Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE CANONE SCRIPTURARUM SACRARUM EX TRADITIONE ECCLESIAE CATHOLICAE.

DE LIBRIS SACRIS ET CANONICIS VETERIS TESTAMENTI.

Traditio Apostolica de omnibus libris Scripturae declarata est a Concilio Tridentino.

« Suppositis principiis catholicis de divina Traditione, Concilii Tridentini solemnis definitio sess. IV. per se sola satis est, ut libri omnes in canone eiusdem synodi enumerati demonstrentur ab Apostolis traditi tamquam pertinentes ad sacram Scripturam et divinitus inspirati; nulla enim veri specie dici potest, quod non nemo asserere ausus est, ex s. Concilii sententia supponi et admitti posse discrimen inter libros protocanonicos, ut vocant, eosdemque inspiratos et inter deuterocanonicos, qui sint libri ecclesiastici inferioris auctoritatis. »

I. Demonstratio primae partis huius theseos continetur, ut in enuntiatione ipsa indicamus, in toto nostro Tractatu de Traditione. Complectemur recapitulationem paucis verbis argumento generali de doctrina tradita, in qua includitur doctrina a Concilio definita de libris inspiratis, et argumento speciali pro Traditione huius doctrinae a Patribus Tridentinis definitae.

1°. Argumentum generale deducitur ex statutis principiis de Traditione. Demonstratum est, universam doctrinam a Christo et ab Apostolis traditam ex Christi institutione conservari a successione apostolica; ideo iudicium infallibile sub assistentia Spiritus Sancti tum de genuinitate Traditionis tum de vero sensu doctrinae traditae esse penes eandem apostolicam successionem; criterium denique assistentis Spiritus Sancti et inde consequentis infallibilitatis esse consensum, qui sive alio modo sive modo ceteris clariori per solemne iudicium¹ manifestetur (vide de Tradit. praesertim th. V; VIII; XIV. n. I. 2°). In fidei autem deposito continetur tamquam pars in toto etiam divinum testimonium de libris inspiratis, quot et quinam illi sint (cf. de Trad. th. XXI. n. II.). Ergo custodia huius testimonii, et exortis dubiis infallibile iudicium de genuinitate Traditionis qua transmissum est, pertinet ad functionem custodum et doctorum fidei in successione apostolica sub assistentia promissa Spiritus Sancti; proindeque sive per consensum sive per solemne iudicium, quod ad illum tamquam causa refertur, infallibiliter manifestatur divinum testimonium de libris inspiratis et genuinitas Traditionis, qua illud transmissum est. Atqui solemne hoc iudicium in Concilio Tridentino latum est; est enim ea definitio non solum disciplinaris et mutabilis dispositio sed definitio fidei irreformabilis, ut tum ex rei natura tum ex scopo praefixo evidenter constat. Ergo demonstratis iam principiis catholicis de Traditione, decretum Tridentinum per se solum satis est, quo ducamur in cognitionem genuinae Traditionis de libris inspiratis.

2°. Subiungere possumus argumentum speciale. Quamvis non semper omnibus de omnibus libris exploratum erat, utrum ab Ecclesia revera traderentur tamquam pertinentes ad Scripturam inspiratam, principium tamen ipsum semper, ubique, apud omnes Ecclesiae filios erat inconcussum, ab ipsa Ecclesia discendum esse, qui sint libri Scripturae. « Agnitio vera est Apostolorum doctrina... per successiones Episcoporum, quae pervenit ad nos custoditione sine fictione Scripturarum. » « Omnis sermo ei constabit, si et Scripturas diligenter legerit apud eos qui in Ecclesia sunt presbyteri, apud quos est apostolica doctrina » Iren. IV. c. 32. n. 1; c. 33. n. 8. Vide et Origenem ep. ad African. n. 4.

Ubi Cyrillus Hierosolym. agit de libris canonicis, statuit principium: « eos solos (libros) studiose meditare, quos etiam in Ecclesia certa cum persuasione legimus... tu igitur filius Ecclesiae ne transponas terminos » (ab ea positos) Cateches. IV. n. 34. sqq. Disertissime id declarat Augustinus. « In canonicis Scripturis, inquit, Ecclesiarum catholicarum quam plurium auctoritatem sequatur (solers indagator), inter quas sane illae sunt, quae apostolicas sedes habere et epistolas accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis, quas quaedam non accipiunt » etc. Doctrin. Christ. l. II. c. 8. Generatim Patres statuunt criterium, ex quo cognoscendi et credendi sint libri certo ad Scripturas inspiratas pertinentes, quod sunt libri agniti ab omnibus Ecclesiis (ὁμολογούμενοι); cum contra, nondum solemni iudicio Ecclesiae pronuntiato et de quibusdam libris in nonnullis Ecclesiis adhuc vigente haesitatione et inquisitione aliquorum Doctorum, de his minus eliquata res esset, quia minus manifestus consensus, qui ideo dicebantur ἀμφιβαλλόμενοι, ἀντιλεγόμενοι, h. e. libri qui in controversiam seu in dubium vocantur a nonnullis². Origenes apud Euseb. VI. 25; Athanas. ep. festali; Cyrill. Hieros. l. c.; Synops. Athanasiana; et data opera Euseb. III. 25. Clarum est igitur, hoc semper ratum fuisse principium, libros Scripturae a consensu et iudicio ipsius Ecclesiae esse discendos. Nihil ergo aliud egerunt Patres Tridentini, quam quod omni tempore ad munus ac magisterium custodium fidei sub charismate Spiritus Sancti imprimis pertinere agnoscebatur, quando dogmatica definitione librorum inspiratorum canonem proposuerunt.

II. In altera parte theseos defendimus verum sensum decreti Tridentini contra falsam interpretationem Ioannis Iahn (Introduct. ad libr. V. T. T. I. §. 30.). Postquam narravit, aliquos Patres Concilii proposuisse, ut duplex classis librorum distingueretur, prima eorum qui semper ab omnibus recepti, altera eorum qui aliquando in dubium vocati erant, Iahnius haec subiungit. « Reliqui vero (Patres Concilii) censebant, exemplum veterum Conciliorum esse sequendum, et libros sacros indiscriminatim in una serie collocandos; discrimen enim inter duplex librorum genus supponebant alioquin esse notum, et consequenter in hoc decreto non minus quam in vetustioribus Conciliis per se intelligi; unde omnes concesserunt in hanc sententiam... Ergo iuxta ipsam Patrum Tridentinorum asserverationem discrimen inter libros deuterocanonicos et protocanonicos non est sublatum; nec etiam potuit auferri, ut Patres Tridentini optime intelligebant, sicut nec factum ipsum, in quo illud discrimen fundatur, quod scilicet libri deuterocanonici antiquitus non ubique et non ab omnibus suscepti erant. Unde Bernardus Lamy suam tractationem de hac re in Apparat. Biblic. l. II. c. 5. p. 333. ed. Lugd. 1723. concludit his verbis: idcirco libri, qui in secundo canone sunt, licet coniuncti cum ceteris primi canonis, tamen non sunt eiusdem auctoritatis »³. Ita Iahnius appellans confidenter pro veritate suae narrationis ad Historiam Pauli Sarpii l. II. et Cardin. Pallavicini l. VI.

Atqui tota haec narratio componitur mendaciis, doctrina vero ipsa est evidenter falsa. Tam Pallavicinus l. VI. c. 11. quam ipsemet Sarpius l. II. p. 149. 150. ed. Londin. 1619. diserte testantur⁴, inter opiniones quae in congregationibus particularibus in medium proferebantur, praevaluisse et in congregatione generali adoptatam fuisse ac tandem in sessione definitam sententiam, ut libri omnes sine discrimine haberentur eiusdem auctoritatis. Qua de causa Sarpius more suo calumnias struit definitioni, ac si contraria esset antiquae doctrinae; et Pallavicinus ait, opinionem quae discrimen aliquod statuebat, Patribus Concilii nec verisimilem visam et reiectam fuisse. Sane inspiciatur ipsum decretum Tridentinum; ex eo enim evidenter constat, eandem rationem Scripturae sacrae et eandem auctoritatem verbi Dei scripti omnibus libris ibi enumeratis assertam esse.

1°. Id evidenter constat ex iis, quae antecedunt librorum enumerationem. Ait synodus, se suscipere pari pietate ac reverentia omnes libros tam veteris quam novi Testamenti, nec non Traditiones ipsas. Ad utrumque obiectum definitionis addit rationem; ad Traditiones quidem, quia sunt vel a Christo vel a Spiritu Sancto dictatae et continua successione conservatae; ad omnes libros veteris et novi Testamenti, quia unus Deus est auctor utriusque Testamenti (cf. supra th. II.). Ita Deus non distinctim aliquorum librorum esse, aliorum non esse, sed sine discrimine omnium librorum auctor declaratur.

2°. In enumeratione ipsa, libri deuterocanonici intermiscentur protocanonicis secundum ordinem materiae vel temporis sine ulla distinctione dignitatis; tum subditur: « si quis autem libros ipsos cum omnibus suis partibus... pro sacris et canonicis non susceperit, anathema sit. » Est hic prorsus evidens, praedicata quibus definiuntur libri sacri et canonic, non habere nec posse habere pro diversis libris diversam significationem, unam ab omnibus semper intellectam, alteram saltem quoad epitheton canonici numquam in Ecclesia auditam. Imo si ita esset, tota definitio inanis evaderet. Cum enim Concilium non distinguat ullo modo, quinam libri sint canonici significatione usitata, et quinam significatione illa alia supposita, quod scilicet sint libri quamvis non inspirati, tamen utiles ad aedificationem fidelium, vi huius definitionis non excluderetur dubium etiam de protocanonicis singulis, utrum sint inspirati; atque adeo huc tandem rediret definitio, ut inter omnes hos libros credamus alios inspiratos, alios solum pios ac utiles, quantum ex nostra eruditione nostroque ingenio nobis persuaserimus. Qui sensus definitionis in oecumenico Concilio editae sine ingenti absurditate supponi non potest. 3io. Sensus verus decreti praeterea apparet etiam ex eius scopo. Aiunt enim Patres in ipso decreto, voluisse se Traditionem, et Scripturam omnibus libris enumeratis constantem definire tamquam principia cognitionis christianae et velut canales, quibus revelatio pridem promulgata ad nos usque derivata est, et ideo se praemisisse hanc definitionem de Traditione et de libris omnibus Scripturam canonicam constituentibus, ut « omnes intelligant, quibus potissimum testimoniis ac praesidiis in confirmandis dogmatibus et instaurandis in Ecclesia moribus (s. synodus) sit usura. » His verbis evidenter libri omnes sine discrimine in eadem auctoritate infallibilis verbi Dei scripti constituuntur, et testimonia ex iis omnibus declarantur irrefragabilia ad confirmationem dogmatum. Hunc ipsum scopum declaravit primus legatus Pontificis in proponendo decreto, videri necessariam enumerationem singulorum librorum, ut catholici certi reddantur, quinam libri sint scripti divinitus et ideo regula fidei⁵.

Sine ullo igitur dubio sub poena anathematis proponitur credendum, libros omnes enumeratos esse canonicos, eo quod sunt libri divinitus inspirati. Quare fateor, me non intelligere, quomodo Melchiori Cano (de Locis l. II. c. 9; l. XII. c. 7. ed. Lovan. 1564. pp. 63. 718.) visum sit minus gravi censura dignum, si quis librum Baruch quam si ceteros libros deuterocanonicos veteris Testamenti repudiat; et iterum, si quis hos V. T. deuterocanonicos, quam si protocanonicos vel deuterocanonicos novi Testamenti ad censum Scripturarum inspiratarum pertinere negaret. Sensus decreti Tridentini, quem diximus, nunc solemniter definitus est ab oecumenico Concilio Vaticano Constit. Dei Filius cap. II. et can. IV.

Corollarium. Distinctio librorum Scripturae in protocanonicos et deuterocanonicos satis commoda est et post saeculum XVI⁶ passim a catholicis scriptoribus usurpata ad indicandam historiam definitionis canonis; esse scilicet libros alios de quibus numquam in Ecclesia ortum erat dubium, quin pertinerent ad canonem Scripturarum, et esse alios de quibus aliquando dubitatum est, et post aliquas haesitationes demum eliquata quaestione inter omnes catholicos certo constare coepit. At appellatio et distinctio eadem falsa prorsus et intolerabilis evadit, si per eam internum discrimen librorum et diversus gradus auctoritatis designetur, ut duplex statuatur canon, primus in quo libri inspirati, secundus in quo alii libri ecclesiastici inferioris auctoritatis comprehendantur, ad quam significationem a Ioanne Iahn et fortasse a Bernardo Lamy illa nomina detorta esse vidimus.

Demonstratur Traditio apostolica de canone librorum sacrorum ex constanti et universali usu Ecclesiae

« Si ad vindicandam suisque in fundamentis distinctius intelligendam Patrum Tridentinorum definitionem inquiratur modus, quo praedicatio ecclesiastica de canone ss. librorum diversis aetatibus se habuit; certissimis conficitur argumentis, 1°. ecclesiastico usu et universali consuetudine ad ipsa tempora apostolica pertingente praeter Scripturas censionis hebraicae etiam reliquos veteris Testamenti libros qui canone Tridentino comprehenduntur, in Ecclesiis christianis susceptos fuisse; 2°. consuetudinem, quam diximus, ecclesiasticam iis insignem esse characteribus, ut hos libros omnes tamquam ad s. Scripturam pertinentes ab Apostolis Ecclesiae traditos fuisse demonstret. »

Praemittimus factum historice indubitatum, quod dogmaticae in se continet totam veritatem, quam in thesi enuntiamus. Huius itaque facti distincta explicatio constituet ipsam demonstrationem theseos. Factum historicum indubitatum est, tribus primis saeculis censionem Scripturarum penes Ecclesias christianas fuisse in multis diversam a censione, ut exstabat penes Iudaeos; quae diversitas non tantum ad singularia incisa sed etiam ad ampliores partes librorum et ad libros integros referebatur, non secus ac nunc adhuc existit idem discrimen. Hic autem Ecclesiarum usus vi assistentiae, qua Deus adest Ecclesiae suae, ita auctoritate eminens credebatur a christianis doctoribus, ut eis absurdum videretur a Iudaeis discere velle genuinum Scripturarum canonem. Habes haec pluribus disputata apud Origenem in epistola ad Africanum. Quoniam Africanus dubium moverat de partibus deuterocanonicis Danielis, Origenes et has partes Danielis et alias in libro Esther apud Hebraeos non esse, atque in multis aliis nostros libros ab iis quos Iudaei habent, differre fatetur n. 2-6; imo agnoscit, etiam libros integros ut Tobiae et Iudith, quibus utitur Ecclesia, a Iudaeis non admitti n. 13. At vero apud Christianos inauditum et non ferendum esse significat, imo crimen fore contra ipsa promissa facta Ecclesiae sanguine Christi empta, ideo de hisce Scripturarum nostrarum partibus velle dubitare. « Tempus est igitur, exclamat, si haec nos non latent, abrogare quae in Ecclesiis feruntur exemplaria, et fratribus lege praecipere, ut abietis quos penes se habent, sacris libris, adulando Iudaeis persuadeant, ut nobis puros et qui nihil habeant figmenti, impertiant. An etiam providentiae, quae in sacris Scripturis dedit omnibus Christi Ecclesiis aedificationem, curae non fuerunt empi pretio, pro quibus Christus mortuus est? » n. 4. Ceterum ad usum polemicum, ait, oportere novisse discrimina inter utrumque canonem, idque se ipsum diligenti comparatione investigasse, « ut cum Iudaeis disserentes non proferamus ea, quae in eorum exemplaribus desunt, sed simul utamur iis, quae penes se habent, licet in nostris desiderentur » n. 5.

