Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE DISCRIMINE RATIONIS FORMALIS IN SCIENTIA ET IN FIDE UNIVERSIM SPECTATA.

Ut verum (veritas fundamentalis i. e. obiectum ipsum) cognoscatur, rationes eius intellectui sese manifestent oportet ac velut illucescant.

Rationes quibus veritas sese manifestat intellectui, dicuntur cognitionis obiectum formale sub quo. Sunt autem illae rationes vel internae vel externae. Rationes manifestantes internae iterum vel identificantur cum veritate manifestata, atque ita ea se manifestat per se ipsam; vel sunt veritates aliae praecognitae, per quas veritas cognoscenda in illis inclusa manifestatur. Est ergo omnino generice loquendo triplex modus diversus, quo veritas nostro intellectui manifestatur; huicque modo diverso manifestationis respondet triplex modus diversus cognitionis, intellectio specifice dicta quae est immediata cognitio veritatis in se ipsa; scientia quae est rationalis cognitio veritatis per rationes internas praecognitas; fides quae generatim est cognitio veritatis per rationem externam auctoritatis.

1. Ratio interna in nonnullis veritatibus lucet immediate ex ipsis terminis perceptis. Sunt nimirum veritates, in quibus vel omnis intellectus sui compos vel saltem paulo excultior comprehensionem notarum in una et altera idea, quae comparantur suntque termini iudicii ac propositionis, facili intuitu percipit sufficienter, ut ex ipsa percepta notione immediate ei evidens sit earum convenientia vel discrepantia. Cuivis intellectui hoc modo evidentia sunt illa vera, quorum elementa sunt ideae universalissimae et ideo comprehensione notarum simplicissimae, quas primo format intellectus exiens in actum. Haec sunt prima principia, ex quibus intellectus ad alia intelligenda progreditur. Unde apparet, cur nobis sit principium simpliciter primum (in ordine logico) illud « non posse idem simul esse et non esse. » In idea scilicet entis, quam intellectus omnium primam format, istud principium fundatur, et ex ea immediate intelligitur; in ipso autem fundantur omnes cognitiones subsequentes. Omnes enim conceptus subsequentes formantur ex additione ad ens universalissime et ideo abstractissime acceptum, non quidem ex additione alicuius quod sit extra rationem entis, extra quam nihil est, sed per expressiorem conceptionem modorum qui efficiunt omne ens (res, unum, aliquid, verum, bonum), vel per conceptionem graduum entis, secundum quos sunt diversa rerum genera. Vide S. Th. de Verit. q. 1. a. 1. θ.

Quia lumen intellectus seu vis intellectualis nobis congenita huiusmodi fundamentales conceptus et prima principia connaturaliter format sine studio et cultura disciplinae, quam primum sese exserit in proprios suos actus, et quia tota activitas subsequens intellectui connaturalis ex illis primis principiis progreditur; ideo illa dicuntur principia nobis innata. « Praeexistunt in nobis quaedam scientiarum semina, scilicet primae conceptiones intellectus, quae statim lumine intellectus agentis cognoscuntur per species a sensibilibus abstractas, sive sint complexa ut dignitates (ἀξιώματα seu principia), sive incomplexa ut ratio entis, unius et huiusmodi, quae statim intellectus apprehendit. Ex istis autem principiis universalibus omnia principia sequuntur sicut ex quibusdam rationibus seminalibus » S. Th. de Verit. q. 11. (de Magistro) a. 1. cf. q. 10. a. 6.

2. Aliquando ideae conferendae seu termini iudicii et propositionis non a quovis intellectu qui sui compos sit, sed solum ab intellectu iam pluribus notionibus praeformato et exculto sufficienter percipiuntur secundum suas notas, ut ex ipsis terminis perceptis convenientia vel discrepantia earumdem evidenter intelligatur. Huiusmodi veritates non omnibus sed solum doctoribus immediate evidentes multae sunt in omnibus disciplinis.

