Tractatus de divina traditione et Scriptura

Postquam diximus de subiecto et obiecto authentici magisterii ad infallibilem custodiam, explicationem, et defensionem depositi adversus ingruentes errores, hic paucis declarabimus significationem censurarum, quibus propositiones veritati doctrinae repugnantes sive authentice a potestate ecclesiastica condemnari sive scientifica a doctoribus designari solent. In Concilio Constantiensi sess. VIII. et XV. ac in Bulla confirmationis Martini V. damnati sunt 45 articuli Ioannis Wicleff et 30 Ioannis Hus sub hisce censuris: articuli « notorie haeretici et a ss. Patribus reprobati, alii non catholici sed erronei, alii scandalosi et blasphemici, quidam piarum aurium offensivi, nonnulli temerarii et seditiosi. » Censurae autem haec non singulae singulis propositionibus appositae sunt, sed adiectae toti elencho (ut aiunt) in globo, ita ut nulla esset propositio cui aliqua ex enumeratis notis non conveniret, et nulla posita esset nota, quae ad aliquam ex iis propositionibus non pertineret. Hanc formam summi Pontifices, ubi multae simul propositiones damnandae erant, deinceps plerumque servarunt, ita Leo X. in ipsa Bulla « Exsurge » contra Lutherum, Gregorius XIII. et Pius V. contra Baium, Innocentius XI. contra Michaëlem Molinos pseudomysticum, Alexander VIII. contra 31 propositiones Iansenianorum, Innocentius XII. contra 23 propositiones ex libro Fenelonii (quarum tamen nulla damnata ut haeretica), Clemens XI. contra 101 propositiones Quesnelli (in Bulla « Unigenitus ») etc. In Bulla dogmatica « Auctorem Fidei » ad praecidendas Iansenianorum fraudes Pius VI. doctrinae capitibus Pistoriensium apposuit singulis singulis censuras.

Quoad significationem diversarum notarum in primis considerandum est, quae dicantur propositiones haereticae, erroneae, temerariae, quia haec censurae frequentissime occurrunt, et iis determinatis aliae facilius intelliguntur.

a) Haeretica est propositio, quae certo opponitur (sive contrarie sive contradictorie) veritati, de cuius revelatione sufficienter in Ecclesia proposita certo constat. Duo ergo requiruntur et revelatio et sufficiens in Ecclesia propositio, ut doctrina opposita sit haeretica. Non enim sufficit ut veritas contineatur in obiectiva revelatione, quamdiu satis proposita non est; secus propositio in dubium revocans e. g. auctoritatem supremam aliquot librorum deuterocanonicorum semper etiam iam IV. saeculo, negans immaculatam Beatae Virginis conceptionem iam ante solemnem definitionem haeretica fuisse dici deberet. Qui modus loquendi, et quia odiosus est, consultius vitatur, et reipsa verus non est, quia haeresis includit notionem oppositionis contra professionem, de qua in Ecclesia certo constet. Quamvis si talis propositio contraria veritati revelatae sed nondum satis propositae, diceretur materialiter non formaliter haeretica, lis tota fere esset de modo loquendi. Non tamen requiritur ad hanc propositionis censuram, ut ipsi auctori de revelatione constet. Non enim hic agitur de peccato haereseos sed de propositione in se haeretica, ad cuius rationem bona fides auctoris nihil refert. Unde possunt damnari et saepe damnantur propositiones ut haereticae, quae non tum primum incipiunt esse sed iam ante erant tales, quin ideo auctor criminis haereseos necessario reus sit aut esse declarat. Vice versa is, cui satis constat de revelatione veritatis licet nondum universaliter ita propositae, ut omnes credere teneantur, potest negando committere peccatum contra fidem, quin propositio negationem enuntians sensu declarato sit in foro externo haeretica et censura haereseos afficienda (cf. Tract. de Deo Prolegomen. n. III.).

Per se patet et ex superioribus constat, ad eos qui sunt authentici doctores et iudices in doctrina fidei pro universa Ecclesia, ad summum Pontificem et ad occumenicum Concilium pertinere munus definiendi doctrinam in revelatione contentam, quae tamen hactenus non fuerit satis proposita. In tali definitione sane continetur sufficiens et omnium clarissima propositio fidei pro universa Ecclesia, et hoc ipso continetur vel (plerumque) explicite additur censura haereseos contra doctrinam oppositam, quae hactenus in sensu formali quem diximus, haeretica non fuerat.

