et absolvitur notio integra illius modi concomitantis; non ergo haec, ut apud Iahnium, est notio solum negativa¹. Quae quamvis ita sint, existimamus tamen hanc etiam Bonfrerii sententiam et explicationem inspirationis concomitantis sine dubio falsam esse. Quamvis enim inspiratio proprie dicta in actu primo ubique scriptori parata esse dicatur, re tamen vera in sacris libris multa exstarent scripta, quae in actu secundo proprie inspirata non essent, sed solum humanis viribus licet sub assistentia Dei infallibili conscripta. Unde ex parte convenit cum Iahnii sententia, atque adeo simul cum ea confutabitur. Sententia autem Iahnii confutatur iis omnino omnibus argumentis, quibus II. et III. thesim probavimus.

1°. Ipsemet Iahn fatetur, nomine inspirationis significari actum positivum; unde hoc nomen ait minus esse idoneum ad exprimendam notionem negativam a se statutam. Atqui nomen est biblicum adhibitum ab Apostolis; eius notio positiva manifesto deducitur ex doctrina Christi, prophetarum et Apostolorum, ut ea exhibetur tam in Scripturis veteris Testamenti quam in scriptis evangelicis et apostolicis; est declarata in universali praedicatione ecclesiastica; expressa in symbolis et in Conciliorum definitionibus (th. II. III). Ergo ex ipsa doctrina revelata quam in superioribus demonstravimus, Scripturae sunt inspiratae sensu proprio et positivo, non autem impropria et negativa solum significatione.

2°. Ex demonstratis inspiratio talis est actio Dei in homines, et libri Scripturae ita sunt opus hominum inspiratorum, ut Deus credi debeat librorum auctor. Atqui si divina assistentia solum impedivit errores, ceterum vero homines proprio marte libros scripserunt, Deus non est auctor librorum.

3°. Si ea esset notio inspirationis et si Scripturae eo solum sensu essent inspiratae, oecumenica Concilia et summus Pontifex possent scribere libros vel certe documenta definitionum per inspirationem, et charisma inspirationis proinde esset ordinarium. Re etiam vera alia praeter Scripturas existerent documenta inspirata. Atqui haec omnia oppido falsa sunt.

Per se patet, hanc inspirationis notionem manere falsam, sive agatur de locis Scripturae continentibus doctrinam extra actum inspirationis iam revelatam scriptoribus ipsis vel aliis, sive sermo sit de libris et locis, quorum doctrina et sententiae aliunde revelatae non erant. Si enim doctrina revelata litteris consignetur ab homine marte proprio et Dei assistentia solum praecavente errorem; non propterea Deus erit auctor libri, licet infallibiliter continentis doctrinam revelatam, ut patet in canonibus et definitionibus Conciliorum, in quibus infallibiliter continetur doctrina revelata, non tamen Deus est auctor scripti ipsius eo sensu proprio, quo Deus credendus est auctor Scripturae inspiratae (th. II. III.).

4°. Conceptu illo Iahni de inspiratione supposito multa in Scripturis continerentur explicite, quae tamen non essent verbum Dei, nec a Deo explicite revelata. Si enim s. Lucas exempli gratia (quod idem valet de aliis narrationibus historicis et doctrinis moralibus Bibliorum) in Actis res gestas Pauli et aliorum narravit tantummodo, quatenus eas novit scientia humana acquisita, et Deus solum impedivit errorem; illa facta in se ipsis non sunt a Deo manifestata sed ab homine tantum, licet ex divina assistentia infallibiliter certum sit, facta accidisse ita, ut ab homine narrantur. Quia igitur haec assistentia supponitur revelata, poterit in revelatione divinae assistentiae censi implicite revelata veritas factorum quae narrantur; non tamen facta erunt revelata explicite et in se ipsis. Qui ergo ea facta negaret, peccaret contra fidem, quia negaret verbum Dei revelantis assistentiam et in assistentia infallibilem veracitatem narrationis, non autem negaret verbum Dei explicite revelantis ipsa facta in se ipsis, quia huiusmodi verbum nullum existeret. Unde divina revelatio ad huiusmodi facta et doctrinas morales sacrae Scripturae eo fere modo se haberet, quo e. g. se habet revelatio ad facta dogmatica, quae ab Ecclesia infallibili veracitate definiuntur. Atqui haec omnia sunt prorsus falsa et absurda. Ergo falsus est ille conceptus inspirationis, ex quo haec consequuntur.