Discrimina haec inter collectionem Scripturarum ut exstabat penes Ecclesiam, et inter illam Iudaeorum commemorat etiam Iustinus medio saeculo secundo paulo post aetatem apostolicam in dialogo cum Tryphone Iudaeo n. 71-73. Quamvis enim directe ibi agat de singularibus textibus vel corruptis vel truncatis a Iudaeorum magistris, quia non erat ei propositum de ipso diverso canone Scripturarum disputare; conqueritur tamen, a Iudaeis Scripturas aliquas penitus esse sublatas, quae exstant in exemplaribus Christianorum. His vero Scripturis quae penes Christianos et non etiam apud Iudaeos sunt, pollicetur non se usurum ad scopum polemicum, eodem modo ut post Iustini tempora Origenem id commendasse vidimus. « Quod (magistri Iudaeorum) multas Scripturas, ait Iustinus, omnino sustulerunt ¹ ex interpretatione apud Ptolomaeum facta a senioribus.... scire vos volo. Quas quia ab omnibus generis vestri negari scio, huiusmodi quaestionibus non implicabor; sed ex iis quae etiam apud vos in confesso sunt, disputationes instituam » n. 71. Hoc loco accusatio ablationis multarum Scripturarum ita generalis est, ut non ad singulares textus dumtaxat, sed ad libros etiam integros protendatur, quos in canone Iudaico non comprehensos penes Ecclesias fuisse luculenter deinceps demonstrabimus, et in quibus discrimen inter utramque censionem Iustinus sane non ignorabat; licet in sequentibus deinde exempli causa afferat tantum textus singulares, quos de Salvatore Christo propheticos a Iudaeis corruptos fuisse queritur.

Iam si librorum veteris Testamenti qui in canone Hebraeorum desunt, et quos ideo (ut iam monui) ad compendium deuterocanonicos appellabimus, usum et frequentationem in Ecclesiis christianis investigemus, facile apparebit, eos inde a temporibus apostolicis non secus ac libros protocanonicos in censu Scripturarum sacrarum habitos, et ut Scripturas sacras usurpatos fuisse. Conficiemus id triplici argumento, 1° ex modo quo libri hi omnes citantur a ss. doctoribus; 2° ex codicibus et versionibus; 3° ex publica eorum lectione; ex quibus demonstratis deinde 4° sequetur sponte sua, non aliud in hoc universali usu ecclesiastico exhiberi quam eorundem librorum transmissionem et traditionem ab Apostolis ad Ecclesias.

I. Usque ad initia saeculi IV. nulla comparet ² de his libris controversia alicuius momenti, sed deuterocanonici sicut protocanonici eodem prorsus modo absque ullo discrimine citantur, ut manifestum sit, omnes habitos fuisse libros sacrae Scripturae et unius collectionis. Citant enim Patres illi vetusti textus deutorocanonicos permixtos cum protocanonicis, et citant iisdem formulis solemnibus: scriptum est, dicit (φησι), secundum illud (κατα το), Scriptura, sacra Scriptura, divina Scriptura, Spiritus Sanctus in divina Scriptura dicit, dicit prophetia, dicit propheta, dicit lex, dicit Deus.

a) Patres ipsi apostolici, quamvis in paucis monumentis quae supersunt, copia citationum expectari nequeat, adferunt tamen non secus ac protocanonicos etiam libros deuterocanonicos, quantum satis est, ut hos aeque ac illos in usu fuisse et Scripturis adnumeratos intelligamus, praesertim si simul respiciamus citationes solemnes et plenissimas sequentis aetatis, de quibus mox dicemus. Ita adhibentur apud Clementem Romanum ep.I. ad Cor. partes deuterocanonicae Esther n. 55; liber Iudith ibid.; Sapientiae n. 27; tum in epist. II. ad Virgines n. 13. liber Ecclesi. et partes deuterocanonicae Danielis; in ep. Barnabae n. 19. liber Ecclesi.; in ep. Polycarpi n. 10. Tobiae; in Pastore Hermae l. III. similitud. 9. n. 23. Sap. et Ecclesi.

b) Frequentissimae et solemnes citationes librorum deuterocanonicorum eo modo, quo diximus, sine ulla distinctione a libris protocanonicis in oculos incurrent apud omnes scriptores saeculi II. exeuntis et saeculi III, quorum opera prolixiora supersunt. Quod si alii aliis frequentius citati reperiuntur, id provenit non ex diversa librorum auctoritate sed ex diversa materia, qua pro scopo Patrum magis aut minus citationibus opportuni erant. Haec librorum diversitas per se satis intelligitur, et non minus in citandis etiam protocanonicis usuvenit. Unde frequentissime libros Sapientiae et Ecclesiastici, minus frequenter libros historicos Tobiae, Iudith, Machabaeorum citatos reperimus, quod (ut diximus) non ex diversa auctoritate libris tributa, sed ex diversitate argumenti repetendum est.

Modo quo indicavimus promiscuo, occurrunt citati apud Clementem Alex. libri omnes deuterocanonici; Sapientiae plus quam vigesies, Ecclesiastici quinquagies et amplius, Baruch (nomine Ieremiae) quater ³, Tobiae ter, Iudith semel, 2. Machabaeorum semel⁴. Eodem modo libri adferuntur in Opp. Origenis (ed. De la Rue), Sapientiae fere vigesies, Ecclesiastici plus quam septuagies, Baruch (nomine Ieremiae) quinquies, Tobiae amplius quam decies, Iudith ter, 1. Machabaeorum semel, 2. Machabaeorum decies et quinquies. Apud utrumque citantur etiam cum protocanonicis partes deuterocanonicae Danielis et Esther. Pariter occurrunt citationes omnium librorum (exceptis Tob. et Esther) apud Tertullianum; omnium (excepto l. Iudith) apud Cyprianum; omnium (exceptis Ecclesi. et Esther) in Operibus Hippolyti (ed. Fabricii et in Bibl. Gallandi T. II.). Citantur libri Baruch, Tobiae, Sapientiae, Ecclesiastici a s. Melitone (saeculo II.) in Clavi s. Scripturae (si opus genuinum est), quam primus edidit Emus Pitra (Spicileg. Solesm. T. III.); libri Sapientiae, Baruch (nomine Ieremiae), partes deuterocanonicae Danielis a s. Irenaeo; Sapientiae, Ecclesiastici, Baruch, Tobiae in Operibus Dyonisii Alexandrini (ed. de Magistris); Sapientiae, Ecclesiastici, Baruch (nomine Ieremiae) a Methodio; Sapientiae, Ecclesiastici, Baruch, Tobiae, Iudith, partes deuterocanonicae Danielis in sex primis libris Constitutionum apostolicarum, qui a recentioribus criticis censentur scripti saeculo III; Sapientiae et Ecclesiastici in Testamento duodecim patriarcharum; item Sapientiae in disput. Archelai cum Manete; item Ecclesiastici ab anonymo contra Novatianum (Galland. III. p. 376.), a Petro Alexandrino Fragm. de paschate n. 5. ⁵ et ab Alexandro Alexandrino ep. ad Alexandrum CP. n. 5; item 1. Machabaeorum in Concilio II. Chartaginensi anni 253 (Hard. I. p. 152.); item Sapientiae, Ecclesiastici (uterque nomine Salomonis), Baruch (nomine Ieremiae) a Lactantio (Divin. instit. IV. n. 8. 13. 16.) etc.

c) Hic indiscriminatus ss. librorum usus perseveravit omnino idem saeculo IV. et V, postquam exorta erat nonnulla haesitatio de libris, qui penes Hebraeos non sunt recepti. Imo quo ampliora supersunt ex hac aetate Patrum et scriptorum ecclesiasticorum monumenta, eo evidentius demonstratur universalis et constans librorum deuterocanonicorum auctoritas tamquam ad sacram Scripturam pertinentium, quin inter eos et libros protocanonicos in publico usu ullum factum fuerit discrimen. Affirmari enim tuto potest, ex omnibus Patribus quorum scripta satis ampla supersint, nullum esse, qui libros deuterocanonicos tamquam Scripturam sacram non usurpaverit. Nos hic eos solos appellabimus Patres, qui ut postea videbimus, in suspicionem vocari possent truncati canonis.

Athanasius citat librum Tobiae sub formula scriptum est una cum textibus protocanonicis (ed. Maur. Paris. 1698.) T. I. p. 133. 305. Sub eadem formula, scriptum est, Scriptura (ἡ γραφὴ) dicit, cum aliis textibus protocanonicis p. 11. 125, et ad probandam divinitatem Spiritus Sancti p. 674. 675. adfert librum Sapientiae. Tum citat Ecclesi. sub formula a Spiritu Sancto dictum est, iuxta illud, sacra Scriptura dicit p. 183. ⁶ 272. 1204. 1210. 1214. Ad Baruch appellat sub nomine Ieremiae p. 188. et ad eundem textum nomine proprio Baruch p. 517; ad partes deuteras Dan. sub ipso Danielis nomine p. 417. et alibi.

Gregorius Nazianzenus sub una formula, ait Scriptura, adfert Sap. simul cum textu Ps. (or. 28. al. 34. n. 8.); sub formula inquit (φησι) citat Ecclesi. cum Proverb. (or. 7. al. 10. n. 1.); Baruch (ep. 102. ad Cledon. al. or. 51.); partes deuterocanonicas Dan. (or. 36. al. 27. n. 3.).

Amphilochius nomine prophetae citat Baruch, et admittit Ecclesi. ut Scripturam veteris Testamenti (Galland. T. VI. p. 510.).

Cyrillus Hierosolymitanus adfert Sap. nomine Salomonis; simplici citatione Ecclesi. et partes deuterocanonicas Dan. (Catech. IX. n. 2. cf. n. 16; VI. n. 4; XVI. n. 31.).

Epiphanius sub formulis divina Scriptura (τὸ θεῖον γράμμα), Scriptura, Dominus per Salomonem, praestantissimus prophetarum citat saepius Sap. et Ecclesi.; sub formula Scriptura, propheta dicit aliquoties adfert Baruch; Iudithae mentionem facit cum aliis rebus et personis Scripturae, quarum ibi numeros disponit: « tres mulieres prophetissae Maria, Debora, Iudith » (de mysterio numeror. T. II. p. 305.).

Hilarius nomine vocis propheticae et prophetae citat Sap. in Ps. 135. n. 11; Trin. I. n. 7; sub formula dicit (Scriptura) et sub inscriptione Salomonis adfert Ecclesi. Prolog. in Pss. n. 20; in Ps. 140. n. 5; Baruch nomine Ieremiae in Ps. 68. n. 19; Tob. in Ps. 118. litt. 2ª. n. 6; Ps. 129. n. 7; denique l. Iudith citat ut librum Legis in Ps. 125. n. 6; ibi enim promittens testimonium « ex Lege et Prophetis et Evangeliis et Apostolis, » ex Lege non adfert nisi unicum textum Iudith XVI. 3.

Hieronymus maiorem quam ceteri omnes Patres hac in quaestione difficultatem creare solet, quando prae oculis habens canonem Iudaeorum loquitur de libris in eo non receptis, ut inferius videbimus. At vero Traditio ac consuetudo Ecclesiarum firmior erat et universalior, quam ut ipsemet in usu quotidiano horum librorum ab ea recedere potuisset. Videtur itaque Hieronymus respiciendo canonem Iudaeorum de librorum deuterocanonicorum aequali cum protocanonicis auctoritate privatim minus certus fuisse; in usu tamen et praxi secutus communem Ecclesiae consuetudinem nullum ponit discrimen inter libros utriusque ordinis. Hoc autem ipsum argumentum est evidens constantis ac universalis consuetudinis Ecclesiae, quaecumque fuerit privata s. doctoris opinio et haesitatio tempore, quo res nondum undique eliquata erat et solemni Ecclesiae iudicio definita. Operae igitur pretium erit diligentius considerasse modum, quo s. Pater libris deuterocanonicis utitur.

Imprimis usurpat librum Sap. in suis operibus saltem 12ies, Ecclesi. saltem 19ies. iis citandi modis, qui non possunt adhiberi nisi de libris s. Scripturae. Utrumque enim citat frequenter sub formula scriptum est simul cum textibus ex libris protocanonicis, vel post huiusmodi textus sub formula: in alio loco, aut alibi dictum est ep. 66. n. 5. ad Pammach. (ed. Vallarsi); ep. 125. n. 19. ad Rustic.; contra Pelag. dialog. l. II. n. 11; in Ezech. T. V. p. 207; in Is. T. IV. p. 27. 48. idque ad probanda dogmata, sicut e. g. divinitatem Spiritus Sancti probat ex libro Sapientiae aeque ac ex aliis textibus biblicis in Gal. III. T. VII. p. 420. Citat Ecclesi. cum Proverb. sub una formula in nostris libris legimus in Is. T. IV. p. 50; in textibus huius libri agnoscit datum nobis praeceptum T. III. p. 462; T. IV. p. 55, imo ad eundem Ecclesi. provocat sub diserta appellatione Scripturae sanctae et divinae Scripturae: « divina Scriptura loquitur » ep. 118. n. 1. ad Iulian. (T. I. p. 786.); « dicente Scriptura sancta » in Is. T. IV. p. 57. Librum utrumque adfert sub nomine Salomonis; Sap. quidem ep. 58. n. 1. ad Paulin. (« Salomone testante »), Ecclesi. in cap. X. Eccl. T. III. p. 472. ⁷

Librum Iudith computat ut sacrum cum protocanonicis Ruth et Esther. Ruth et Esther et Iudith tantae gloriae sunt, ut sacris voluminibus nomina indiderint » ep. 65. n. 1. ad Principiam T. I. p. 372; iterum citat ep. 79. n. 11. ad Salvin. p. 504. et cum aliqua significatione dubii ep. 54. n. 16. ad Fort. p. 291; in Agg. I. T. VI. p. 745. Librum Tobiae adfert in Eccl. VIII. T. III. p. 451; illum testatur esse in usu Ecclesiae, licet non sit in canone Iudaeorum: « liber Tobiae licet non habeatur in canone, tamen usurpatur ab ecclesiasticis viris » (in Ion. T. VI. p. 390.). Partibus deuterocanonicis Esther utitur non secus ac protocanonicis in Is. T. IV. p. 763. 774; in Ez. T. V. p. 302; in Amos T. VI. p. 319; ita et partibus deuterocanonicis Danielis in Os. T. VI. p. 75; in Nahum ib. p. 574. Ad libros Machabaeorum appellat sub nomine Scripturae in Is. T. IV. p. 227. cf. in Dan. T. V. p. 675.

Denique in utraque praefatione ad libros Tobiae et Iudith satis diserte declarat diversitatem consuetudinis et sententiae ecclesiasticae a canone Iudaeorum quoad hos libros, quos ipse e chaldaica in latinam linguam transtulerat rogatu Episcorum. « Arguunt nos Hebraeorum studia, inquit in Tob., et imputant nobis contra suum canonem latinis auribus ista transferri. Sed melius esse iudicans Pharisaeorum displicere iudicio et Episcoporum iussionibus deservire, institi ut potui. » Et in Iudith: « quia hunc librum synodus Nicaena in numero sanctorum Scripturarum legitur computasse, acquievi postulationi vestrae. » In Apologia contra Rufinum indignabundus accusationem repellit, ac si ipse veterem editionem LXX. interpretum, quae eousque in Ecclesiis legebatur, non magni faceret, vel nominatim in Daniele quae in hebraico textu non exstant, reiiceret (Apolog. contra Rufin. l. II. n. 24. 33. T. II. p. 518. 527.).