De exposita ratione primae illius censurae inter omnes convenit, saltem ad rem ipsam quod spectat; nonnulla vero est sententiarum diversitas, ubi reliquarum censurarum non solum generica sed stricta et specifica notio declaranda est. Generice quaevis propositio falsa est erronea, atque adeo in re theologica de qua in censuris sermo est, omnis propositio repugnans veritati theologicae de qua satis constet, ac proinde in supremo gradu etiam haeresis continet errorem; et omnis propositio haeretica ac dicto sensu erronea est etiam saltem in se temeraria. At usu Pontificum et exinde usu theologorum utraque posterior censura ab haeresi, et propositio temeraria ab erronea distinguitur ut gradus inferior a gradu superiori. Unde ulterius tam erronea quam temeraria propositio est damnabilis et sub his notis damnatur, quatenus modo aliquo opponitur veritati theologicae, non tamen ita ut certo opponatur veritati, quae certo sit vel definiatur esse veritas fidei, sed gradu aliquo inferiori; et censura quidem temerariae propositionis est iterum inferior et minus gravis prae nota erroris. Iam in determinatione propriae specificae notionis, qua utraque censura ab aliis omnibus distinguatur, simul conferendo theologorum diversas theorias et maxime praxim, ut eas adhibent, et ut potissimum ab ipso summo Pontifice adhibitae sunt in Bulla « Auctorem fidei, » haec quae subiicimus, satis constant.

b) Propositio erronea est propositio repugnans doctrinae theologicae, quae vel definitur vel in Ecclesia universaliter docetur et retinetur ut certa et saltem intime nexa cum doctrina fidei, non tamen proponitur tamquam doctrina in se revelata et proinde de fide. Ratio itaque propria erroris desumitur ex ratione propria veritatis oppositae. Huius autem notae sunt altera positiva, videlicet certitudo ex universalitate consensus ut in propositionem theologice certam, et ex intimo saltem nexu cum doctrina fidei; altera negativa, quod doctrina non proponitur et praedicatur ut certo revelata ac de fide. Nota positiva inservit ad hanc censuram erroris distinguendam ab aliis inferioribus, ut postea constabit; nota negativa hanc distinguit a superiori, h. e. a censura propositionis haereticae¹. Ratio porro eur, licet universaliter teneatur ut certa, non tamen censeatur esse simpliciter de fide, potest esse duplex: vel quia non satis constet consensum esse non solum ut in propositionem veram, sed etiam ut in propositionem revelatam et fide credendam, atque ideo antequam de illa definitio Ecclesiae existat, theologi generatim fateantur non posse dici simpliciter de fide; vel quia est conclusio theologica deducta ex una quidem propositione revelata, ex altera vero solum aliunde vel theologice vel lumine rationis certa. Igitur censura propositionis erroneae comprehendit tum eam quae ita, ut dictum est, opponitur conclusioni theologicae certae, cuiusmodi praeter alias potest censeri e. g. XXII. damnata in Bulla « Auctorem fidei; » tum eam, quae opponitur doctrinae ex universali consensione et praedicatione indubitanter tenendae ut verae, quae tamen non simpliciter et certo tamquam de fide proponitur, ut esset exempli causa X. quae in eadem Bulla dicitur ad minus erronea. Doctrina ita, ut ultimo loco diximus, proposita plerumque est proxima fidei, et proposito ei opposita dicitur proxima haeresi. Unde apparet, omnem propositionem proximam haeresi esse etiam erroneam, non tamen omnem propositionem affectam censura erroris esse etiam proximam haeresi; latius enim patet censura propositionis erroneae quam proximae haeresi.