II. In altera parte theseos agimus de opinione aliqua singulari, quae olim a paucissimis quibusdam theologis in Belgio proposita tamquam hypothesis possibilis, nostra aetate in lucem revocari coepit velut thesis de notione inspirationis reipsa obtinentis in quibusdam Scripturae libris. Bonfrerius l. c. sect. 7. describit tertium modum, quo Spiritus Sanctus se habere posset in librorum scriptione. « Consequenter se habere posset Spiritus Sanctus, inquit, si quid humano spiritu absque Spiritus Sancti ope, directione, assistentia a quopiam scriptore esset conscriptum, postea tamen Spiritus Sanctus testaretur, omnia quae in eo scripta essent, vera esse; certum enim est, tunc totum hoc scriptum fore Dei verbum, et eandem infallibilem veritatem habiturum, quam habent cetera, quae inspiratione vel directione eiusdem Spiritus Sancti conscripta essent. »

Librum ita a Spiritu Sancto probatum fore Scripturam sacram, persuadere instituit duplici argumento. Nam a) decretum quod ab alio proprio marte scriptum rex approbat, fit verbum regis. b) Sententiam aliquam ab homine prolatam Spiritus Sanctus « potest reddere Scripturam sacram et verbum Dei eam probando et veram esse asserendo; et ita de facto fecit » approbando sententiam aliquam poetarum profanorum Arati Act. XVII. 28. et Epimenidis Tit. I. 12. et Menandri 1. Cor. XV. 33. (vide s. Hieronymum ep. 70. n. 2. ad Magnum).

Ergo « pari modo integram historiam vel librum aliquem quamquam initio profano spiritu scriptum posset Spiritus Sanctus Scripturam sacram reddere asserendo, vera esse omnia quae in eo libro haberentur. »

Declarat vero Bonfrerius diserte, hanc suam hypothesin se nolle applicatam libro cuicumque Scripturae sacrae, quam nunc habemus. « Hoc tertio modo, inquit, etsi non existimem Spiritum Sanctum aliquando usum in iis quos habemus sacrae Scripturae libris, absolute tamen nihil vetat uti, vel etiam aliquando usum forte in iis libris nonnullis, quos diximus fuisse Scripturam sacram et postea tamen intercidisse, » quia scilicet in Scriptura quam habemus, ipsa citatione et appellatione ad eos videntur approbati esse ut veraces.

Ita etiam ut doctrina hypothetica et possibilitatis ante Bonfrerium a Lessio et Hamelio thesis proposita est²: « si aliquod opus pium et salutare humana industria ex divino instinctu compositum³ publico testimonio Spiritus Sancti approbaretur tamquam in omnibus suis partibus verissimum, tale opus habiturum auctoritatem aeque infallibilem, atque (habet) Scriptura sacra, et recte Scripturam sacram et verbum Dei appellatum iri. Nam eiusdem est auctoritas epistola a rege dictata et (alia) ab eo subscripta; qui modus, etsi de facto putem eum non inveniri in aliquo Scripturae canonicae libro, non tamen est impossibilis » (Hist. Congreg. de Auxil. Livini de Meyer l. I. c. 9. ed. Venet. 1742. p. 24.).