Ex his omnibus clarum est, reperisse Hieronymum hos libros deuterocanonicos usu et consuetudine Ecclesiae consecratos ac inter Scripturas sacras receptos. Cum tamen ex altera parte eos videret in canone Hebraeorum non exstare, hinc orta est aliqua in eius privata opinione fluctuatio, cum solemne Ecclesiae iudicium nondum latum erat. Ad cuius explicationis confirmationem animadverte, epistolam 53iam. ad Paulinum non serius anno 394, praefationes in libros Regum (prologum galeatum), in libros Salomonis, in Esdram, ex quibus locis maiores difficultates petuntur, editas fuisse ab Hieronymo ante annum 393. (Vide praefat. Benedictinorum in s. Bibliothecam Hieronymi ed. Vallarsi T. IX. p. 21.). S. doctoris dubia igitur vel certe difficiles modi loquendi de libris deuterocanonicis pertinent ad tempus, quo canon omnes hos libros comprehendens ab Hipponensi Concilio totius Africae (anno 393.) et a Carthaginensi (anno 397.) nondum erat editus, vel Hieronymo nondum innotuerat. At commendationes magnificae eorundem librorum ut pertinentium ad Scripturam sacram, quas ex Hieronymo recitavimus, exstant omnes vel fere omnes in libris, quos scripsit aliquamdiu post illud Concilium celebratum, quando propositus canon Scripturarum ei iam innotuisse potuit. Nam epistolae datae sunt ad Paulinum 58°. anno 395; ad Pammachium et ad Principiam anno 397; ad Salvinam anno 399; ad Iulianum anno 406; ad Rusticum anno 411; Commentarii in Is. non absoluti ante annum 410, post illos editi alii in Ezech.; in Ionam scripsit anno 397; in Oseam 406; contra Rufinum anno 402; contra Pelagianos anno 415.

Prosequimur scriptores adhuc reliquos, de quibus dubium moveri posset.

Rufini pauca proprio marte scripta, sed interpretationes supersunt multorum Operum Origenis, in quibus Scripturae deuterocanonicae eodem in censu habentur ac protocanonicae. In Operibus suis propriis citat Ecclesi. sub formula « sanctae Scripturae sententia est, » « Scriptura dicit » (de benediction. patriarch. p. 38. 46. ed. Vallarsi). In ipsa expositione symboli, ex qua creari solet difficultas, citat Baruch prophetam n. 5, et sententiam conflatam ex Sap. et protocanonico Dan. sub formula: « prophetae praedicarunt » n. 46. Partes deuterocanonicas Danielis data opera tuetur ut Scripturam sacram in l. II. n. 33. 35.

Leontius Byzantinus citat Ecclesi. « ut ait Scriptura, » et Baruch nomine Ieremiae (Galland. XII. p. 630. 664.).

Ioannes Damascenus in sacris Parallelis cum ceteris libris tamquam pertinentes « ad veterem sacrorum oraculorum Scripturam » (T. II. p. 279.) enumerat frequentissime libros Sap. (nomine Salomonis), Ecclesi. Baruch, partes deuterias Danielis. Diserte ut divina Scriptura (ἡ θεῖα γραφή) citantur Sap. (Fid. Orthod. IV. c. 15.) et libri Mach. (or. de defunctis n. 3. T. I. p. 585.).

Apud alios Patres occidentales et orientales diversarum Ecclesiarum usus et citationes horum librorum sunt adhuc frequentiores (cf. cl. Vincenzi sess. IV. Trid. Conc. vindicata). Nobis sufficit appellasse eos, quos inferius videbimus quaestionem movisse de certitudine canonicae auctoritatis eorundem librorum. Ex ceteris unum adhuc testem saeculi IV. adfero pro Ecclesia syriaca s. Ephrem. Is in Operibus quae tantum habemus graece et latine, sub formula scriptum est frequentat Sap. Ecclesi. partes deuterias Dan.

In paraenesi 39. (inter edita a Vossio T. II. p. 175.) citat l. Tobiae. In Ezech. T. II. Opp. syr. lat. p. 193. inducit Iudith. In suo testamento Opp. syr. lat. T. I. p. 401, qui locus expressior exstat in Bibl. Orient. Assemani T. I. p. 143, adhibet 2. Machabaeorum ad probandum dogma de offerendis sacrificiis et suffragiis pro defunctis, et diserte testatur, eos libros legi apud Syros inter Scripturas. Ait suis Syris: « si filii Mathathiae, qui solum in figura celebrabant festa et commemorationes, quemadmodum legistis in Scripturis (2. Mach. XII. 43.)⁸, oblationibus expiabant debita eorum qui in bello ceciderant... quanto magis sacerdotes Filii Dei expiabunt debita defunctorum oblationibus suis? » Item inducit 1. Mach. T. II. syr. lat. p. 228; 2. Mach. ibidem p. 308.⁹. Saeculo igitur IV. non eos solos libros habebant Syri in sua versione ecclesiastica, qui nunc adhuc exstant in versione Peschito seu simplici sic dicta¹⁰, sed etiam deuterocanonicos, quos habebant et habent ceterae Ecclesiae.

II. Usus librorum deuterocanonicorum tam constans et universalis etiam eo tempore quo dubitationes aliquae induci videbantur, et penes eos etiam doctores omnes qui has dubitationes commemorant, manifesto iam per se solus demonstrat, hos libros publica Ecclesiarum consuetudine habitos fuisse cum libris ceteris in collectione Scripturarum sacrarum; et inter Scripturas recensitos. Hoc idem argumento ducto ex codicibus et versionibus ecclesiasticis constat.

Certum est, Scripturarum codices publica auctoritate in Ecclesiis diligentissime fuisse custoditos; unde memorantur archiva ¹¹ Ecclesiae ab Ignatio (ep. ad Philadelph. n. 8.); digesta Ecclesiae a Tertulliano (cont. Marc. IV. c. 3.); exemplaria Ecclesiae ab Origene (ep. ad Afric. n. 4.); codicum divinarum Scripturarum apparatus Ecclesiae maxime necessarius a Constantino M. (apud Euseb. vita Constant. l. IV. c. 36.); Ecclesiarum bibliothecae ab Hieronymo (ep. ad Augustin. inter Augustinianas 75. n. 19.). Iam vero in his Scripturarum sacrarum collectionibus publicis et ecclesiasticis tam orientis quam occidentis omnes continebantur libri, quos adhuc nunc servat Ecclesia catholica, et ad Scripturas inspiratas pertinere in Concilio Tridentino ac Vaticano iterum definivit. Nam praeter usum et modum citandi omnium Patrum de quo diximus, et praeter catalogos seu canones ecclesiasticos Scripturarum de quibus postea dicemus, constat id ex monumentis, quibus immediate sistitur ipsa ecclesiastica editio Scripturarum eiusque indoles et velut facies exhibetur, qualis fuerit inde ab antiquissimis temporibus.

Cassiodorus Institut. divinar. litt. c. 12-14. describit triplicem divisionem librorum Scripturae. Tertia est « secundum antiquam translationem, » quam inter codices alios legavit suo monasterio Vivariensi « in codice grandiore... in quo septuaginta Interpretum translatio veteris Testamenti in libris quadraginta quatuor continetur; cui subiuncti sunt novi Testamenti libri viginti sex, fiuntque simul libri septuaginta. » Ordinem librorum V. T. secundum hanc « antiquam translationem » ita describit. « Dividitur in Genesis, Exodum, Leviticum, Numerorum, Deuteronomium, Iesu Nave, Iudicum, Ruth, Regum libros quatuor, Paralipomenon libros duos, Psalterii librum unum, Salomonis libros quinquae, id est Proverbia, Sapientiam, Ecclesiasticum, Ecclesiasten, Canticum Canticorum, Prophetas, id est Isaiam, Ieremiam, Ezechielem, Danielem, Osee, Amos, Michaeam, Ioel, Abdiam, Ionam, Nahum, Habacuc, Sephoniam, Aggaeum, Zachariam, Malachiam qui et Angelus, Iob, Tobiam, Esther, Iudith, Esdrae duos, Machabaeorum duos. » Igitur in « antiqua translatione » et editione Scripturae habebantur libri deuterocanonici non forte solum adiuncti, sed sine ullo discrimine permixti cum protocanonicis, quod ipsum observatur in omnibus catalogis inferius adferendis, et in codicibus qui adhuc supersunt.

Codices graeci vel praeseferunt collectionem totius Scripturae, vel sunt fragmentarii continentes solum aliquos libros. Inter priores nullus exstat, qui solos habeat libros protocanonicos; sed omnes continent intermixtos etiam deuterocanonicos. Vetustissimi sunt Vaticanus (apud criticos B) et Alexandrinus (Londini, apud criticos A), Sinaicus Tischendorffii, qui omnes continent libros nostros¹², nisi quod praeterea habent l. apocryphum 3. Esdr. (ibi 1.].

Esdr.), et Alexandrinus ac Sinaiticus 3. et 4. Mach. In Vaticano autem sicut initio totus fere liber Genesis vetustate periit, ita in fine desunt libri Mach. Codices fragmentarii, inter quos vetustissimi Parisiensis (dictus Ephremi C) et Friderico-Augustaeus Tischendorffii, siquidem plures continent libros, cum libris Salomonis coniungunt fere semper Sap. et Ecclesi; inter ll. historicos protocanonicis commiscent deuterocanonicos omnes vel saltem aliquos Tob. Iudith et (plerumque nisi mutili sint) Mach.: inter Prophetas iungunt Baruch cum Ieremia.

Hinc omnes antiquae versiones et editiones ecclesiasticae Scripturarum, quae fluxerunt ex editione graeca, continent eodem modo permixtos sine discrimine libros deuterocanonicos cum protocanonicis; ita versio aethiopica (saeculi IV.) ¹³, armena (saeculi V.), syriaca hexaplaris ¹⁴, (ex editione hexaplari Origenis derivata), slavonica etiam ut servatur a schismaticis ¹⁵.

In versione ecclesiastica latina, facta « primis fidei temporibus » (ut Augustinus ait) ex graeca LXX., constat libros omnes exstitisse sine distinctione duplicis ordinis; imo haec latina versio a veteribus (Hieronymo, Augustino, Cassiodoro) appellatur ipsamet « Septuaginta interpretum » a suo exemplari, ex quo erat expressa. Ex illa libri, qui hebraice non exstant atque ideo a s. Hieronymo in sua translatione erant omissi (Baruch, Ecclesiastici, Sapientiae, 1. 2. Machabaeorum), suscepti sunt in vulgatam Hieronymianam, quamprimum haec usu communi coepit esse editio ecclesiastica.

Hinc codices continentes editionem Hieronymianam tum vetustissimi ante recensionem Alcuini, tum qui eam recensionem consequuntur, habent omnes nostros libros, si excipias quod in nonnullis desideratur liber Baruch. Quae ἀνομαλία consuetudini Patrum et codicum graecorum imo totius Ecclesiae repugnans nescio unde explicari possit, nisi quod librarii haberent librum (ut multi Patres) velut partem Ieremiae, quam cum in Hieronymi bibliotheca sancta non reperirent, eam et ipsi omiserunt, quod in aliis libris integris et per se consistentibus ut Sap. Ecclesi. Mach. ausi non sunt. Codices omnium vetustissimi huius latinae editionis sunt Amiatinus (in Laurentiana Florentiae) scriptus saeculo VI, Toletanus, Cavensis (monasterii SS. Trinitatis Cavae in regno Neapolitano), S. Pauli (in via Ostiensii), Vallicellanus. (Vide cl. P. Vercellone in Apparatu biblico ad lectiones varias Vulgatae c. 2. p. 83. sqq.).

III. Constat ab ipsa aetate apostolica libros veteris et novi Testamenti in publicis Christianorum conventibus legi consuevisse (Iustin. apol. I. n. 67; Tertull. apologetic. c. 39; Constitut. apostol. l. II. c. 57. Galland. III. p. 76.). Quamvis porro etiam libri alii ut acta Martyrum, epistolae Pontificum et ss. Patrum legerentur (cf. Euseb. H. E. l. IV. c. 23. ad calcem), lectio tamen librorum Scripturae omnino distincta erat, ita ut publica huiusmodi lectio haberi debeat tamquam publica agnitio et professio, qua Ecclesia libros ita legi solitos, inter ss. Scripturas susceptos et suscipiendos esse declarabat. Ita iam in fragmento Muratoriano n. 4. dicitur de Pastore Hermae: « legi quidem eum oportet, *publicare vero in Ecclesia populo neque inter Prophetas completum numero neque inter Apostolos in finem temporum potest » (Galland. II. p. 208.). In Concilio Hipponensi anni 393, in Carthaginensi III. anni 397 et inde in canonibus Ecclesiae Africanae praecipitur: « ut praeter Scripturas canonicas nihil in Ecclesia legatur sub nomine divinarum Scripturarum... Liceat etiam legi passiones Martyrum, cum anniversarii dies eorum celebrantur » (Hard. I. p. 968.). Huius decreti opportuna mentio est apud Augustinum ep. 64. al. 235. n. 3. ad Quintianum Episcopum scripta anno 401. « Vos ipsi, inquit, prius nolite in scandalum mittere Ecclesiam legendo in populis Scripturas, quas canon ecclesiasticus non recepit... Miror ego prudentiam tuam, quod... non memineres in Concilio institutum, quae sint Scripturae canonicae, quae in populo Dei legi debeant. » Docet deinde, legendis Scripturis sacris proprium ordinem lectorum ecclesiasticorum destinatum esse, ad quem non pertinent, quibus etiam in Ecclesia committitur lectio librorum aliorum, qui canonici non sunt. Secundum hoc principium auctoritatem canonicae libri Sapientiae probat duplici argumento, ex usu nempe tractatorum qui proximi fuerunt temporibus Apostolorum, et ex eiusdem libri lectione de gradu lectorum in Ecclesia. « Non debuit repudiari sententia libri Sapientiae, qui meruit in Ecclesia Christi de gradu lectorum Ecclesiae Christi tam longa annositate recitari et ab omnibus Christianis, ab Episcopis usque ad extremos laicos fideles, poenitentes, catechumenos cum veneratione divinae auctoritatis audiri » de Praedest. SS. n. 27. 28.

Iam vero Concilia et Patres Ecclesiae praesertim occidentalis¹⁶ inter libros, quos ita « legendos a Patribus se accepisse » testantur, enumerant omnes et solos illos, quos Concilium Tridentinum suo canone comprehendit, ut patet ex citatis decretis Conciliorum Africae et ex ceteris canonibus, de quibus paulo post dicemus.

Ex modo itaque, quo Patres et doctores ad libros deuterocanonicos non secus ac ad protocanonicos quavis aetate appellabant, ex ipsa complexione editionum ecclesiasticarum, ut codices et antiquae versions eas exhibent, ex publica demum horum librorum in Ecclesia lectione velut pertinentium ad Scripturas divinas, conficitur hos omnes libros inde ab antiquissimis temporibus usu et consuetudine constanti in universa Ecclesia habitos fuisse inter sacras Scripturas.

IV. Porro characteres huius consuetudinis ii sunt, qui illam ex apostolica Traditione derivatam esse demonstrent. Nam a) usus horum librorum ut pertinentium ad Scripturas non solum est privatorum hominum, sed usus publicus et ipsius Ecclesiae. b) Est usus perpetuus tempore, universalis loco seu extensione, constans et uniformis frequentatione. Nam inde a temporibus apostolicis usque ad IV. saeculum videmus hos libros cum ceteris protocanonicis inter Scripturas recenseri et ut Scripturas usurpari, cum libris ceteris intermixtos in codicibus comprehendi, controversiae nullum esse indicium usque ad istud tempus IV. saeculi, tum vero aliqua haesitatione ex causis externis, de quibus mox dicemus, penes singulares doctores orta eundem usum publicum perseverare ita, ut illi ipsi doctores a communi et publica consuetudine discedere nec vellent nec possent. Eandem porro librorum suspicionem reperimus, saltem morali aestimatione, in omnibus Ecclesiis latinis, graecis, syris, aethiopicis, Armenis. Denique non agitur de singularibus solum actibus sed de consuetudine, quae ex ipsa rei natura continuo et quotidiano exercitio sese manifestabat. c) Est usus, qui nisi apostolica Traditione niteretur, fuisset magnus quidam et universalis abusus et error circa ipsos divinae revelationis fontes. Neque enim res talis est, quae ab Ecclesia posteriori tempore potuisset institui, sed quae tantum ab Apostolis tradita custodiri et conservari a successoribus potuit ac debuit (cf. th. VII.). Postremo d) usus talis est, qui exorta controversia non solum non est infractus sed etiam confirmatus, dum statu quaeestionis lucidius perspecto controversia ipsa tandem in universalem consensionem et manifestam veritatis praedicationem desiit. Atqui hi ipsi sunt characteres Traditionis apostolicae. Ergo hac apostolica Traditione libros omnes quos habemus in canone, Ecclesiae consignatos esse documenta demonstrant, quae universalem exhibent horum omnium librorum usum tamquam librorum Scripturae. Confer Tract. de Traditione th. I. V. VIII. IX. XIV. XXIII. XXIV.