Utramque classem veritatum quae sunt per se notae, declarat s. Thomas. « Sicut dicit Boëthius, quaedam sunt dignitates (ἀξιώματα) vel propositiones per se notae communiter omnibus, et huiusmodi sunt illae propositiones, quarum termini sunt omnibus noti... Quaedam vero propositiones sunt per se notae solis sapientibus, qui terminos propositionum intelligunt, quid significant... In his autem quae in apprehensionem hominum cadunt, quidam ordo invenitur. Nam illud quod primum cadit in apprehensionem, est ens cuius intellectus includitur in omnibus, quaecumque quis apprehendit; et ideo primum principium indemonstrabile est, quod non est simul affirmare et negare, quod fundatur super rationem entis et non entis, et super hoc principio omnia alia fundantur » S. Th. 1. 2. q. 94. a. 2.

3. In veritatibus quae ex ipsis terminis perceptis intelliguntur, seu quae sunt per se notae, obiectum materiale (quod manifestatur intellectui et quod cognoscitur) est etiam obiectum formale (sub quo illud manifestatur et cognoscitur); recte ergo dicuntur veritates cognitae se ipsis. Nihilominus tamen etiam in his obiectum materiale et formale potest ratione et consideratione mentis distingui.

Cognitio veritatis per sese manifestatae seu per se notae, ut patet, est cognitio immediata, haecque a veteribus specifice dicitur intellectio seu intellectus in distinctione a scientia (de qua mox); unde aiunt: intellectus est principiorum. Hinc etiam facultas mentis seu mens ipsa quatenus refertur ad intuitionem veritatis per se notae, dicitur intellectus ad distinctionem a ratione, quae refertur ad scientiam veritatum cognitarum ex aliis ut ex principiis.

Corollarium. Quando simpliciter et sine addito loquimur de veritatibus per se notis, significamus veritates per se notas quoad nostrum intellectum humanum. Quoad se ipsas omnes veritates necessariae essent per se notae; sufficienter enim intellecta quidditate terminorum, eo ipso intelligeretur eorumdem convenientia vel discrepantia. Sed quando humanus intellectus quidditatem terminorum non satis penetrat, inde fit, ut neque convenientiam et discrepantiam ex ipsis terminis possit intelligere; atque ita huiusmodi veritates quoad nos non sunt per se notae. S. Th. de Verit. q. 10. a. 12.

1. In ordine ontologico exstat connexio, dependentia, et relatio entium inter se. Generalissima significatione nominum possumus pro re praesenti revocare omnes relationes ad connexionem causae ac principii cum effectu et principiato. Unde etiam in ordine cognitionis veritates, seu entia quatenus cognoscibilia, mutuo nectuntur, ut a cognita veritate una ad cognitionem alterius mens humana progredi possit. Causa enim secundum suam perfectionem spectata continet in se effectum saltem in potentia, et quatenus est causa univoca h. e. operans secundum perfectionem naturae ad producendum effectum homogeneum et eiusdem rationis cum ipsa, eius perfectio determinat simpliciter perfectionem effectus; quando vero est causa aequivoca h. e. non agens secundum totam perfectionem virtutis et producens effectum heterogeneum ac diversae rationis a se ipsa, eius perfectio quadamtenus determinat perfectionem effectus. Porro causa necessaria, et causa quatenus est in actu quamvis non necessario agens, nectitur cum existentia effectus; causa vero in potentia et non necessario agens cohaeret cum possibilitate effectus. Vicissim perfectio effectus nectitur cum perfectione causae, et effectus existens cum existentia causae ac seriei causarum usque ad primam, quae non habet causam. Hinc in ordine cognitionis potest effectus cognosci ita, ut intelligatur eius nexus et relatio ad causam, et supposito hoc nexu ex cognita natura et perfectione effectus cognoscatur perfectio causae, quantum haec ex illo nexu et ex perfectione effectus manifestatur; vicissim et causa potest in sua perfectione et formali ratione ita cognosci, ut cognoscatur eius nexus cum effectu, et ex eius perfectione et actione cognoscatur propria ratio et perfectio effectus. Quod dicimus de causa efficiente, suo modo valet de causa formali in ordine ad ea quae ab ipsa pendent, et de causa finali in ordine ad ea, quae sunt ad finem, et generatim de quavis relatione principii ad principiatum.