At nostris hisce temporibus opinio de approbatione subsequente, qua liber aliquis fiat Scriptura sacra, proposita est forma longe deteriori a nonnullis eruditis, qui censuerunt reipsa plures seu libros seu librorum textus exstare in nostro canone Scripturarum, qui humana tantum ope scripti postmodum fuerint nihilominus auctoritate et approbatione Ecclesiae accensi sacris Scripturis. Imo appellando ad Bonfrerium hanc approbationem dicunt inspirationem subsequentem, et librum ita approbatum fieri aiunt inspiratum, quem quidem modum loquendi valde incommodum et vero ineptum, nec Bonfrerius nec ullus alius ante haec tempora adhibuit. Proponunt itaque et suam faciunt in primis distinctionem inspirationis antecedentis et concomitantis; tum ita prosequuntur. « Fieri etiam potest, ut scriptum aliquod primitus solis ordinariis humanis viribus confectum, eo demum ad dignitatem verbi Dei elevatum esset atque hoc ipso inspiratum evasisset, quod canoni insertum est⁴. In hac hypothesi scriptum aliquod factum esset verbum Dei eo modo, quo locus aliquis a Cicerone scriptus fit verbum meum, quando illum in aliqua oratione vel epistola usurpo ad meum conceptum exprimendum: haec est inspiratio subsequens. Quaenam ex hisce tribus speciebus inspirationis ad hunc vel illum librum, ad hunc vel illum versum referenda sit, vix potest singillatim definiri; dicere tantum possumus, ea loca, in quibus expressum est: haec dicit Dominus vel aliquid simile, probabilius ad primam (antecedentem), narrationes vero historicas rerum quae subsunt experientiae, ad posteriorem (subsequentem) pertinere posse. Libri poetici videntur potissimum ad secundam (concomitantem) censendi » (Historia revelationis biblicae auctore D. Daniele Haneberg. 1850. p. 774.).

Haec omnia praesertim post definitionem editam in oecumenico Concilio Vaticano, sustineri nullo modo possunt. Definitio ita habet. « Eos vero (libros integros cum omnibus suis partibus, prout in Trid. Concilii decreto recensentur et in veteri vulgata latina editione habentur) Ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo quod sola humana industria concinnati, sua deinde auctoritate sint approbati; nec ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant; sed propterea, quod Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem, atque ut tales ipsi Ecclesiae traditi sunt » (Constitut. Dei Filius cap. 2.). Ut patet, a) duplex error hac Concilii declaratione directe excluditur, quod libri aliqui Scripturae sint scripti sola humana industria, qui tamen ab Ecclesia deinde approbati et inserti in canones Scripturarum, hac ratione habeantur sacri et canonici; vel quod aliqui libri Scripturae solum ratione materiae non autem ratione ipsius scriptionis sint libri divini. b) Positive docetur, libros Scripturae esse sacros ratione ipsius scriptionis sub inspiratione Spiritus Sancti ita, ut Deum habeant auctorem. Neque tamen singulae notae, quibus constet inspiratio divina, et quae requirantur, ut Deus sit auctor librorum, a Concilio ipso explicantur. Hinc c) theologice demonstrando notionem inspirationis eiusque discrimen ab assistentia divina, atque declarando, quid requiratur vel saltem quid non sufficiat ad illud, ut Deus sit auctor librorum, ex hac definitione Concilii per conclusionem theologicam infertur falsitas illius etiam sententiae, quae solam assistentiam divinam qua Deus scribentibus adfuerit eos praemuniens ab omni errore, sufficere asserit ad rationem Scripturae sacrae, qualem Ecclesia nunc habet, reque ipsa in aliquibus libris sacris aut librorum partibus non aliam inspirationem ab hac assistentia distinctam locum habuisse. d) De sententia vero mere hypothetica, ut eam Bonfrerius explicuit, Concilium non loquitur. Revera si tantummodo dicitur, librum humanitus scriptum, cuius in omnibus et singulis veracitatem Deus postmodum revelatione publica revelasset, posse dici sacram Scripturam et habiturum auctoritatem divinam, lis potest esse de verbis, dummodo agnoscatur diversitas huiusmodi libri a Scriptura divinitus inspirata, quam accepit et habet Ecclesia.

Quod spectat ad intestinam fallaciam illius perperam appellatae inspirationis subsequentis, ut rerum confusionem extricemus, distinguimus tria haec: liber est inspiratus, liber est Scriptura sacra, liber continet verbum Dei; postremo vero quaeremus, quomodo non absolute repugnet, aliquem librum humanitus scriptum fieri scriptum divinitus seu inspiratum.