Scholion. Quod libri nonnulli, qui non sunt in canone Ecclesiae catholicae ut 3ius. Esdr.; 3ius. Mach.; 4us. Esdr. et 4us. Mach. ex veteri Testamento¹⁷; et ex novo Testamento Pastor Hermae, epp. Barnabae et Clementis commemorantur a quibusdam Patribus velut libri sacri, aut etiam continerentur in nonnullis codicibus s. Scripturae, id longe diversum est ab illo usu universali et constanti, quem quoad libros canonicos demonstravimus. Nam a) numquam obtinuit consuetudo universalis libros illos memoratos connumerandi Scripturis, sed ea spectabat ad singulares aliquos doctores vel particulares aliquas Ecclesias. Hinc in eo qui inter veteres canones est omnium plenissimus, in canone scilicet occidentalis Ecclesiae, ubi Conciliorum et Pontificum mens fuit consignare ipsam Traditionem apostolicam de ss. Scripturarum libris, et in codice ecclesiastico versionis latinae, ut ex ipsis illis canonibus colligitur, a primis fidei temporibus usurpatae¹⁸, nullus illorum librorum comparet¹⁹; in canonibus orientalibus unus vel alter aliquando inter libros ἀντιλεγομενους, plerumque inter ἀποκρυφους locum habet. b) Temporis progressu et quaestionibus de canone sacrorum librorum magis magisque sub directione et assistentia Spiritus Sancti eliquatis sententia illa non modo robur universalis consuetudinis non obtinuit, sed in catholica Ecclesia penitus exstincta est: immo obsolevit etiam in Ecclesia schismatica orientali, si librum 3ium. Mach. excipias.

Canones et diserta doctrina antiquitatis christianae exhibent Traditionem apostolicam de omnibus libris divinis veteris Testamenti.

«Sensum huius usus constantis, quo Ecclesia omnes Scripturae libros fideli custoditione semper servavit, diserta doctrina et praedicatio ecclesiastica post obortas controversias expressius declaravit.

Ad hanc declarationem nominatim pertinent ss. librorum consignati indices cum ipsa practica consuetudine conspirantes, quibus pastores doctoresque Ecclesiae praesertim occidentalis Traditionem de sacri codicis amplitudine distinctius explicuerunt, et ab obscuratione quae imminere potuisset, clariorem in lucem vindicarunt, donec ex eadem apostolica Traditione acceptum Scripturarum canonem solemni tandem iudicio definiverunt. »

I. Ad canones in Ecclesia occidentali propositos merito connumeratur ipsa vetus latina editio Scripturae, in qua omnes et solos libros canonis Tridentini comprehensos et deuterocanonicos cum protocanonicis permixtos fuisse constat tum ex diserta descriptione Cassiodori (vid. supra p. 419.) tum ex citationibus Patrum latinorum III. saeculi, Tertulliani, Cypriani aliorumque quos citavimus in thesi praecedenti, tum ex canonibus subsequentibus Ecclesiae occidentalis, qui sine dubio ecclesiasticam ubique receptam editionem et publicum eius usum tamquam normam praestitutam habuisse dicendi sunt. Si iam ex hisce catalogis manifestum fit, saeculo IV. in omnium Ecclesiarum codicibus, qua late patebat latina lingua et latina Scripturae versio, habitos fuisse libros deuterocanonicos sine ullius discriminis indicio cum protocanonicis permixtos; haec sane Scripturarum dispositio immediate ad ipsam originem versionis, et mediate ad aetatem apostolicam revocanda est. Neque enim in Scriptura publice in Ecclesia quotidie legi solita et omnibus notissima integri libri serius demum inserti fuissent, nec tam gravis innovatio fieri ullo modo potuisset, quin et Episcopi et fideles tantae rei rationem aliquam postulassent. Si Episcopus in Africa populi tumultu coactus est antiquam resumere editionem, eo quod in versione Hieronymi unum alterumve verbum aliter esset positum quam populus audire consueverat (Aug. ep. 71. n. 5. ad Hieronym.); quanto minus libri integri induci potuissent, quin pastores et plebes saltem huius rei causam quaererent? Atqui nec quando hi libri fuerint coniuncti cum ceteris in Ecclesiarum editione et publica usurpatione, nec alicuius controversiae antecedentis ulla exstat memoria. Sine dubio ergo simul cum protocanonicis tamquam ad unam divinam Scripturam pertinentes in linguam latinam versi sunt et latinis Ecclesiis traditi « primis fidei temporibus. » Hoc autem posito publice et ubique receptus canon omnes nostros libros comprehendens ad ipsa « prima fidei tempora » pertingit, quibus pro latina Ecclesia latina Scripturae editio facta est¹. Porro qui fieri potuisset, ut inter Scripturas divinas et verterentur in linguam latinam et publice reciperentur libri alii, quam qui exstabant in Ecclesiarum editione graeca, ex qua illam veterem latinam fluxisse omnes norunt? Exstabant ergo iidem libri omnes penes Ecclesiam in editione graeca ipsis temporibus apostolicis. Atqui graeca editione Apostolos ipsos usus fuisse, est ex ipsorum scriptis evidentissimum, et ex parte altera primitivam Ecclesiam ab ipsis Apostolis una cum praedicatione etiam Scripturas sacras accepisse dubitare nemo potest. Ipsa igitur collectio Scripturarum ab Apostolis divinae revelationis et fidei primis promulgatoribus approbata, consecrata, Ecclesiis tradita constituit primum et fundamentalem canonem completum omnium librorum sacrorum, ex quo tamquam ex fonte promanarunt, et ad quem tamquam testimonia Traditionis referuntur omnes sequentium aetatum citationes, definitiones, statuti canones, ac denique universalis usus eorundem librorum in tota Ecclesia ut Scripturarum sacrarum.

Cum haec traditio et commendatio totius collectionis Scripturarum ab Apostolis ad Ecclesias perveniret velut in propositione complexa, quae doctrinam de inspiratione singulorum librorum continebat implicitam, et proponeretur magis usu et praxi quam diserta et instanti de libris singulis praedicatione; hinc fieri potuit et factum esse novimus, ut posterioribus temporibus intra ipsos fines Ecclesiae ex causis externis, de quibus inferius dicemus, orientur haesitationes quaedam ac dubia de libris illis veteris Testamenti, quos viri docti in Iudaeorum canone non haberi monebant. Ita a primo stadio consuetudinis ecclesiasticae in simplici fide fundatae transitus factus est ad stadium secundum alicuius controversiae et obscuritatis. Recole, quae diximus Tract. de Tradit. th. XXIII.

II. Ex hoc ipso periculo obscurationis necessitas orta est pastoribus et doctoribus Ecclesiae ad custodiam et explicationem depositi iam etiam diserta doctrina expressisque decretis Traditionem ab Apostolis et a Patribus antecedentibus acceptam muniendi, ac valorem consuetudinis ecclesiasticae vindicandi.

1°. Celeberrimum est Hipponense Concilium totius Africae habitum VIII. Idus Octobris anno 393. (Hard. I. p. 882.). Canonum huius synodi compendium miserunt Episcopi provinciae Byzacenae ad Concilium Carthaginense III. (sub Aurelio) anno 397, in quo lecti et iterum confirmati sunt. In his statutis Hipponensibus XXXVIᵘᵐ ita decernit. « Ut praeter Scripturas canonicas nihil in Ecclesia legatur sub nomine divinarum Scripturarum. » Sunt autem canonicae Scripturae: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium, Iesu Nave, Iudicum, Ruth, Regnorum libri quatuor, Paralipomenon libri duo, Iob, Psalterium Davidicum, Salomonis libri quinque, duodecim libri Prophetarum, Esaias, Ieremias, Daniel, Ezechiel, Tobias, Iudith, Hester, Hesdrae libri duo, Machabaeorum libri duo. Novi autem Testamenti Evangeliorum libri quatuor, Actus Apostolorum liber unus, Pauli Apostoli epistolae tredecim, eiusdem ad Hebraeos una, Petri duae, Ioannis tres, Iacobi una, Iudae una, Apocalypsis Ioannis. Ita ut de confirmando isto canone transmarina Ecclesia consulatur. Liceat etiam legi passiones martyrum, cum anniversarii dies eorum celebrantur » (Opp. Leonis M. ed. Ballerini T. III. p. 98. et in Collect. Mansi T. III. p. 924.). In Concilio Carthaginensi III. in edd. idem est canon XLVII. (Mansi ib. 891.). Idem decretum eodem servato ordine librorum repetitum est canone XXIX. in Concilio Carthaginensi anni 419 (quod vulgo dici solet VI.) celebrato ab Episcopis circiter 218 coram legatis Romanae Sedis Philippo et Asello presbyteris. Solum conclusio mutata est in hunc modum. « Hoc etiam fratri et consacerdoti nostro Bonifacio urbis Romae Episcopo, vel aliis earum partium Episcopis pro confirmando isto canone innotescat, quia a Patribus ita accepimus in Ecclesia legendum » (Dionys. Exig. : « a Patribus ista accepimus in Ecclesia legenda ») Opp. Leonis M. 1. c. p. 643.

Circa tempus Concilii Carthaginensis III. anno 397. s. Augustinus (Doctr. christ. l. II. c. 8.)² eosdem omnino libros tamquam canonicos consignavit licet ordine paulum diverso. Post numeratos libros Octateuchi, quatuor Reg. et duos Paralip. sequuntur « Iob et Tobias et Esther et Iudith et Machabaeorum libri duo et Esdrae duo.... deinde Prophetae, in quibus David unus liber Psalmorum, Salomonis tres, Proverbiorum, Cantica Canticorum et Ecclesiastes. Nam illi duo libri, unus qui Sapientia et alius qui Ecclesiasticus inscribitur, de quadam similitudine Salomonis esse dicuntur; nam Iesus Sirah eos³ conscripsisse constantissime perhibetur, qui tamen quoniam in auctoritatem recipi meruerunt, inter propheticos numerandi sunt. » Sequuntur postremo 12 Prophetae minores et 4 maiores⁴.

« His quadraginta quatuor libris veteris Testamenti terminatur auctoritas; novi autem quatuor libris Evangelii (nominantur singuli Evangelistae), quatuordecim epistolis Pauli Apostoli (singulae recensentur), Petri duabus, tribus Ioannis, una Iudae, et una Iacobi, Actibus Apostolorum libro uno, et Apocalypsi Ioannis libro uno. In his omnibus libris timentes Deum et pietate mansueti quaerunt voluntatem Dei. »

2°. In Romana Ecclesia ad quam Patres Africani appellabant, eundem viguisse canonem constat ex epistola, qua anno 405. Innocentius I. respondit ad quaesita Exsuperii Tolosani. Ita habet ep. 6. c. 7. (ed. Coustant. p. 795.). « Qui vero libri recipiantur in canone, brevis (i. e. indiculus) annexus ostendit: Moysi libri quinque... Salomonis libri quinque, Psalterium; item historiarum, Iob liber unus, Tobi liber unus, Hester unus, Iudith unus, Machabaeorum duo ⁵, Esdrae duo, Paralipomenon libri duo. Item novi Testamenti » etc. Sicut vero Episcopi Africani ad Traditionem a Patribus antecedentibus transmissam provocabant, ita Pontifex ipso initio epistolae protestabatur, se docere quod sequendum « custodita series temporum demonstraret ».

Gelasius Pontifex in Concilio septuaginta Episcoporum anno 496. in decreto de libris recipiendis eosdem nullo dempto nulloque addito enumerat. Ex diversitate inscriptionis codicum videtur colligi probabilissime, decretum idem fuisse iterum editum ab Hormisda Pontifice (anno 514. ad 523.), cui tribuitur in antiquissimo codice Urgellensi et Iurensi, in quo habet hunc titulum praefixum: « Incipit decretale in urbe Roma ab Hormisda Papa editum. » In textu: « De Scripturis divinis quid universaliter catholica recipiat Ecclesia, vel post haec quid vitare debeat. Ordo de veteri Testamento, quem sancta et catholica Romana suscipit et honorat Ecclesia, iste est: Geneseos l. I. » etc. Nihilominus in codicibus plerisque decretum istud tribuitur Gelasio et synodo Romanae 70 vel 72 Episcoporum, atque sub eius nomine susceptum est in collectionibus canonum Burchardi et Gratiani⁶. Vide Mansi Conc. T. VIII. p. 151. et Supplem. Concil. T. I. p. 355. sqq.; Ios. Blanchinum in Vitis RR. Pontificum T. IV. p. LXI; Hefele Hist. Concil. T. II. p. 597.

3°. Ex Conciliis Africanis et decretis Pontificum idem Scripturarum catalogus cum aliis statutis susceptus est circa tempus Gelasii Pontificis in eas quae inscribuntur « Constitutiones Sedis Apostolicae » Opp. s. Leonis ed. Baller. T. III. p. 98, et deinceps in alias vetustas collectiones canonum, Dionysii Exigui saeculo VI. (Opp. s. Leonis T. III. p. CLXXIV. sq.), Ferrandi Carth. can. 228. item saec. VI; Cresconii can. 299. exeunte saeculo VII. (Bibl. Max. PP. T. IX. p. 486. 494.); tum in collectionem Hispanicam saec. VII. (Opp. Leonis p. CXCV. sq.), Burchardi ineunte saec. XI, Ivonis saec. XI. mediante, Gratiani saec. XII. Huiusmodi autem collectiones praesertim Dionysiana et postea Gratiana cum pervulgatae essent et saltem Episcopis universoque Clero notissimae in tota Ecclesia occidentali, patet hanc ipsam Conciliorum et Pontificum doctrinam de canone Scripturarum in tota Ecclesia saltem latina de qua nunc loquimur, fuisse universalem. Unde saeculo VIII. s. Nicolaus I. Pontifex ad decretum Innocentii I. ita appellabat, ut illud ubique et sine controversia notum esse supponens, ex ipsa integri canonis Scripturarum per universam Ecclesiam receptione ab Innocentio imperata, argumentum duceret ad probationem alterius rei, de qua tum agebatur⁷.

4°. Scriptores ecclesiastici latini qui in suis operibus exegeticis, dogmaticis, liturgicis inde a saeculo VI. indices librorum sacrorum consignarunt, eundem habent canonem plenum nullo libro dempto nullo addito, nec profecto consignarunt aliud, nisi quod suo tempore in Ecclesia repererunt a maioribus traditum. Ita ss. librorum catalogum conscripserunt Cassiodorus saec. VI. divin. institut. cc. 1-9. 13. 14; Isidorus Hisp. saec. VII. qui ter eundem proponit ed. Arevali T. III. p. 241; T. V. p. 190; T. VI. p. 372; Ildephonus Toletan. de ordine baptism. c. 79. in miscellan. Baluzii, T. VI. p. 57; Eugenius Toletan. (apud Hodium l. c. p. 654.).

Saeculi VIII. est decretum Leonis III. Pontificis editum a Iosepho Blanchinio in Vindic. canon. Script. p. CCCV. « Legitur autem omnis Scriptura divina sancti canonis ab initio anni ad finem in Ecclesia s. Petri hoc ordine » etc. A medio Octobri legi dicuntur: « liber Salomonis (quo comprehendebantur quinque sic dicti sapientiales), et Mulierum (i. e. Ruth, Iudith, Esther)⁸ atque Machabaeorum et liber Tobi usque Kal. Decembris »⁹. Saeculi IX. ineuntis est catalogus versibus descriptus, et codex Scripturarum Theodulphi Aurelianensis in Opp. Sirmondi T. II. p. 1046. Eodem saeculo floruit Rhabanus Maurus, qui l. II. c. 53. de instit. Clericorum haec testatur. « Pronuntiantur autem lectiones in Christi Ecclesiis de Scripturis sanctis.... Hi sunt ergo libri V. T. quos ob amorem doctrinae et pietatis legendos recipiendosque Ecclesiarum Principes tradiderunt. » Sequitur catalogus comprehendens omnes et solos libros, quos habemus in canone Tridentino.