Dum ratio humana ex eo, quod est solum in cognitione prius sed ontologice posterius, cognoscit illud quod est ontologice prius et solum in cognitione posterius, dicitur cognitio a posteriori. Cognitio a priori descendit ab eo, quod tum in esse tum in cognitione prius est, ad cognitionem posterioris.

Quatenus causa seu principium est medium, ex quo cognoscitur effectus seu principiatum vel vice versa; in summa quatenus una veritas est obiectum formale, sub quo manifestatur et cognoscitur altera, cognitio est mediata. Facultas autem mentis quatenus pertingit ex una vel pluribus veritatibus cognitis ad alias cognoscendas, specifice ratio vocatur saltem apud scriptores ante hanc nostram aetatem, ut iam supra dictum est. Cf. S. Th. 1. q. 79. a. 8.

2. Cognitio eorum quae pendent ab aliis tamquam causis et principiis in ordine ontologico, numquam est perfecta nec menti cognoscenti plene satisfactum est, nisi cognoscantur ex ipsis suis causis et principiis. Tum vero non iam solum causae et veritates quae sunt cognoscendi medium in quo, ut vocant, sed ipsi effectus et veritates ex principiis intellectae cognoscuntur in se ipsis et secundum intestinam suam rationem. Quo vero altiores causae usque ad supremam cognoscuntur, et quo plenius ex ipsis cognoscuntur dependentes effectus et consequentia, eo perfectior est cognitio.

Cognitio ex causis a veteribus proprie dicitur scientia. Haec si sit scientia ex causis altissimis, ex quibus pendent omnes ordines scibilium, adeoque si sit scientia ex eminenti universalitate principiorum, quae sub se velut norma continent principia inferiora particularium scientiarum, nomen habet sapientiae.

« Verum est dupliciter considerabile, ait s. Thomas, uno modo sicut per se notum, alio modo sicut per aliud notum. Quod autem est per se notum, se habet ut principium et percipitur statim ab intellectu et ideo habitus perficiens intellectum ad huiusmodi veri considerationem vocatur intellectus, qui est habitus principiorum. Verum autem quod est per aliud notum, non statim percipitur ab intellectu sed per inquisitionem rationis, et se habet in ratione termini. Quod quidem potest esse dupliciter; uno modo ut sit ultimum in aliquo genere, alio modo ut sit ultimum respectu totius cognitionis humanae. Et quia ea quae sunt posterius nota quoad nos, sunt priora et magis nota secundum naturam... ideo id quod est ultimum respectu totius cognitionis humanae, est id quod est primum et maxime cognoscibile secundum naturam. Et circa huiusmodi est sapientia, quae considerat altissimas causas... Ad id vero quod est ultimum in hoc vel illo genere cognoscibilium, perficit intellectum scientia; et ideo secundum diversa genera scibilium sunt diversi habitus scientiarum, cum tamen sapientia non sit nisi una » S. Th. 1. 2. q. 57. a. 2.

Advertes ex his obiter, quomodo Deus etiam hoc sensu sit ipsa sapientia (ἡ αὐτοσοφία), quatenus nimirum in sua essentia ut in suprema ratione intuetur totam amplitudinem, omnes ordines, et omnes relationes cognoscibilium. Omnis vero creata sapientia est divinae illius quaedam assimilatio et participatio (vide Lessium de Perfection. divin. l. IV.). In Deo non est sicut in nobis sapientia rationis progredientis ab intellectis causis ad intelligendum effectus et quidquid a causis et principiis pendet; sed est sapientia intellectus omnia intuentis in sua ipsius essentia ut repraesentatione omnis veri; non autem intuentis solum ut est omne verum in divina essentia tamquam in suprema ratione, sed etiam ut est in se ipso (cf. Tract. de Deo th. XXXVI-XXXIX.).