1°. Inspiratio est divina supernaturalis actio in hominem scribentem, ex qua liber ab homine inspirato scriptus, est et appellatur terminative inspiratus. Atqui divina approbatio et declaratio, in libro aliquo humana solum ope scripto nihil esse non verum, non est actio Dei in scriptorem; nec per hanc declarationem fit, ut actus praeteritus scribendi desinat esse mere humanus, et liber iam pridem conscriptus ope mere humana incipiat esse scriptus divinitus. Ergo talis approbatio non est nec esse potest inspiratio, nec talis liber potest esse inspiratus.

2°. Nomen Scripturae et Scripturae sacrae est ex usu biblico et christiano nomen proprium designans non aliud quodcumque sacrum monumentum nisi libros et partes librorum, qui sub divina inspiratione scripti sunt. Ergo cum subsequens divina approbatio et declaratio veracitatis non possit efficere librum inspiratum et origine homogeneum libris Scripturae; neque potest efficere, ut pertineat ad s. Scripturam proprio nomine dictam. Si scriptura sacra accipiatur significatione communiori et generica, efficit utique divina revelatio veracitatis et sanctitatis doctrinae, ut talis scriptura iam sit sacra, sicut definitiones Conciliorum vel Romanorum Pontificum propter infallibilem veracitatem, de qua ex revelatione divina constat, dici possunt scripta sacra.

3°. Ex huiusmodi attestatione veracitatis libri a Deo ipso per revelationem catholicam facta consequeretur sane, ut quae in libro humanae originis continerentur, essent veritates divinitus revelatae et proinde verbum Dei credendum. Sicut enim generatim veritates ab hominibus naturaliter cognitas, ita etiam veritates naturaliter ab aliquo homine cognitas et scriptas posset Deus revelatione supernaturali proponere credendas, idque efficeret hoc ipso, quod per publicam revelationem attestaretur veracitatem libri. At non ideo liber ille humanitus scriptus esset liber inspiratus aut Scriptura sacra proprii nominis, quamvis dici posset liber divinus ratione materiae et veritatum, quas continet (cf. th. II.). De huiusmodi catholica revelatione Dei subsequente locuti sunt illi nonnulli theologi Belgae, de quibus diximus. Quia vero viderunt, libros quos habemus in canone, simpliciter et omnes una ratione esse traditos ut libros Dei auctoris, de ista vero alia diversa revelatione subsequente quoad aliquem eorum nullum esse vestigium; ideo sapienter protestati sunt, se illam suam theoriam hypotheticam nulli prorsus libro canonico applicatam velle. At quod Sixtus Senensis et quidam recentiores dixerunt de susceptione in canone per auctoritatem Ecclesiae, qua liber humana solum industria scriptus fieri possit Scriptura sacra, imo re ipsa aliquos libros vel librorum partes hac insertione in canonem evasisse Scripturam inspiratam inspiratione subsequente, longe diversum est. Talis enim libri humani susceptio in canone a) ab infallibili Ecclesia fieri nequit, quia esset fallax testimonium de libri inspiratione, qui inspiratus non est. b) Infallibilis definitio Ecclesiae de veritate omnium quae in libro aliquo humano continentur, non repugnat quidem; at per eam non solum liber non fieret Scriptura inspirata, sed neque efficeretur, ut veritates in eo libro contentae essent veritates divinitus revelatae. Talis enim definitio eodem modo se haberet ut definitio in factis dogmaticis; constaret scilicet de veritate omnium quae scripta essent in libro, non per immediatam revelationem Dei sed per revelatam infallibilitatem testantis Ecclesiae vel Pontificis; credenda ergo essent fide non immediate sed mediate divina (cf. supra p. 124.).

Ceterum illi theologi nonnulli qui locuti sunt de subsequente revelatione Dei, per quam liber humanus fieri posset Scriptura sacra, videntur decepti esse confusione divinitatis libri ratione materiae quam continet, et ratione scriptionis. Confundunt scilicet comprehensionem verbi Dei et divinam originem seu inspirationem ipsius scriptionis. Quia vident divina revelatione subsequente effici posse, ut quod continetur in libro veraci humanitus scripto, iam sit verbum Dei, concludunt, librum ipsum esse inspiratum et esse Scripturam sacram, quod tamen nullo modo sequitur.