Ineunte saec. XII. Honorius Augustodunensis in Gemma animae l. III. c. 118. Bibl. Max. PP. T. XX. p. 1128. consignavit libros Scripturae in divinis officiis legendos, qui sunt iidem omnes et soli comprehensi in canone Tridentino. Ex eodem saeculo habemus in Historia Scholastica Petri Comestoris enarrationem omnium librorum Scripturae. Ubi incipit enarrare librum Iosue, commemorat ex s. Hieronymo divisionem canonis hebraici in tres ordines cum hac adnotatione: « Iob, David, tres libri Salomonis, Daniel, Paralipomenon, Esdras, Hester (scilicet pertinent ad tertium ordinem Hebraeorum). Sapientia, Ecclesiasticus, Iudith, Tobias Pastor ¹⁰, Machabaeorum apocrypha sunt, quod auctor ignoratur eorum; sed quod de veritate non dubitatur, ab Ecclesia recipiuntur. Si autem nec auctor nec veritas sciretur, non reciperentur, ut liber de Infantia Salvatoris et de Assumptione B. Mariae Virginis » fol. 82. ed. Lugdun. 1542. Clarius adhuc explicat, quid ipse nomine apocryphi intelligat, in principio enarrationis l. Tobiae fol. 146. Ad animadversionem suam quod liber Tobiae a Iudaeis inter apocrypha, a s. Hieronymo inter hagiographa computatur, addit: « Recole supra in principio Iosue dictum, quod apocryphum dicitur, vel cuius auctor incertus, vel cuius materia incerta. De materia autem huius (libri) patet et constat. Hagiographum sacra Scriptura interpretatur, et sic quaelibet Scriptura (i. e. quivis liber pertinens ad Scripturam) sacra potest dici. »

Petrus Blessensis hoc saeculo XII. enumerat primo secundum s. Hieronymum libros canonis hebraici triplici ordine Legis, Prophetarum et hagiohraphorum. Sed monet de pleniore canone christiano. « Quartus est apud nos (Christianos) ordo V. T. eorum librorum, qui in canone Hebraeorum non sunt. Quorum primus Sapientiae liber est, secundus Ecclesiasticus, tertius Tobias, quartus Iudith, quintus et sextus Machabaeorum, quos licet Iudaei inter apocrypha separent, Ecclesia tamen Christi inter divinos libros et honorat et praedicat. In novo autem Testamento duo sunt ordines » etc. De division. et scriptor. libror. sacrorum (Bibl. Max. PP. T. XXIV. p. 1268.). Eundem canonem saec. XIII. Vincentius Bellovacensis (Specul. doctrin. l. XVII. 33.) aliique multi consignarunt usque ad Concilium Florentinum.

In hoc Concilio summus Pontifex Eugenius IV. in Bulla seu decreto « Cantate Domino » declaravit Iacobitis doctrinam Ecclesiae catholicae, atque inter alia capita ibi sacrosancta Romana Ecclesia dicitur profiteri « unum atque eundem Deum veteris et novi Testamenti, hoc est Legis et Prophetarum atque Evangelii auctorem, quoniam eodem Spiritu Sancto inspirante utriusque Testamenti sancti locuti sunt, quorum libros suscipit et veneratur; qui titulis sequentibus continentur: Quinque Moysis » etc. Sequitur enumeratio librorum omnium eodem ordine ut in Conc. Tridentino ¹¹ (Hard. IX. p. 1023.).

5°. Ad Ecclesiam graecam quod spectat, saec. VII°. Concilium Trullanum a Graecis habitum velut continuatio oecumenici V. et VI. suscepit can. 2°. cum aliorum Conciliorum et ss. Patrum statutis etiam centum triginta quinque canones Africanos, qui exinde penes Graecos partem constituunt iuris ecclesiastici ab eorum doctoribus Balsamone, Zonara, Alexio Aristeno etc. commentariis illustrati. Inter istos canones Africanos vigesimus septimus ponitur ipsum illud decretum Carthaginensis Concilii anni 419. de canonicis Scripturis, quod superius retulimus (Beverege Pandectae canonum Ecclesiae graecae T. I. p. 549.). Graeci igitur catalogum librorum Scripturae, qui illic omnes et soli nunc adhuc in canone catholico comprehensi enumerantur¹², repererunt a fide et praxi orientalis suae Ecclesiae minime dissentientem. Quod ibidem can. 2°. suspiciuntur etiam canones 85. apostolici et 60. Laodiceni, quorum in 85°. apostolico et 60°. Laodiceno alius catalogus Scripturarum continetur, nulla est contradictio, sed tantummodo canonis unius incompleti per alterum completum explicatio vel integratio. Apposite hanc ad rem Cassiodorus animadvertit in comparatione huiusmodi canonum inter se: Patres et Concilia « non contraria dixerunt sed diversa, » quia scilicet canones incompleti non sunt excludentes sed opportune supplendi (cf. Cassiod. instit. divin. litt. c. 14.).

Certe Ecclesia graeca etiam schismatica libros eosdem omnes adhuc nunc servat in suo canone. Hinc saec. XVII. Cyrillum Lucarim qui reiciendo libros deuterocanonicos Protestantibus gratificari volebat, videmus etiam huius erroris causa damnatum esse in synodis coactis a Parthenio Constantinopolitano, Dositheo Hierosolymitano, Macario Antiocheno schismaticis patriarchis. Sententia harum synodorum ita erat: « Sapientiam Salomonis, Iudith, Tobiam, draconis historiam, historiam Susannae, Machabaeos, Sapientiam Sirach cum ceteris genuinis s. Scripturae libris ceu germanas eiusdem Scripturae partes censemus esse numerandas. Quoniam quae Evangelia..... tradidit antiqua consuetudo seu magis Ecclesia catholica, et istos ceu s. Scripturae partes procul dubio tradidit » (Hard. XI. p. 258.). Vide etiam attestationes in Opere « Perpetuitas fidei defensa » T. III. p. 462. 463. 464. 465. 547.

In eadem sententia esse alias orientis nationes iam pridem ab Ecclesia catholica divulsas probari potest, quantum praevalens inter eas gentes ignorantia permittit. Suscipiunt libros deuterocanonicos Syri et Chaldaei (Assem. Bibl. Or. T. III. p. 5-7; IV. p. 236; Hard. Conc. T. X. p. 306; Perpetuit. fidei defens. T. III. p. 551; Hodius l. c. p. 650); Aethiopes seu Abyssinii (Ludolph. Histor. Aethiop. l. III. c. 4, quae eadem ex Ludolpho describit Fabricius in libro « Lux Evangelica » p. 717. et Hodius l. c. p. 650)¹³; Armeni (Perpetuit. fid. defens. T. III. p. 560. 566, ubi referuntur testimonia Episcoporum monophysitarum in Cilicia et in Persia).

III. Si iam simul conferamus, quae in hac et in superiori thesi dicta sunt, evidens est conclusio totius demonstrationis. Libri sic dicti deuterocanonici V. T. omnes ab antiquissimis temporibus et ab ipsa aetate apostolica non solum appendicis instar adnexi, sed sine distinctione permixti erant cum libris protocanonicis Scripturae. In universa Ecclesia tam in oriente quam in occidente quavis aetate usus erat publicus, amplissimus, constans et quotidianus horum librorum tamquam s. Scripturae sine ullo discrimine a libris protocanonicis. In occidente publica haec consuetudo et persuasio diserte et expressis declarationibus confirmata est a Pontificibus et Conciliis tamquam Traditio propagata inde ab origine rei christianae et ab aetate apostolica; idque factum est, quando alicubi theoria induci videbatur dissona a publico illo usu, et factum est per declarationes prorsus consentientes cum universali et perpetua illa praxi et persuasione. Sicut vero libri hi omnes cum ceteris permixti erant in editionibus Scripturarum, ita in occidentali Ecclesia numquam de illis controversia alicuius momenti mota est. S. Hieronymus enim, Rufinus et Hilarius in hac re, ut alibi dixi, ad orientales potius doctores respiciunt. In oriente aliqua haesitatio orta quidem est IV. saeculo et aliquamdiu deinceps tenuit; publica tamen praxis Ecclesiae etiam orientalis perseveravit semper eadem, donec ex evidentia publici usus et ex necessitate conciliandi doctrinam cum ipsa publica consuetudine in orientalibus quoque Ecclesiis omnis dubitatio desiit. Iam vero libros hoc modo semper in Ecclesia habitos inter Scripturas ac proinde ut libros divinos, etiamsi argumentum solum historice spectetur, ab Apostolis traditos esse moraliter certum demonstratur, quia talis perpetua, universalis et constans praxis et persuasio aliunde quam ex Traditione apostolica originem habere nequit. Si autem Traditio spectatur sensu catholico, munus videlicet infallibiliter custodiendi depositum fidei sub assistentia Spiritus Sancti, absolute repugnat ut libri eo modo conservati, in veneratione habiti, usurpati, divini declarati in Ecclesia universa, non sint tamquam Scriptura sacra traditi ab Apostolis. Quoad methodum itaque et valorem demonstrationis Traditio christiana probe distinguenda est ab historia canonis librorum in veteri Testamento penes Iudaeos.

1°. Non ex historia canonis Iudaici, sed ex Traditione christiana demonstratur, in collectione Scripturarum quam Apostoli tamquam complexum librorum inspiratorum et tamquam verbum Dei scriptum Ecclesiis consignarunt, comprehensos fuisse hos omnes libros, quos Ecclesia inde ab aevo apostolico legit inter Scripturas et quos adhuc habet definitos in suo canone. Illa vero ipsa consignatio et Traditio Scripturae per Apostolos continebat revelationem Spiritus Sancti per suos praecones, hos omnes libros esse Scripturas divinitus inspiratas et verbum Dei scriptum. Haec revelatio et Traditio apostolica non necessario supponit revelationem et Traditionem iam praeexistentem penes Iudaeos in veteri Testamento. Quia enim Apostoli non solum erant infallibiles in proponenda et declaranda revelatione iam facta in veteri Testamento, sed per eos Christus et Spiritus Sanctus etiam revelationem complevit, atque ita erant etiam promulgatores novarum revelationum, quae in V. T. factae non erant; propterea ex doctrina quod Apostoli hos omnes libros tamquam Scripturam sacram tradiderunt, non potest certo inferri, iam in V. T. Iudaeis hos libros omnes fuisse propositos ut divinos atque ab eis ut divinos creditos.

2°. Attamen si non solum spectemus fundamentum dogmaticum, cui demonstratio christiana proprie innitur; sed etiam historice examinemus in hac doctrina, quaenam fuerit relatio praedicationis apostolicae in hoc capite ad antecedentem Traditionem penes Synagogam, a) certo constat, eosdem libros deuterocanonicos Iudaeis fuisse cognitos et apud ipsos in magna auctoritate, qua re revelationi apostolicae de eorum inspiratione via velut praestructa erat. Vide supra p. 319. testimonium Iosephi de libris scriptis post Artaxerxem, et Iudaeorum sententias honorificas de singulis hisce libris deuterocanonicis apud Iosephum Voisin in Observationibus ad Pugionem Fidei ed. Paris 1651. p. 102-105. SS. Patres etiam memorant hos libros velut notos Iudaeis et in veneratione habitos. Ita Origenes penes Iudaeos invenerat libros Machabaeorum sub nomine Sarbat Sanbaneel ¹⁴ (apud Euseb. VI. 25.); Epiphanius libros Sapientiae et Ecclesiastici (haeres. VIII. n. 6. cf. Isidor. de div. Off. l. I. c. 12.); Hieronymus libros Tobiae et Iudith (Prolog. in ll. cc. cf. Hilar. Prolog. in Pss. T. I. p. 10.). Auctor Constit. Apost. testatur, suo tempore librum Baruch in synagogis legi consuevisse (Const. Apost. l. V. c. 20. Coteler. T. I. p. 324.). Vide Malou de Lect. Script. ling. vulgari T. II. p. 32-51.

b) Imo probabile est, omnes hos libros a Iudaeis Hellenistis tempore Christi et Apostolorum habitos fuisse cum libris ceteris inter Scripturas, proindeque eosdem eis traditos fuisse ut divinos. Iudaeos Hellenistas legisse Scripturas in editione graeca Alexandrina saltem usque ad versionem institutam ab Aquila saeculo christiano II, non est dubium ¹⁵. Atqui in hac editione, quousque monumenta pertingunt, libri deuterocanonici reperiuntur (ut demonstravimus) non solum additi sed immixti libris protocanonicis. Est quidem fatendum, haec monumenta stricte probare solum illam permixtionem in editionibus Christianorum, adeoque potuit ea profecta esse ab Apostolis vel a Christianis ex doctrina apostolica. Quia tamen nullum exstat vestigium Alexandrinae editionis continentis solos libros protocanonicos, et quia Traditio ipsa christiana ita se habet, ut potius suadeat Apostolos in exemplaribus suis iam contentos reperisse hos omnes libros, negari nequit huius sententiae a pluribus catholicis recentioribus defensae probabilitas. Si Apostoli exemplaria graeca cum permixtis iam antea libris deuterocanonicis tradebant Ecclesiis ut codicem librorum Scripturae, non erat necessaria alia explicita et distincta doctrina Apostolorum de singulis horum librorum. Tum vero eo facilius intelligitur, quod superius diximus de Traditione hac quodammodo implicita et potius usu ac praxi primum conservata, atque inde de subsecuta posteriori tempore aliqua controversia intra ipsos fines Ecclesiae.

Quae quamvis ita sint, manet tamen illud ratum ac firmum, demonstrationem canonis Scripturarum ab hac hypothesi historica minime pendere; et certe falluntur gravissime, qui libros V. T. Christianis nonnisi a veteri Synagoga tradi potuisse, et nonnisi ex traditione ac sententia Synagogae suscipiendos esse affirmant.

Corollarium 1. Longe diversa erat conditio doctrinae de libris deuterocanonicis in Ecclesia christiana etiam eo in stadio, quo non obtinebat plenus consensus, quam in veteri Testamento ante Christi et Apostolorum praedicationem. In V. T. propositio divini testimonii vel non exstabat, vel certe complenda et confirmanda erat per novam revelationem; in N. T. revelatio iam facta et semper in Ecclesia conservata solum ab ipsa Ecclesia sub directione Spiritus Sancti explicatius erat proponenda et instantius praedicanda. Vide de Trad. th. XXII. n. II; th. XXIII. n. I; th. XXV.

Corollarium 2. Absurde doctrina catholica de inspiratione librorum deuterocanonicorum a Protestantibus impugnatur testimoniis Iudaeorum, quibus prophetiam et Spiritum Sanctum sub templo secundo subtractum fuisse probare contendunt.

Nam a) nulla est auctoritas dogmatica horum testimoniorum, ut per se constat. Non probamus inspirationem deuterocanonicorum librorum auctoritate veteris Synagogae, multoque minus testimonia requirimus Iudaeorum, postquam populus Dei esse desierunt; sed ex perpetua Traditione christiana demonstramus, eam revelatam esse a Christo vel a Spiritu Sancto per Apostolos. Testimonia autem illa Iudaeorum de cessatione prophetiae, si intelligenda essent de cessatione doni inspirationis, et si fidem historicam de sententiis antiquitatis Iudaicae mererentur, tantummodo probare possent, Synagogam V. T. in hac opinione fuisse, ac proinde ei inspirationem librorum qui scripti sunt sub templo secundo, non fuisse compertam; nullo autem modo possent probare, inspirationem non exstitisse vel a Christo et Apostolis non fuisse Ecclesiae revelatam.

b) Testimonia Iudaeorum quatenus fidem historicam merentur, si rite examinentur, probant contrarium; demonstrant scilicet persuasionem Synagogae et factum ipsum charismatum prophetiae et continuae revelationis etiam sub templo secundo perdurantium; imo idem evangelicis testimoniis demonstratur.