3. Omnes illi qui assumunt, modum nostrae cognitionis esse perfectissimum, et eius ordinem inde a primis suis initiis respondere ordini ontologico cognoscibilium, eo ipso etiam statuunt, primam inchoationem ac progressum cognitionis nostrae incipere ab immediata intuitione entis absoluti, quod est suprema causa et ratio omnium cognoscibilium; et consequenter sub ratione et per ideam entis absoluti omnium primam cognosci a nobis, quidquid cognoscimus. Cum vero ex una parte ens absolutum immediate in se intellectu conspici non possit, quin propter ipsam suam simplicitatem conspiciatur secundum omnem perfectionem ut in se est (Tract. de Deo th. XVII.), et cum ex altera parte prorsus evidens sit, illam rationem entis quam primum cognoscimus, ex qua progredimur ad omnes gradus entis cognoscendos, et sub qua omnia cognoscimus, esse ens abstractum universale; sane periculum imminet, ne ens absolutum intensione perfectionis infinitum, unum ac singulare, et eminens super totam rationem entis, quam nos naturaliter immediate in se ipsa cognoscere possumus, confundatur cum ente universali, intensione perfectionis omnium quae cogitari possunt minimo, utpote quod abstractissimum unica constet nota (Tract. de Deo th. XXIV.). Cf. Concil. Vatican. Constit. de Fide cap. 1. can. 3. 4.

Modus itaque nostrae rationalis cognitionis non ita habet, ut ab altissima causa incipiat et ex ea progrediatur ad intelligenda cetera, quae ab illa causa suprema pendent; sed imo quae sunt ontologice posteriora, sunt priora in cognitione nostra. Ex phaenomenis et operationibus primum intelligimus substantiam eis substantem, ex effectibus causam, ex sensibilibus incipit progressus cognitionis ad supersensibilia, ex inferioribus ad superiora quadamtenus intelligenda. Maxime vero ipsam primam causam non nisi a posteriori, quatenus in effectibus et in omnibus ab ipsa pendentibus sese manifestat, possumus naturali lumine rationis cognoscere. Ex cognita realitate posterioris, possumus cognoscere realitatem prioris, ex existentia effectus existentiam causae; perfectio autem et quidditas causae ex effectu eatenus solum cognoscitur, quatenus perfectio actionis transeuntis seu effectus eam manifestat. Ubi ergo effectus est aequivocus h. e. alterius plane rationis, ac est essentia causae, cognitio causae ex effectu, quid illa sit, non potest esse nisi imperfecta concludendo ex perfectionibus praecognitis effectus vel actionis ad perfectiones analogas sed eminentes ipsius causae (Tract. de Deo th. X. sqq.). Insuper effectus ipsi et ea quae a causis pendent, non perfecte cognoscuntur, ut menti plene satisfactum sit, quamdiu non cognoscuntur ex suis causis.

Haec igitur cognitio a posteriori, quamdiu unice in ea sistitur, imperfecta quidem in ratione scientiae, necessaria autem est scientiae humanae inchoatio; potest tamen sine dubio simpliciter appellari scientia, licet hoc nomen ei competat sensu minus stricto quam cognitioni ex causis. Cognita autem saltem aliquatenus iam causa ex effectu, potest ratio ipsa diligentiori consideratione perfectionum causae proficere ad cognitionem earundem profundiorem, ex eis progredi ad cognoscendas alias, et denique regredi ac velut descendere ad scientiam effectuum ex causis. Vide S. Th. in Boëth. de Trin. lect. 2. q. 2. a. 1. solut. 3.

Ex dictis etiam patet, quomodo rationalis cognitio mediata, ubi una veritas intellectui manifestatur per alteram, sit tamen cognitio ex rationibus internis. Lumen enim rationis unam veritatem quae ei est principium cognitionis, ita intelligit, ut simul videat eius intestinum nexum cum alia veritate, et hanc intelligat vi sua ex perspecto illo nexu interno cum veritate instar principii praecognita. Est tamen verum, magis in se ipso et ideo magis ex ratione intima cognosci effectum ex sua causa, quam causam ex effectu.