Hinc etiam respondebis ad probationem, quam adferunt ex similitudine diplomatis regii. Si minister regius documentum suo marte scripsit rege nec sensa suppeditante nec movente voluntatem ministri, nulla approbatione rex fieret auctor scripti operis. Approbatione tamen regis leges, quae in eo documento scriptae essent, fierent leges regiae, quia lex suam formalem rationem et robur legis obtinet non a iure consultis qui illam mente conceperunt, et scripserunt, sed ex manifestatione voluntatis regiae et ex approbatione a rege facta. Hoc etiam sensu codices legum tribuuntur principibus e. g. Iustiniano, Theodosio etc. non quod ipsi dicantur auctores librorum, sed quod contenta in codicibus ab auctoritate et voluntate principum vim legis habent.

Neque enim eadem est significatio, quando dicitur auctor libri, et quando nominatur codex Theodosianus vel diploma regis vel testamentum testatoris; priori illa locutione significatur, ex cuius mente ipse sententiarum complexus emanaverit et conscriptus fuerit; appellationibus posterioribus per se tantummodo dicitur, a quo codex, diploma, testamentum habeat auctoritatem et vim obligandi.

4°. Quia adversarii provocant ad sententias aliquas gentilium, quas dicunt factas esse Scripturam sacram subsequente approbatione veracitatis, et ad similitudinem, quod unus alterius e. g. Ciceronis sententias potest reddere suas; ad huius rei declarationem inquirendum est, quomodo documentum pridem humanitus exaratum possit fieri inspiratum. Ex dictis iam constat, librum inspiratum et proprio nomine Scripturam sacram non posse esse nisi ex actione supernaturali Dei in hominem ad scribendum, ex qua liber existit origine inspiratus. Ergo a) nulla subsequens approbatio potest librum reddere inspiratum. b) Nec assumptio sententiae profanae facta ab auctore inspirato eam efficit in se inspiratam, quamvis relatio et applicatio vel narratio illius sententiae ab homine profano dictae sit inspirata. Sic e. g. relatio sermonum amicorum Iob, immo etiam sententiarum hominum impiorum, « qui dixerunt cogitantes apud se non recte... coronemus nos rosis » etc. Sap. II, narratio dicti a caeco sanato: « Deus peccatores non audit » Io. IX. 31, applicatio versuum Arati et Epimenidis Act. XVII. 28; Tit. I. 12. sine dubio inspirata est; at non ideo illae sententiae in se, vel ut exstant in libris poetarum, evaserunt veritas inspirata. Nihilominus c) non repugnaret, aliquam sententiam veram sed humanitus scriptam fieri inspiratam. Sicut enim praecedens naturalis cognitio veritatis non est ratio, cur Deus eam non possit inspirare ad scribendum, ita etiam praecedens naturalis scriptio non est ratio, quae ex sese impediat inspirationem eiusdem veritatis ad eam scribendam divinitus; tum vero neque repugnaret, ut ad sententiam eandem inspiratam exprimendam adhiberentur eadem verba, quibus usus est auctor profanus. Sic non repugnat, ut auctor inspiratus 2. Mach. compendium historiae Iasonis Cyrenaei sibi inspiratum ad scribendum, concepisset verbis ipsius Iasonis, quem supponimus auctorem non inspiratum. Hinc etiam concedimus non absolute repugnare, ut inspirarentur res et sententiae omnes, quae iam exstarent scriptae humanitus in aliquo libro undequaque veraci. Si deinde res illae omnes et sententiae inspiratae ad scribendum exprimerentur iisdem verbis, quibus usus erat auctor non inspiratus; in hac hypothesi idem conceptus vel idem liber integer scriptus esset bis modo valde diverso, semel humanitus et iterum divinitus. Hoc vero licet ex ipsa notione inspirationis per se non repugnans, attamen si de libro integro agatur, fere ludicrum videtur, nec satis conciliandum cum divina maiestate et sapientia.