Iosephus commemorat omnino plures, qui dono prophetiae et divinis alloquiis fruebantur. Ioannes Hircanus Simonis filius tria maxima obtinuisse dicitur « principatum, summum sacerdotium, et prophetiam » de Bello l. I. c. 2. n. 8. (ed. Havercamp); idem divina responsa in templo accepisse narratur Antiq. l. XIII. c. 10. n. 3. Generatim nonnisi ducentis annis antequam Iosephus scriberet suam historiam, ergo centum circiter annis ante Christum responsa huiusmodi sacerdotibus fieri desiisse dicuntur Antiq. l. III. c. 8. n. 9.¹⁶ Prophetiae dono insignes alii sub secundo templo memorantur e. g. Iudas Essaeus, « qui in praedictionibus suis numquam est lapsus aut mentitus » de Bello l. I. c. 3. n. 5; Samaia Antiq. l. XV. c. 1. n. 1; Manahem ib. c. 10. n. 5; plures ex Essaeis (de Bello l. II. c. 8. n. 12), iuxta populi persuasionem etiam Pharisaei Antiq. l. XVII. c. 2. n. 4. Miracula et apparitiones supernaturales narrantur in libris Machabaeorum. Philoni de perduratione charismatum et ipsius nominatim inspirationis ad scribendum adeo persuasum erat, ut etiam LXX interpretes inspiratos fuisse crederet (vide supra p. 324.). Ipsi scriptores Talmudici et Rabbinici unanimes sunt in asserendo gradu prophetiae et divinae manifestationis temporibus secundi templi, quem dicunt « filiam vocis » cf. Tract. de Tradit. p. 311. nota, et Malou de Lect. Script. ling. vulg. T. II. p. 42. sq.

In Evangelio ipso, ne quidquam dicamus de Zacharia et Elisabeth Luc. I, memoratur Simeon homo iustus, « et Spiritus Sanctus erat in illo... et responsum acceperat a Spiritu Sancto... et venit in Spiritu in templum; » pariter « Anna prophetissa » Luc. II. 25. 36. Immo indicatur, charisma extraordinarium mansisse pro certis adiunctis cum ministerio ordinario sacerdotii connexum Io. XI. 51.

c) Denique si quae sunt testimonia, quibus affirmatur, prophetas nullos amplius fuisse missos post Zachariam, Aggaeum et Malachiam, ea intelligi nequeunt de charismate extraordinario revelationis, prophetiae et inspirationis generatim sumpto, sed intelligenda sunt de publico munere prophetis illis vetustioribus divinitus iniuncto populum Dei praenuntiatis praemiis et poenis monendi, confirmandi, castigandi et regendi. Quo sensu non modo Iosephus contra Apion. II. 8. dixit, « successionem prophetarum post Artaxerxem non fuisse patentem et accuratam; » sed etiam 1. Mach. IX. 27. idem indicari videtur, ubi post Iudae et Ionathae interitum dicitur fuisse « tribulatio qualis non fuit ex die, qua non est visus propheta in Israël » (cf. Ioseph. Antiq. l. XIII. c. 1. n. 1.). Ceterum charisma inspirationis sub altero templo perdurasse fateantur necesse est illi omnes Protestantes, qui libros protocanonicos inspiratos esse concedunt simulque fatentur, aliquos ex Psalmis hac aetate et non ante tempora Machabaica scriptos esse.

De origine controversiae circa libros deuterocanonicos veteris Testamenti.

« Negandum non est, circa aliquos libros Scripturae veteris Testamenti intra ipsos fines Ecclesiae controversiam aliquando exstitisse; verum contendimus, 1°. quaestiones alicuius momenti de canone ecclesiastico Scripturarum V. T. non ante saeculum IV. excitatas fuisse; 2°. hanc controversiam non ex maiorum Traditione originem habuisse, sed ex instituta comparatione Scripturarum Ecclesiae cum Scripturis canonis hebraici, quae post editionem hexaplarem Origenis late diffusam potissimum promota est. »

Duo dicimus in thesi, controversiam de libris sic dictis deuterocanonicis nullam alicuius momenti fuisse ante saeculum IV; contradictionem deinde non ex Traditione sed ex comparatione Scripturarum Ecclesiae cum Scripturis hebraicis ortum habuisse¹. Sive potius duplex adhibemus argumentum, quo demonstretur posterior origo controversiae, primum negativum ex silentio antiquitatis, alterum positivum ex fonte huius controversiae.

I. Agitur de facto historiae ecclesiasticae seu specialius historiae dogmatum, utrum controversia quam circa aliquos libros veteris Testamenti nonnullam saeculo IV. et deinceps fuisse novimus, derivata sit ex tempore antecedenti, ac proinde idem status quaestionis iam fuerit III. et II. saeculo. Supersunt documenta satis multa II. et III. saeculi, ut ex iis facti veritatem explorare liceat.

1°. Constat ex thesibus antecedentibus X. et XI, tribus primis saeculis hos libros omnes fuisse inter Scripturas Ecclesiarum et in eodem censu habitos ac libros protocanonicos; controversiae autem vel dubitationis nulla exstat memoria usque ad initia IV. saeculi. Atqui in tam frequenti horum librorum citatione penes Patres II°. et III°. saeculi, penes Clementem Alexandr., Tertullianum, Origenem, Cyprianum et alios (vide th. X.) non est credibile, numquam indicatam fuisse controversiam, si aliqua iam exstitisset; praesertim cum diversitas librorum Ecclesiae et librorum penes Hebraeos saltem nonnullis et maxime Origeni optime esset perspecta, et cum de aliis libris hinc inde inter Scripturas numeratis significare dubitationes non omiserint, ut de libro Enoch Tertullianus (de cultu feminar. l. I. c. 3.)²; de Pastore Hermae idem Tertullianus (de Pudicit. cc. 10. 20.), fragmentum Muratorianum (Galland. II. p. 208.), et Origenes (hom. 8. in Num. T. II. p. 294; hom. 1. in Ps. 37. ib. p. 681; in Matth. tract. 30. ib. p. 872.)!, atque inde a III. saeculo etiam de libris deuterocanonicis N. T. ut Origenes (apud Euseb. VI. 25.). Quin imo modus ipse privatae dubitationis Iulii Africani de partibus Danielis et modus responsionis Origenis clare indicat, nullam adhuc controversiam quoad ss. librorum numerum ex diversitate codicis ecclesiastici et hebraici fuisse in Ecclesia auditam (vid. p. 409. nota).

2°. Dixi, nullam exstare memoriam controversiae aut dubitationis de hisce libris usque ad IV. saeculum. Nam Melito saec. II. (Euseb. IV. 26) et Origenes saec. III. (Euseb. VI. 25, et in Philocalia c. 5.) consignarunt quidem canonem, qui solos libros protocanonicos comprehendit; at in illo non enumerare libros ab Ecclesia receptos propositum habebant, sed docere tantummodo, qui et quot libri etiam a Iudaeis essent admissi.

Quoad Origenem res est luculentissima ex disertis eius verbis. « Non est ignorandum, libros in Testamento positos (ἐνδιαθήκους), ut Hebraei tradiderunt, esse viginti duos, *quantus penes ipsos numerus est litterarum...*sunt autem hi viginti duo libri iuxta Hebraeos sequentes » etc. Est idem deinde evidens ex modo ipso numerandi; non solum enim servat studiose numerum hebraicarum litterarum, et ad hunc finem, ita ut penes Iudaeos minime vero apud Christianos fieri constat, coniungit plures libros in unum; sed etiam indicat singulorum appellationes Hebraeis solemnes: Genesis « apud Hebraeos ex libri initio Bresith;.,. Iudices, Ruth apud ipsos in uno Sophetim; Reg. I. II, apud ipsos liber unus Samuel » etc. Denique non hunc Hebraeorum sed alium canonem ampliorem penes Christianos ab Origene agnitum fuisse, constat ex diserta eius doctrina in epistola ad Africanum et ex modo, quo libris omnibus s. Scripturae utitur (supra p. 411.)³.

Idem fuisse Melitonis consilium designandi scilicet libros a Iudaeis admissos, colligitur ex adiunctis. Nam Onesimus Episcopus, pro quo Melito et catalogum et excerpta ex libris in catalogo indicatis composuit, desiderabat discere, quot et quales essent libri penes Synagogam. De veteris inquam Testamenti libris quaerebat Onesimus et respondebat Melito, uterque nihil sollicitus de libris novi Testamenti; et ex Lege ac Prophetis postulabat ille excerpta « de Salvatore et universa fide nostra, » idque ex studio fidei et doctrinae ad pugnandum pro religione christiana (περὶ τῆς αἰωνίου σωτηρίας ἀγωνιζόμενος). Melito autem « profectus in orientem et ad ipsum locum, in quo haec (i. e. illa quae Onesimus quaerebat) praedicata et facta sunt, diligenter exquisivit libros V. T. (nihil de novo Testamento) eorumque indicem descripsit. »

Atqui a) studium tam sollicitum de libris tantummodo veteris Testamenti, et cognoscendi accurate quae in illis libris sunt de Salvatore et religione christiana, atque ardor pugnandi pro hac aeterna salute, ob quem Onesimus a Melitone laudatur, plane indicant scopum polemicum defendendi religionem christianam adversus Iudaeos, eiusque veritatem demonstrandi ex libris ab ipsis Iudaeis admissis, ut eadem aetate et in eadem Asia minori factum est prolixo opere a Iustino, qui dialogum cum Tryphone Ephesi habuit teste Eusebio l. IV. c. 18. Ad hunc utique scopum opus erat perspectum habere canonem Iudaeorum, ut Iustinus et postea Origenes monuerunt (cf. supra p. 408). b) Quod Melito ad cognoscendos libros V. T. in Palaestinam profectus est non forte eo, quod inde religio et praedicatio christiana exordium sumpserit, sed quod illic data fuerit et acta revelatio et historia veteris Foederis, pariter persuadet eum Iudaeorum canonem exquisivisse; quod enim ait, se ad locum profectum esse, in quo res illae praedicatae et gestae sunt, perinde est ac si diceret, se gentem ipsam adiisse, in qua praedicatio illa vetus primum facta est. De librorum scilicet numero non ex loco, sed a gente aliquid discere potuit⁴. Canonem profecto christianum Melito et Onesimus Episcopi Asiae minoris, ubi Apostoli Petrus, Paulus, Ioannes Ecclesias fundaverant, iam aliunde perspectum habebant; nec opus erat adire locum, ubi vetera illa praedicata et gesta erant, et illic « diligenter discere libros veteris Testamenti. » c) In canone Christianorum ab Apostolis tradito Melito non eos solos libros habuit, quos in canone a Iudaeis accepto descripsit, quantum constat ex modo, quo in « Clavi s. Scripturae » citat libros deuterocanonicos absque discrimine aeque ac protocanonicos tamquam partes s. Scripturae (vid. supra p. 411). Denique d) quinam erant Christiani medio saec. II, qui libros tantum protocanonicos admitterent? Penes Ecclesias ex gentibus seu secundum harum ritum constitutas non reperisset Melito aliam Scripturam, quam quae ubique terrarum ab Apostolis tradita erat in editione graeca Alexandrina; Christiani iudaizantes tempore Melitonis ⁵ iam nulli erant nisi sectarum haereticarum. At apud has canonem certe non quaesivit; et si id contenderetur, perinde nobis esset ab his sectis vel a Iudaeis catalogum ss. librorum repetiisse. Maneat ergo, quod diximus de recensione canonis Iudaici et non christiani facta a Melitone. Quod vero Eusebius ait, Melitonem confecisse catalogum librorum V. T. qui apud omnes in confesso sunt, των ὁμολογουμενων, nullam creat difficultatem; ea enim distinctio in ὁμολογουμενους et ἀμφιβαλλομενους quoad libros V. T. non ad Melitonis sed ad Eusebii aetatem refertur.

Fragmentum Muratorianum (Galland. II. p. 208.) non veteris sed novi Testamenti catalogum exhibet. De libris V. T. nihil ibi aliud habetur, nisi quod una cum libris novi Testamenti inter Scripturas computatur « Sapientia ab amicis Salomonis in honorem ipsius scripta. »

Dubitationem singularem Africani nihil ad indicandam ortam iam tunc controversiam sed magis ad oppositum pertinere, iam supra demonstravimus.

In Constitutionibus Apostolicis l. II. c. 57. non completum Scripturarum canonem describere, sed summatim libros in synaxi legendos indicare propositum est. Qui enim secus fit, ut nec protocanonici Ruth et Esther, et in N. T. nullae ex epistolis catholicis nominentur? Ceterum quantum generalis ille modus indicationis permittit, etiam omnes deuterocanonici V. T. ibi comprehensi reperiri possunt ⁶. Ubi enim dicitur, legendos esse libros qui pertinent ad reditum ab exilio (τα της ἐπανοδου,) facile intelligi possunt non modo libri Esdrae, sed etiam omnes historici scripti post Artaxersem (cf. Iosephum contr. Apion. II. c. 8.). Nomine autem Salomonis comprehendi libros quinque (i. e. etiam Sap. et Ecclesi.) apparet ex ipsis Constitutionibus l. IV. c. 11; VI. c. 15. 30. etc., ubi Ecclesi. et Sap. simul cum Prov. expresso etiam nomine Salomonis citantur; librum Baruch more solito sub Ieremia includi, constat ex l. V. c. 20; VI. c. 23.

Canon apostolicus 85. huc non pertinet utpote consentientibus criticis, saeculo III. longe posterior.

Nulla igitur ante saeculum IV. exstat certa memoria alicuius controversiae.

II. Putamus primam occasionem inquisitionis, cui usus et praxis Ecclesiarum in omnibus hisce libris V. T. recipiendis non amplius sufficere videretur, unde apud aliquos doctores dubia excitata sunt, utrum de libris in canone hebraico non exstantibus aeque certo constaret, atque adeo controversiam in suo exordio repetendam esse ex Origenis recensione et comparatione Scripturarum ut erant in graeca et ecclesiastica editione, cum textu hebraico.

1°. Id probatur ex nexu synchrono ortus controversiae cum amplissima diffusione recensionis Origeniana. A saeculo III. exeunte ad medium saec. IV. hexaplaris editio Origenis, ubi, quae deessent in hebraico textu, obelis transfixa notabantur, propagata erat ita, ut non modo « in eruditorum libris reservaretur » (Hieron. ad Sunn. et Fretel. ep.106. n.2.), sed etiam omnes Ecclesiarum bibliothecas occupaverit; et si quis eam abolere vellet, quemadmodum ait s. Hieronymus, « omnes Ecclesiarum bibliothecas damnare cogeretur; vix enim unus aut alter inveniebatur liber, qui ista non haberet » (ad Aug. ep. 112. n. 19); iamque « omnes Christi Ecclesiae tam Graecorum quam Latinorum Syrorumque et Aegyptiorum hanc sub asteriscis et obelis editionem legerent » (Hieron. praefat. in Dan. T. V. p. 622.). In tanta autem horum exemplarium cum suis obelis propagatione simul proposita erat velut provocatio, ut diligentius inquireretur, qua ratione tam multa legerentur in editione ecclesiastica, quae ab Hebraeis non agnoscerentur. Atqui hoc ipso tempore primum audita est divisio librorum veteris Testamenti in ὁμολογουμενους qui essent in confesso apud omnes, et ἀντιλεγομενους quibus contradiceretur, quam forte primus explicite declaravit Eusebius l. VI. c. 13, homo assiduus in operibus Origenis. Accedit quod illa controversia et librorum distinctio se continuit intra limites Ecclesiae graecae, ubi graeca editio sola exstabat, et cum signis Origenianis propagata est in bibliothecis Ecclesiarum. Contra vero in occidente editio ecclesiastica latina diu ante Origenis recensionem derivata ex graecis exemplaribus adhuc illa signorum suppellectili destitutis, perseveravit in publico usu esse absque signis Origenianis saltem usque ad s. Hieronymum⁷. Quod enim ipse de latinis lectoribus codicum Origeniarum ait, intelligi debet de graecis codicibus apud Latinos etiam propagatis. Hinc eadem illa vetus editio latina absque ullo discrimine cum libris protocanonicis immixtos continens deuterocanonicos felici et fortissimo velut aggere irruptionem illius controversiae et haesitationis a doctoribus occidentalis Ecclesiae arcebat. Re etiam vera nullam videmus umquam in occidente dissensionem nisi apud s. Hieronymum, qui evidenter nititur comparatione cum libris Hebraeorum, et aliquam controversiae indicationem ex Graecis translatam apud Hilarium et Rufinum. Quisque iam videt, tum conditionem graecae editionis Scripturarum eo tempore, quo primum occurrit vestigium controversiae, tum diversum statum quaestionis in occidente et in oriente conspirantem cum ipso diverso statu editionis ecclesiasticae in utraque parte Ecclesiae vehementis esse indicium, si non est certa demonstratio, controversiam ex ea quam diximus occasione, ortum habuisse⁸.