1. Verum cognoscere possumus non solummodo, quatenus in se per rationes internas immediate vel mediate intellectui nostro sese manifestat; sed etiam ex ratione externa, quatenus certi reddimur, ab aliquo alio intellectu illud cognosci tamquam verum. Sic quivis etiam expers scientiae astronomicae potest cognoscere futuram solis eclipsin, quatenus certus redditur, eam ab astronomis futuram cognosci ex fixis et (physice) immutabilibus legibus. Cognitio astronomi est cognitio veritatis in se ipsa ex perspectis causis, adeoque est scientia ex rationibus internis; cognitio hominis rudis nititur unice scientia et veracitate praecognita astronomorum. Quamvis scientia astronomorum dici possit nexa cum futura eclipsi velut posterius cum priori, hic tamen nexus praecognitus non efficit, ut homo rudis intelligat veritatem (futuram tali hora eclipsin) in se ipsa, cur sit et quomodo sit; sed pro eius intellectu illa auctoritas astronomorum est ratio externa cognoscendi existentiam obiecti, de quo testantur.

Hic modus cognitionis non est proprie dicta scientia et intelligentia veritatis, quia non intus legit, ut dicere solent Scholastici; sed est fides, quia fidens scientiae et veracitati alterius praestat assensum veritati, quae ipsa assensio significatur per verbum credere. Quatenus respicitur obiectum formale, credimus alicui; quatenus est assensus in obiectum materiale, credimus aliquid ¹. Comprehendendo utrumque dicimur credere in aliquem; sed id proprie non dicitur nisi relate ad primam veritatem quae Deus est, quatenus fide in Deum tendimus ut in supremam veritatem et ultimum finem; unde et in symbolo credimus in Deum, et credimus sanctam Ecclesiam (cf. S. Th. 2. 2. q. 1. a. 9. ad 5.). Vide de toto hoc modo distinguendi Gregor. Nazianz. or. 31. (al. 37.) n. 6; Rufinum in Symbol. n. 36; s. Aug. in Io. tract. 29; serm. 144. c. 2; theologos in 3. dist. 23; in S. Th. 2. 2. q. 2. a. 2.

Sicut ergo in intellectu specifice sic appellato obiectum formale seu motivum assensus est interna ratio veri immediate sese manifestans intellectui, et in scientia specifice sic dicta obiectum formale sunt principia a priori vel saltem a posteriori manifestantia veritatem cognoscendam intrinsecus et in se ipsa, licet mediate et per aliud; ita obiectum formale seu motivum assensus in fide est praecognita scientia et veracitas (auctoritas) alterius, quae quia non reddit veritatem in se intelligibilem pro intellectu assentientis, prae hoc intellectu est ratio externa postulans assensum in veritatem. Est igitur fides generatim spectata assensus in obiectum iudicii tamquam verum praestitus propter auctoritatem testantis. Cf. S. Th. de Verit. q. 14. a. 1.

2. Constat ex dictis, cognitionem veritatis credendae ex ipsa fidei natura esse semper mediatam; cognoscimus scilicet veritatem credendam tamquam obiectum materiale per veritatem aliam praecognitam tamquam per obiectum formale, quo illa ut credenda manifestatur.

Praesupponitur ergo ad quemvis assensum fidei (sive naturalem sive supernaturalem, sive divinae sive humanae fidei) multiplex cognitio. Praerequiritur enim a) cognitio, alterum in notitia seu scientia veritatis non falli, et in eius manifestatione non fallere; b) cognitio existentiae talis manifestationis; c) ut aliquo modo sin minus distincte saltem in confuso intelligatur sensus testimonii; quod fieri nequit, nisi mens res ipsas terminis seu verbis externis vel internis significatas conceptibus saltem analogicis apprehendat. Manifestum est autem, has ipsas praerequisitas cognitiones nominatim in fide divina, praestanda scilicet propter auctoritatem Dei loquentis, supponere mentem iam pluribus ideis et principiis intellectualibus informatam. Unde evidenter repugnat eorum doctrina, qui vel primam cognitionem mentis humanae tamquam conditionem ad explicandum usum rationis et tamquam fundamentum totius certitudinis, vel omnino omnem cognitionem certam derivandam esse putant ex fide, in qua formale obiectum ac motivum assensus sit auctoritas sive divina sive humana (auctoritas consensus, ut putant, generis humani). Ad fidem divinam quod spectat, huc pertinet propositio iussu s. Sedis subscripta (8. Sept. 1840. et 11. Iunii 1855.): « Rationis usus fidem praecedit, et ad eam hominem ope revelationis et gratiae conducit. » Cf. Encycl. S. P. Pii IX. 9. Nov. 1846.