c) Nota temeritatis, ut diximus, est inferioris gradus, quam praecedens censura erroris. Propositio in directo suo sensu temeraria, debet repugnare alicui doctrinae theologicae non solum probabili sed communi ita, ut eam negare fas non sit. Quia est censura inferioris gradus quam error, propositio temeraria comparata cum erronea erit in minus directa oppositione contra veritatem, vel opposita veritati minus stricte nexae cum doctrina fidei. Quia hoc plus et minus morali aestimatione et theologica prudentia diiudicandum est, nihil mirum quod theologi, nisi forte Ecclesia ipsa definierit gradum, fere fluctuent inter duas has censuras, et propositiones easdem quas alii dicunt erroneas, alii appellant temerarias, atque etiam coniungere soleant utramque ita, ut dicant propositionem esse erroneam vel saltem temerariam. Erit itaque propositio in suo sensu directo temeraria, quae vel repugnat doctrinae theologicae universaliter et constanter apud pios et doctos receptae tamquam tenendae ex gravibus fundamentis auctoritatis et analogiae fidei (quo e. g. pertinet XLI. Pistoriensium), vel aliquid affirmat contrarium approbatis in Ecclesia institutis ac consuetudini licet in se non revelatis (ut essent XXVII. XXXI. LIV. ibid.). Praeterea propositio potest esse temeraria modaliter eo, quod inique damnat doctrinam probabilem vel probabiliorem; sic temeraria declarata est propositio XXVI. Pistoriensium, qua explodunt doctrinam de «limbo puerorum» velut «fabulam Pelagianam».

Quoniam una propositio potest pluribus modis veritati opponi, hinc potest et solet eadem una affici pluribus distinctis censuris. Si quando tamquam temerariae simul et erroneae sententiae damnantur (ut plures propositiones in citata Constitutione «Auctorem fidei» X. XLVII. LXIV. LXXVII. LXXVIII.), notandum est, quod supra monuimus de significatione magis generica temeritatis, qua utique propositio haeretica et erronea potest dici simul temeraria. Postremo per se patet, ubi de censuris theologicis agitur, non intelligi temeritatem solum subiectivam quae opponitur prudentiae et consilio, quo sensu temere dicitur, quidquid dicitur tumultuarie sine necessaria consideratione et perspectiva ratione.

d) Longe facilius determinatur propria significatio aliarum censurarum, quae cum praedictis connectuntur, et sunt velut intermediae. Haeresim sapiens propositio dicitur, quae grave praebet fundamentum iudicandi, eam cohaerere cum principio haeretico, et profectam esse ex sententia haeretica auctoris; suspecta de haeresi, quae habet aliquid praeposteriorum ita, ut rarionabilem pariat suspicionem implicitae haereseos. Facile patet, posse simul cum his duabus notis saporis et suspicionis haereseos coniungi strictiorem determinationem modi, quo sententia opponatur veritati; sic utraque Pistoriensis XXII. et XXVIII. dicitur: suspecta de haeresi, eamque sapiens, et erronea. Propositio male sonans est, quae licet significatione minus usitata verborum sensum aliquem admittat innocuum, in significatione tamen communi verborum continet aliquid contrarium sanae doctrinae, quin ex contextu et adiunctis temporis, personae et rerum ad sensum innocuum determinetur. Unde quisque videt, propositionem male sonantem facile posse simul esse subiectam aliis censuris (vide Pistoriens. XLIV. LXV.); et intelligitur praeterea, propositionem aliquam, quae aliquando nondum fixa terminorum significatione vel alia significatione verbis adhaerente, apud vetustos Patres erat innocua, nunc sine explicatione prolatam posse esse male sonantem, cuiusmodi foret e. g. propositio simpliciter nunc affirmans in Deo tres substantias, sicut olim b. Hieronymo «venenum sub melle latere» videbatur (ep. 15. n. 4. ad Damas.), si dicerentur simpliciter «sine suis interpretationibus» tres divinae hypostases. Propositio piarum aurium offensiva est, «quae repugnat communi fidelium existimationi, in quam ex pietate doctrinae sacrae conformi inducti sunt» (ita Kilber Tract. de Fide n. 228). Notae aliae: propositio schismatica, in schisma inducens, seditiosa; blasphema, impia; scandalosa, perniciosa; iniuriosa, captiosa etc. si qua explicatione indigent, legi possunt declaratae penes theologos. Vide Canum 1. XII. c. 11; Suarez de Fide disp. XIX. sect. 2; Card. de Lugo de Fide disp. XX. sect. 3; Henr. Kilber (inter Theol. Wirceburgenses) de Fide (ad calcem) et alios.