2°. Ad eandem controversiae originem suadendam liceat addere animadversionem, quae saltem coniecturae loco valeat. Mirum videtur, graecos doctores omnino plures librum Esther, qui sine dubio est in canone hebraico, non computare cum libris canonicis, sed cum iis qui in quaestionem vocati sint (ἀντιλεγομενοι). Ita Athanasius, Nazianzenus, Amphilochius, Synopsis Athanasiana, Leontius, Nicephorus. Contra vero librum Baruch, qui iam diu inter hebraicas Scripturas non amplius exstat, collocant in suis catalogis expresso nomine inter libros ab omnibus admissos Athanasius, canon 60. Laodicenus, Cyrillus Hierosolym., Nicephorus Constantinopolitanus (inter scriptores Byzantinos post chronograph. Syncelli, apud Pithoeum cod. canon. p. 348; apud Montfauc. Bibl. Coislian. p. 204.); alii comprehenderunt Baruch sub nomine Ieremiae, ut ex modo citationum constat. Eadem ratione inter libros extra dubitationem positos referunt partes deuterocanonicas Danielis, ut tum ex Synopsi Pseudo-Athanasii et Chrysostomi (T. VI. p. 389.) tum ex citationibus clarum est. Atqui totus hic modus valde singularis librum unum, qui exceptis paucis capitibus est in canone Hebraeorum, collocandi inter eos qui apud Hebraeos non sint, et ita inter ἀντιλεγομενους; vicissim vero librum alterum qui in hebraeo non exstat, et libri adhuc tertii partes deficientes in canone Hebraeorum, connumerandi libris penes Hebraeos admissis et ita ὁμολογουμενους, totus inquam hic distributionis modus plenissimam habet explicationem in hypothesi, quod Origenis hexaplaris editio illis doctoribus pro norma fuit in censione canonis; hac autem hypothesi non admissa explicari vix potest.

Nam librum Baruch repererat Origenes versum a LXX interpretibus in linguam graecam, atque ideo signa ei apposuit non velut libro deficiente sed velut exstanti in textu hebraico. Constat id ex celebri codice Chisiano, ex quo Simon de Magistris edidit librum « Daniel secundum LXX. » Ibi p. 112 post Ieremiam exstat liber Baruch « secundum LXX » ⁹. Iamvero illic non singulae lineae obelo transfixae sunt, ut fit in libris hebraice non repertis; sed imo solum hinc inde in quibusdam locis per obelos indicatur differentia versionis LXX ab hebraico textu, quem ergo Origeni adhuc praesto fuisse recte colligimus. Ita mihi vir doctus bibliothecae Chisianae praefectus testatus est. « Obeli solum hinc inde in quibusdam locis reperiuntur, rari admodum lemnisci. » Insuper in codice syriaco hexaplarbi bibliothecae Ambrosianae exstant huius eiusdem libri Baruch lectiones variae ex Theodotione additis signis Origenianis (Eichhorn Repertor. T. III. p. 170.). Theodotion ergo versionem graecam instituerat, ac proinde textum hebraicum saeculo II. superstitem fuisse dicendum est. Accedunt ad confirmationem dicta veterum. Ab ipso Origene in catalogo quem describit ab Hebraeis adoptatum (Euseb. VI. 25.), ponitur « Ieremias cum lamentationibus et epistola (i. e. cum nostro cap. VI. Baruch) in uno libro; » in Const. Apostol. l. V. c. 20. affirmatur, eo adhuc tempore (saeculo III.) Baruch legi consuevisse in synagogis, et Epiphanius (forte ex Origene) ponit Baruch inter libros, quos habebant Iudaei reduces ab exilio (Haeres. VIII, n. 6.).

Porro partes Danielis quae nunc hebraice non amplius supersunt, non secus ac librum Baruch reperit Origenes versas a LXX, et eas non obelis ÷ sed partim lemniscis ⁓ notavit, partim reliquit absque siglis, ut designarentur velut exstantes in textu hebraico, quemadmodum palam facit idem codex Chisianus, ex quo Simon de Magistris versionem Danielis secundum LXX et secundum Theodotionem cum signis Origenianis edidit. Theodotionem illas partes vertisse in graecum alioquin constat (iuxta Theodotionem enim habemus eas in nostra Vulgata); exstitisse autem etiam versionem Aquilae et Symmachi colligit de Magistris ex ipso codice Chisiano, in quo primis versibus c. 13. h. e. historiae Susannae adduntur lemnisci an cum litteris A. Σ. Θ. quibus significetur tres interpretes Aquilam, Symmachum, Theodotionem sensu convenire cum LXX. (Daniel secundum LXX. p. 77. 81.).

In hoc igitur statu editionis hexaplaris ¹⁰ non est mirum, a doctoribus quibus illa pro norma erat, Baruch et partes deuterocanonicas Danielis poni inter libros ab omnibus admissos. Contra vero initium libri Esther in hexaplari editione erat somnium Mardochaei (in Vulgata c. XI) ¹¹ praefixis obelis per integrum caput, ut nunc adhuc comparet in codice Arundeliano edito ab Usserio (Syntagma de LXX versione etc. Londini 1655. p. 111. 112.). Obeli vero significabant, locum non exstare in textu hebraico. Inde pronum erat, ut illa hexaplari norma semel praestituta doctores iidem librum Esther simpliciter ad ἀντιλεγομένους numerarent.

3°. Denique magna consensione doctores illi qui hanc de libris deuterocanonicis controversiam indicant, appellant ad numerum 22 litterarum hebraicarum, atque hoc ipso modo numerandi ostendunt, se pendere a censione hebraica. Ita libros numerant non solum illi, qui evidenter canonem exhibent hebraicum, ut Origenes, Epiphanius, Hilarius, quos imitantur Cassiodorus, Beda, Anastasius Sinaita iunior, Primasius, Agobardus; sed eidem numerationi insistunt etiam alii, qui de libris agunt quatenus apud Christianos unanimi consensu recipiuntur, ut Athanasius, Cyrillus Hierosol., Synopsis Athanasiana, iidemque indicant illam plurium librorum in unum coagmentationem, quam in censione Hebraeorum observari ab Origene didicerant. Imo etiam disertis verbis aliquando significant, rationem ponendi librum inter admissos ab omnibus vel inter controversos ex eo pendere, utrum is liber sit vel non sit in canone hebraico. Ita auctor Synopsis Athanasianae primum ponit Esther inter libros, qui non censentur in canone, leguntur tamen catechumenis; tum subdit: « aliqui tamen veterum dixerunt, apud Hebraeos etiam Esther poni in canone, hinc vero Ruth ut unum librum computari cum libro Iudicum, atque ita iterum numerum 22 expleri librorum, qui apud ipsos sunt in canone. » Atqui utrum liber aliquis in canone Hebraeorum admissus sit an secus, iidem doctores imprimis intelligebant ex signis hexaplaribus Origenis. Omnibus igitur consideratis omnino prima occasio controversiae ab illa Origenis editione repetenda esse videtur¹².

Patres saeculi IV. et V. catalogos librorum Scripturae deficientes exhibent non velut canones conclusos sed velut supplendos.

« De libris veteris Testamenti, qui in hebraica censione non exstant, hic IV. et V. saeculi erat status quaestionis: 1°. Patres complures illius aetatis indicant controversiam aliquam de hisce libris fuisse inter ipsos doctores catholicos; attamen 2°. nullus Patrum rata sententia umquam negavit, illos libros inter sacras Scripturas recensendos esse; unde canones deficientes IV. et V. saeculi non ad negationem pertinent sed ad stadium inquisitionis ante definitivum iudicium, et scopus habent complectendi solos libros ab omnibus sine controversia admissos pro divinis, excludendi certo non divinos, designandi controversos, prae quibus canones non conclusi erant, sed postmodum re eliquata supplendi. »

In hac thesi declaramus genuinum sensum illorum Patrum, qui canones Scripturarum exhibent deficientes. Et primum quidem ipsa eorum testimonia describemus, ex quibus manifestum erit, non posse probari illorum theologorum sententiam, qui affirmant omnes hos Patres nihil aliud quam historice tantummodo canonem Hebraeorum referre voluisse; cum ipsa verba Patrum clarissime exhibeant controversiam, quae erat inter Christianos. Tum altero loco statuemus certa principia ad verum sensum illorum canonum intelligendum.

I. Sunt aliquot Patres, qui re ipsa non Christianorum sed tantummodo Iudaeorum sententiam referunt de numero librorum Scripturae, et qui propterea ad praesentem quaestionem nullo modo pertinent, nec ullam circa canonem Ecclesiae creare possunt difficultatem. Imprimis praeter Melitonem et Origenem (th. XII. n. I) a censu Patrum qui difficultatem creare possent, seiungendus est Epiphanius, qui Haeres. VIII. n. 6. et l. de Ponder. ac mensur. n. 4. 22. 23. profitetur se canonem describere, ut a Iudaeis receptus est. Haeresi vero LXXVI. confut. 5. T. I. p. 941. solum summatim nominat libros viginti septem V. T. ac cum illis libros Sap. Ecclesi. et dein in confuso « omnes universim Scripturas divinas. » Seiungendus etiam Hilarius, qui directe non agit de canone Scripturarum, sed de mystica significatione et plenitudine numeri 22 secundum litteras hebraicas, eaque occasione describit 22 libros Hebraeorum, ut penes eos numerari ab Origene acceperat. Tantum vero abest a sententia, ac si illa plena esset numeratio omnium librorum divinorum, ut si numerus litterarum graecarum et latinarum assumatur, duos libros Tobiae et Iudith illis 22 addi posse moneat ad numerum 24 complendum (Hilar. praefat. in Pss. n. 15. T. I. p. 10.).

Reliqui sunt, qui potissimum difficultatem creare existimantur ex IV. et ineunte V. saeculo, Athanasius ep. festali T. I. p. 961. ed. Maur. Paris 1698; Gregorius Naz. carm. 12. al. 34. T. II. p. 259. ed. Maur.; Amphilochius in iambis ad Seleuc. ibid. p. 1103; Cyrillus Hieros. catech. IV. n. 33. sqq.; Synopsis Athanasio tributa (inter Opp. T. II. p. 126); Canon Apostol. 85ᵘˢ. (al. 84. vel 76. Coteler. PP. App. T. I. p. 448; Hard. Concil. I. p. 30); Concilium Laodic. can. 60. Hard. I. p. 791; Hieronymus Praefat. in ll. Salomonis (cf. Prolog. galeatum, Praefationes in Esdr., Tob., Iudith, Paralipomen., Prolog. in Ierem.); Rufinus de Symbol. n. 37. 38.

Quoniam interest ipsa verba prae oculis habuisse, testimonia praecipua transcribam.

Athanasius l. c. ita loquitur¹. « Quia vereor, ne aliqui.... de cetero impingere incipiant in libros dictos apocryphos decepti nominum cum genuinis libris similitudine,... monens scribo propter necessitatem et utilitatem Ecclesiae... Evangelistae Lucae forma utar dicens et ego: quoniam quidem aliqui conati sunt ordinare sibi, quae apocrypha dicuntur, et haec immiscere Scripturae divinitus inspiratae, de qua plenam habemus persuasionem, sicut Patribus tradiderunt, qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis; visum est et mihi..... ordine exponere libros in canone positos, et traditos, et divinos creditos..... Sunt igitur V. T. libri omnes numero 22; tot enim etiam litteras, ut audivi, apud Hebraeos esse traditum est. Ordine ac nomine singuli sunt ita. Primus Genesis... Iudices et post hunc Ruth; rursum ex ordine quatuor Regum, quorum primus et secundus in unum librum computantur, tertius et quartus pariter in unum... Prophetae duodecim (minores) in unum librum numerati; dein Isaias, Ieremias et cum ipso Baruch; Lamentationes, epistola... Hactenus V. T. libri sistuntur. » Numerat scilicet omnes protocanonicos excepto l. Esther et addito l. Baruch. Tum ponit catalogum omnium librorum N. T. et concludit: « Hi sunt salutis fontes, ut qui sitit, horum eloquiis impleatur; in his solis pietatis doctrina annuntiatur; nemo iis addat, neque ab iis aliquid subtrahat. De his Dominus Sadducaeos pudore affecit... Sed maioris accurationis causa scribendo etiam illud necessario addo, quod scilicet sunt etiam alii libri extra hos, non in canonem quidem redacti, sed a Patribus designati, ut legantur recenter accedentibus et volentibus institui in doctrina pietatis: Sapientia Salomonis, et Sapientia Sirach, et Esther, et Iudith, et Tobias, et doctrina quae dicitur Apostolorum, et Pastor. At vero, dilecti, dum et illi sunt in canone et hi leguntur, nuspiam apocryphorum mentio habetur, sed haereticorum sunt commentum... ut velut vetera proferentes occasionem habeant fallendi simlices. »

Synopsis Athanasiana in numerandis libris sequitur ipsum genuinum Athanasium. Nonnulla tamen singillatim circa illam observanda sunt. Statim initio declarat, sermonem esse de libris Scripturae, qui sunt penes Christianos. « Omnis nostra Christianorum Scriptura divinitus inspirata est; libros autem non indefinitos habet, sed definitos et certo canone comprehensos. » Numerat inde 22 libros ut Athanasius, indicans singulorum initium, ex quo videmus partes deuterocanonicas Danielis et Esther non distingui a partibus protocanonicis; l. Daniel enim incipit ab historia Susannae (Vulg. c. XIII.), l. Esther a somnio Mardochaei (Vulg. c. XI. v. 2); ille totus inter 22, hic sicut apud Athanasium totus extra eum numerum ponitur inter libros, « qui non sunt quidem in canone sed leguntur tantum, » et « quibus contradicitur » (l. c. p. 168. 201). Additur nihilominus monitum p. 129, « iuxta quosdam veterum hunc librum Esther apud Hebraeos inter canonicos censeri; » propterea admisso illo in canonem, iungendum esse librum Ruth cum libro Iudicum, ut maneat numerus 22. In enumeratione librum Baruch non nominat, sed in analysi subiecta catalogo recenset p. 167 cum Ieremia « et Baruch et Lamentationes et epistolam; » unde manifestum fit, in catalogo haec omnia comprehendi nomine Ieremiae.

Post libros in canone positos sequitur duplex alius ordo tam veteris quam novi Testamenti: ponuntur nempe a) libri quibus contradicitur (ἀντιλεγόμενοι), b) apocryphi.

Ad libros controversos seu ἀντιλεγομενους pertinent « Sapientia Salomonis, Sapientia Sirach, Esther, Iudith, et Tobias. Cum his etiam numerantur sequentes: Machabaeorum libri quatuor, Ptolomaici, Psalmi et canticum Salomonis, Susanna. Hi sunt libri controversi V. T. » Sequitur classis apocryphorum, inter quos sunt « libri Sophoniae prophetae, Zachariae patris Ioannis, Baruch, Habbacuc, Ezechiel, Daniel falso inscripti » (ψευδεπιγραφα)².