Corollarium 1. Fides obiecto formali, quo manifestatur et propter quod credendum est obiectum materiale, ac consequenter modo cognitionis differt a scientia. Neque tamen inde sequitur, non posse esse aliquam scientiam fidei, nominatim fidei divinae quae creditur. Potest enim esse scientia fundamentorum fidei; et fide supposita potest esse aliqua scientia ipsarum veritatum fidei, dum aliae assumuntur velut principia ad alias velut ex eis consequentes intelligendas; ac denique veritates fidei possunt esse instar principiorum ad veritates alias, quae per se fidei non sunt, amplius et profundius intelligendas. Cf. Concil. Vatican. Constit. de Fide cap. 4. Haec fidei divinae scientia est sacra theologia, quae secundum formam accidentalem, secundum amplitudinem etiam et profunditatem potest esse varia variis aetatibus, simpliciter tamen numquam potest in Ecclesia Dei deficere, quia custodes fidei ex divina institutione sunt etiam doctores fidei, et quia ex suavi divina providentia ad custodiam depositi elementum humanum requiritur sub assistentia Spiritus Sancti eo ipso, quod Ecclesia non perpetuis novis revelationibus et proprie dicta inspiratione, sed per assistentiam Spiritus Sancti regitur (de Tradit. th. XXV.).

Corollarium 2. Rationalistae omnium diversissimarum classium fidem, quae sit assensus propter auctoritatem Dei revelantis, nullam possunt admittere, cum ipsum fundamentum, revelationem scilicet, negent. Quando igitur nihilominus multi sunt in commendanda fide religiosa, eius notionem essentialem necessario pervertunt. Distinguunt illi fidem prout est in vulgo hominum, tamquam cognitionem religiosarum veritatum sub involucris symbolicis citra cognitionem scientificam et ideo in infimo gradu; tum fidem rationalem quam alii appellant metaphysicam, prout est in hominibus doctis ac philosophis fides iam eliquata et elevata ad scientiam. Cum ergo fides haec cui soli puram veritatem attribuunt, non sit aliud quam scientia rerum divinarum ad religionem pertinentium, pro diversa ratione qua religionem et divinarum scientiam declarant, etiam alias atque alias tradunt definitiones fidei religiosae. Rationalistis speculativis non alia fides est in sua plena veritate, quam scientia speculativa; unde pantheistis suprema perfectio religionis et ultima eliquatio fidei in eo est, quod homo se ipsum scit identicum cum Deo. Kantiani fidem non aliam agnoscebant, quam idearum religiosarum (moralium) approbationem propter exigentiam practicam, ut homo servet suam propriam dignitatem. Qui dicuntur Pietistae, fidem constituunt in religioso quodam animi sensu vel interiori sensibili experientia, quae ad caecum quendam instinctum revocatur, sive eam derivent fanatici a Spiritu Sancto (Methodistae, Quakeri etc.), sive eam rationalistice reponant in vago quodam sensu dependentiae, qui cum rationali natura cohaerens dicitur esse unica essentialis nota verae religionis (Schleiermacher). Rationalistae qui vulgares appellantur, fidem generatim dicunt mentis assensum in obiectum, quod non immediate in se sed mediate ex demonstratione verum intelligitur; unde fidem religiosam declarant esse persuasionem rationis de rebus divinis (Wegscheider Instit. §. 2. et alii plurimi.)

Ab his quoad ipsam fidei notionem parum differt doctrina Georgii Hermes. Is enim omnem firmam persuasionem rationibus cogentibus theoreticis vel practicis inductam dicit esse fidem proprio sensu. « Exclusa falsa credulitate, inquit, etiam illa quae per accidens verum credit, sed secundum rationem non minus reprehensione digna est, fidei definitio haec esse debet: fides est in nobis status certitudinis seu persuasionis de veritate rei cognitae, in quem statum inducimur per necessarium assensum rationis theoreticae vel per necessarium consensum rationis practicae. Haec fides rationalis est finis supremus totius philosophiae, unica vera norma hominis in hac vita, et conditio necessaria ad eius elevationem » (Hermes Introd. philos. in theolog. p. 259.).

Alii recentiores cognitionem immediatam veritatum, quae non deductae sint ac demonstratae ex principiis saltem logice prioribus, fidem appellant. Ordine inverso alii (nominatim Güntheriani) eodem nomine fidei significant cognitionem causae ex effectu, fundamenti ontologici ex phaenomenis, ontologice prioris ex posteriori; nempe quae ab ipsis fides dicitur, non aliud est quam scientia a posteriori. Huiusmodi cognitionem causae ex effectu, ubi pro obiecto habet veritates religiosas, putant esse fidem eam, qua fideles nominamur et sumus. Ita unus ex illis (in Lexico Ecclesiastico Friburg. T. IV. p. 522.). « Quid est fides sensu sublimissimo? Fides est apprehensio eorum, quae phaenomenis et experientiae substant. Christianus cognoscit et credit Dei existentiam, dum in universo eius maiestatem et divinitatem conspicit. » Atqui haec certe non est virtus fidei christianae; imo cognitio causae ex effectibus ipsis supernaturalibus, formaliter ut est illatio rationis, non est fides proprie dicta; sed pertinet sub una ratione ad scientiam, sub alia ratione ad motiva credibilitatis, et iterum sub alia ad fundamenta fidei (Tract. de Deo th. VIII.).

In hisce omnibus theoriis obiectum formale fidei divinae, quae nempe assensus est propter auctoritatem Dei revelantis, tollitur ei substituendo obiectum formale scientiae. Hoc autem ipso essentialis ratio fidei proprie dictae, quae virtus est theologica, omnino pervertitur, et pro christiana inducitur fides philosophica, si illam scientiam improprie et ex aliqua analogia fidem appellare placet. Vide Conc. Vatican. Constit. de Fide cap. 3. can. 2.

Est quidem inter duplicem modum cognitionis, quam diximus ab his recentioribus fidem appellari, et inter fidem proprie dictam analogia aliqua, quae causa esse potuit permutationis nominis. Quoad modum priorem enim, ubi intellectio immediata veritatis nomine fidei appellatur, aliqua analogia in eo est, quod sicut veritas immediate evidens, ita veritas verbi Dei non demonstratur ex alio principio ontologice priori. Hoc sensu a Clemente Alexandrino fides dicitur « gratia ex indemonstrabilibus deducens ad principium universorum » Strom. 1. II. p. 364; l. VII. p. 757. 772. cf. inter Opp. s. Basil. comment. in Ps. 115. n. 1. Modus alter, cognitio nempe causae ex effectibus comparari potest cum fide, quod sicut substantia ut principium ontologicum se manifestat in suis phaenomenis et operationibus, atque ex his manifestationibus eam intelligimus (ἐκ τῶν φαινομένων το νοούμενον) cf. S. Th. 2. 2. q. 8. a. 1; ita Deus se suamque veritatem manifestat in verbo auditus fidei, et ex hoc Deum cognoscimus. Porro sicut cognitio substantiae ex suis phaenomenis est directa et secundum quid immediata, quantum pro praesenti conditione fieri potest, in comparatione tamen cum intuitione substantiae in se ipsa, est cognitio imperfecta et mediata; ita cognitio per fidem in comparatione cum cognitione Dei ex creaturis est magis directa et immediata, in comparatione autem cum visione intuitiva est et ipsa mediata et imperfecta « per speculum in aenigmate » 1. Cor. XIII. 12. At huiusmodi analogiae non tollunt essentiale discrimen inter fidem et rationalem cognitionem causae ex effectu, secundum obiectum formale; quod discrimen multo etiam maius est, si fides formaliter quatenus est supernaturalis, conferatur cum cognitione naturali, de qua re nunc non est dicendi locus. Nomen itaque fidei non univoce sed solum analogice commune censeri potest utrique cognitionis modo.