Gregorius Naz. et Amphilochius, si carmen ad Seleucum Amphilochii est et non etiam ipsum Gregorii, monent imprimis sicut Athanasius et auctor Synopsis, catalogum ss. librorum se designare, ut fideles ab apocrysis sibi caveant, librorum inquam, quos in canone esse iam certo constet. Ita Gregorius: « ne peregrinis libris decipiaris mente; sunt enim multa prava figmenta sub falsis inscriptionibus, accipe, amice, hunc a me numerum librorum, qui definito iudicio inserti sunt » τον ἐγκριτον ἀριθμον. Numerat eosdem 22, quos Athanasius, omittens et ipse librum Esther, et in N. T. recenset omnes omissa Apocalypsi. Tum concludit: « habes omnes; si quid extra hos est, non est in genuinis Scripturis » (οὐκ ἐν γνησιαις). In carmine ad Seleuc. eadem est Seripturarum numeratio; liber Esther vero dicitur poni a quibusdam in canone ut certus, τινες προσεγκρινουσι; in libris N. T. indicatur controversia de epp. Heb. 2. Pet. 2. et 3. Io. Iud. et de Apocalypsi; epistola vero Iacobi numeratur inter Scripturas indubitatas. Conclusio: « hic certissimus fuerit canon Scripturarum divinitus inspiratarum » οὕτος ἀψευδεστατος κανων ἂν εἴη των θεοπνευστων γραφων.

Cyrillus Hieros. eodem prorsus modo ut Patres hactenus commemorati, haec duo significat, videlicet in recensendo catalogo librorum sacrorum scopum sibi esse praefixum praemuniendi catechumenos ab apocrysis, nec alios numerandi quam libros unanimi consensu ab omnibus admissos. « Studiose ab ipsa Ecclesia disce, qui sint veteris Testamenti libri, qui vero novi; nec quidquam apocryphorum legas. Qui nescis, quae apud omnes in confesso sunt, quid circa dubia frustra laboras³? Lege divinas Scripturas, illos 22 libros V. T. a LXXII interpretibus translatos... Horum 22 libros lege, cum apocryphis autem nihil habeto commune. Hos solos studiose meditare, quos etiam in Ecclesia cum certa fide (μετα παρρησίας) legimus. Multo prudentiores et religiosiores te erant Apostoli et veteres Episcopi, Ecclesiae praesides, qui eos tradiderunt. Tu ergo, Ecclesiae filius cum sis, ne transponas terminos. » Sequitur recensio librorum V. T. secundum numerandi modum Hebraeorum; cum Ieremia vero ut librum unum ponit « Baruch et Lamentationes et epistolam, » sicut ab Athanasio factum esse vidimus. Esther numerat inter 22 canonicos, et ideo ad numerum servandum iungit Ruth cum Iudic. in unum. In N. T. ponit omnes excepta Apocalypsi. Concludit: « reliqua omnia extra sunto in secundo loco, et quae in Ecclesia non leguntur, ea neque privatim legas, sicut iam audisti. » Indicat videlicet Cyrillus, quod alii Patres illius aetatis distincte docent, tres esse ordines librorum, primo loco 22 ex canone Hebraeorum, secundo loco alios libros legendos, tertio apocryphos, qui in Ecclesia non leguntur, nec privatim legendi sunt. Quod ait editor Opp. Cyrilli Touttee, in secundo loco ἐν δευτέρῳ idem esse ac in nullo loco, tum per se absurdum est nec ullo modo exemplis ab eo allatis probatur, tum repugnat doctrinae omnium Patrum illius aetatis ac praxi omnium Ecclesiarum et ipsius Cyrilli sententiae, qui libris extra numerum 22 positis tamquam Scriptura sacra utitur in hoc ipso catecheseon opere (vide p. 412.).

Hieronymus in Prologo galeato recenset solos libros V. T. qui adhuc exstant in hebraico textu, quos omnes in latinum vertendi tum iam consilium inierat. His itaque libris qui hebraice supersunt, iste prologus, inquit, est « velut galeatum principium, ut scire valeamus, quidquid extra hos est, inter apocrypha esse ponendum. Igitur Sapientia quae vulgo Salomonis inscribitur, et Iesu filii Sirach liber, et Iudith et Tobias et Pastor⁴ non sunt in canone. Machabaeorum 1ᵐ. librum hebraicum reperi; 2ᵘˢ. graecus est, quod ex ipsa quoque phrasi probari potest. Quae cum ita se habeant, obsecro te lector, ne laborem meum reprehensionem existimes antiquorum. » Qui igitur libri inter hebraicas Scripturas et in censione etiam Hebraeorum reperiuntur, dicuntur a s. Hieronymo esse in canone; qui vero in usu quidem sunt ecclesiastico sed extra illum numerum, dicuntur apocryphi non absolute, sed prae illo canone h. e. in illo numero non comprehensi. Hoc sensu relativo ad canonem librorum, qui admittantur etiam ab Hebraeis et nullibi vocentur in dubium, nomen apocryphi h. l. intelligi debere, patet tum ex contextu tum ex addita monitione, ne quis hunc laborem quo solos libros hebraicos vertit, reprehensionem existimet antiquorum. His namque verbis satis indicatur, penes Christianos inde a prima antiquitate istud inter libros discrimen non fuisse agnitum. Patet deinde idem evidenter ex modo, quo ipse Hieronymus utitur libris extra Iudaeorum canonem positis (p.413. sq.), postremo ex diserta attestatione, qua s. doctor ipse hos libros in usu Ecclesiae christianae fuisse, confirmat in prologo ad libros Salomonis.

Hoc in prologo ad ll. Salom. simul prae oculis habet canonem Iudaeorum et usum Ecclesiae, atque inter utrumque discrepantiam conciliare conatur. Postquam indicavit libros Ecclesiastici et Sapientiae inter Hebraeorum Scripturas non admitti, haec subiicit. « Sicut ergo Iudith et Tobiae et Machabaeorum libros legit quidem Ecclesia, sed eos inter canonicas Scripturas non recipit, sic et haec duo volumina legit ad aedificationem plebis, non ad auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam. Si cui sane LXX interpretum magis editio placet, habet eam a nobis olim emendatam; neque enim nova sic cudimus, ut vetera destruamus. » Videlicet hos omnes libros habet Ecclesia in sua lectione, siquidem omnes accepit sibi traditos in editione ecclesiastica graeca Alexandrina; non tamen accepit eos in illo canone, qui hebraicas tantum Scripturas complectitur. Porro ex hoc ipso librorum defectu in canone hebraicarum Scripturarum de pari illorum auctoritate apud quosdam tum temporis quaestiones ortae erant; unde Hieronymus (Prolog. in ll. Salom. iuxta LXX. T. X. p. 436) eos appellat libros dubios in comparatione cum certis, quales erant Scripturae hebraicae. « In Sap. et Ecclesi. calamo temperavi, inquit, tantummodo canonicas Scripturas vobis emendare desiderans, et studium meum certis magis quam dubiis commendare. » Hinc factum est, ut non ubique et apud omnes pari confidentia adferri potuerint ad auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam. Ipsemet Augustinus qui certe hos omnes libros habuit in canone Ecclesiae Africanae, fatetur tamen quaestione nondum plene liquida, « adversus contradictores non tanta firmitate proferri, quae scripta non sunt in canone Iudaeorum » Civ. Dei XVII. c. 20. n. 1; idque fatetur simul attestans, libros eosdem « ab Ecclesia maxime occidentali antiquitus in auctoritatem recipi meruisse. »

Ex dictis clarum est, longe diverso sensu libros apocryphos appellari ab Hieronymo in Prologo galeato quam in aliis locis pluribus, ubi apocryhas Scripturas plane repudiat. Quando in Prologo ad Matth. T. VII. p. 6. appellat « apocryphorum naenias mortuis magis haereticis quam ecclesiasticis vivis canendas, » agit de apocryphis Evangelii; quando in Is. LXIV. 4. T. IV. p. 761. et contr. Rufin. l. II. n. 25. T. II. p. 619. praecipit: « apocryphorum deliramenta conticeant, » respicit apocryphos libros, quales erant « Ascensio Isaiae » et « Apocalypsis Eliae. »

Simili modo loquitur de Pseudo-Esdra in Prolog. in Esdr. et contr. Vigilant. n. 7; de Evangelio Iacobi contr. Helvid. n. 8; de apocryphis libris nomine Patriarcharum et Prophetarum inscriptis contr. Rufin. T. II. p. 523; contr. Vigilant. l. c.; in Eph. V. 30. T. VII. p. 659. Plane ergo erravit, qui has omnes apocryphorum reprehensiones ad illa etiam pertinere dixit, quae in Prologo galeato apocrypha nominantur (Folia trimestr. Tubing. 1839. p. 291).

Vides apud s. Hieronymum eo fere modo, quo apud alios Patres huius aetatis et sententiae, distingui tres librorum classes: eorum qui sunt in canone hebraico et omnibus certi; eorum qui leguntur suntque in usu ecclesiastico, sed non sunt in canone hebraico, atque ex hac ratione dubii et prae canone hebraico apocryphi; postremo eorum qui certo ad Scripturas non pertinent, sed sunt apocryphi repudiandi.

Rufinus eadem habet, quae Patres graeci paulo ante citati et quae Hieronymus. Primum ait, velle se enumerare « novi ac veteris Testamenti volumina, quae secundum maiorum Traditionem per ipsum Spiritum Sanctum inspirata creduntur et Ecclesiis Christi tradita; » quae quidem sententia praefixa enumerationi duplicis ordinis librorum Ecclesiae traditorum videtur omnino pertinere ad illum utrumque ordinem. Sequitur catalogus protocanonicorum V. T. et nullo dempto omnium librorum N. T. cum conclusione: « Haec sunt, quae Patres intra canonem concluserunt, et ex quibus fidei nostrae assertiones constare voluerunt. » Patres hic appellati non possunt esse alii praeter eos IV. saeculi, quos nominavimus. Prosequitur Rufinus: « Sciendum tamen est, quod et alii libri sunt, qui non canonici sed ecclesiastici a maioribus appellati sunt, id est Sapientia quae dicitur Salomonis, et alia Sapientia quae dicitur filii Sirah... Eiusdem vero ordinis libellus est Tobiae, et Iudith et Machabaeorum libri..... Quae omnia legi quidem in Ecclesiis voluerunt, non tamen proferri ad auctoritatem ex his fidei confirmandam. Ceteras vero scripturas apocryphas nominarunt, quas in Ecclesiis legi noluerunt. »

Ubinam ante Rufinum libri controversi a maioribus fuerint « ecclesiastici » appellati hoc expresso nomine ad distinctionem a libris canonicis et extra controversiam positis, non apparet. Videtur Rufinus prae oculis habuisse distinctionem Eusebii scriptoris ipsi notissimi, cuius historiam verterat in latinum; ex Eusebio ergo declaratio huius appellationis petenda est. Is autem distinguit Scripturas canonicas quae numquam in controversiam vocatae sunt, et Scripturas de quibus a nonnullis dubitatur, quae tamen «in plerisque Ecclesiis sunt publicae,» «quae plerisque sunt probatae,» quae «plerisque ecclesiasticorum virorum sunt cognitae» Euseb. H. E. l. III. cc. 25. 31. Redit ergo distinctio Rufini in libros canonicos et ecclesiasticos ad illam alteram in libros ὁμολογουμενους, de quibus nulla umquam erat dubitatio, et in libros ἀντιλεγομενους, qui licet in usu essent publico tamquam Scriptura sacra, a quibusdam tamen in quaestionem vocabantur.

Reliqui sunt duo canones Laodicenus LX. et ultimus inter apostolicos. Laodicenus sive sit genuinus huius Concilii celebrati post medium saeculum IV. sive sit ei suppositus ⁵, nihil differt ab iis, quae ex aliis graecis PP. huius aetatis adtulimus. Primum scilicet severe proscribuntur libri apocryphi; tum recensentur libri, «quos legi oportet veteris Testamenti» 22 secundum numerationem hebraicam. Iungit autem, ut apud Athanasium et Cyrillum fieri vidimus, uno libro cum Ieremia «Baruch et Threnos et epistolas.» In N. T. concors cum Gregorio Naz. et Cyrillo Hierosol. recenset omnes excepta Apocalypsi.

Ultimus inter sic dictos canones apostolicos et, ut recentiores eruditi consentiunt, additus reliquis etiam tempore novissimus, nullius est auctoritatis non solum dogmatice sed etiam historice spectatus. Non habet auctoritatem dogmaticam; imprimis enim canones hi apostolici sin minus a Gelasio certe ab Hormisda Pontifice (Decret. de libris recipiendis) recensiti sunt inter libros apocryphos. Praeterea quamvis quinquaginta priores a Dionysio Exiguo latinitate donati paulatim etiam in occidentali Ecclesia fuerint suscepti, posteriores tamen 35 numquam admissi sunt. Nullius est auctoritatis historice, saltem si accipiatur ut recensio librorum sacrae Scripturae, multoque magis si intelligatur ut recensio plena. Sunt enim in hoc canone multa prorsus singularia, quae in nullo alio ss. librorum catalogo umquam visa, huius auctoris, quisquis fuerit, specialibus adiunctis vel singulari ingenio tribui debent. Huiusmodi sunt, quod licet omittat alios libros deuterocanonicos V. T., tamen ponit tres libros Machabaeorum, et secundum quosdam codices etiam Iudith in mediis libris protocanonicis; quod extra numerum protocanonicorum, ubi alii deuterocanonicos ponunt inter libros legendos, ipse memorat solum librum Ecclesiastici omittens etiam l. Sapientiae, licentia inaudita. Omnium vero alienissimum est, quod inter libros N. T. idque ante librum protocanonicum Actuum ponit duas epistolas Clementis et octo libros Constitutionum apostolicarum.

Ceterum ipsi Graeci, qui hunc etiam canonem in suo Concilio Trullano susceperunt velut ab Apostolis profectum, videntur illum intellexisse non ut recensionem librorum solius divinae Scripturae, sed ut catalogum librorum, qui sive ex libris Scripturae sive ex aliis maximae auctoritatis commendentur prae reliquis ad lectionem; certe numquam eum habuerunt ut canonem plenum librorum Scripturae. Nam non solum in ipso Trullano susceperunt ex synodis Africanis libros, qui in hoc canone apostolico praetereuntur (supra p. 435); sed etiam diserte reiecerunt Constitutiones apostolicas velut interpolatas ab haereticis, et neque has neque epistolas Clementis Ecclesia graeca umquam habuit velut partes Scripturae sacrae.

II. Expositis omnibus divergentibus catalogis librorum penes doctores orientales illius temporis, qui catalogi nec inter se consentiunt, nec cum canone Ecclesiae occidentalis nec cum usu communi totius Ecclesiae conveniunt; nunc demum opportunitas imo et necessitas nobis oritur hos canones deficientes comparandi cum constanti praxi totius Ecclesiae, non exceptis his ipsis doctoribus, in usu ss. librorum, pariterque cum unanimi doctrina Ecclesiae occidentalis et cum subsequenti universali consensu. Ex hac enim comparatione consequentur certa principia, sine quibus verus sensus eorundem canonum divergentium intelligi et vindicari non potest.

1° Principium. Nomine canonis et nomine canonicorum librorum intellexerunt Patres illi indicem eorum librorum et eos libros 22 Hebraeorum, qui etiam tum apud omnes in confesso erant, et de quibus nulla erat mota quaestio (ἔμολογούμενοι). Unde libri, qui tum in controversias vocari coeperant (ἀντιλεγόμενοι), erant quidem extra canonem collocandi eo sensu intellectum; at non ideo simpliciter negabatur, eos pertinere ad divinam Scripturam; sed tantum indicabatur de iis motam esse quaestionem, ac proinde eos non pertinere ad libros, de quorum pari cum ceteris auctoritate apud omnes citra controversiam constaret⁶.

Hic sensus canonum probatur multipliciter. Nam a) Eusebius qui ceteris expressius sensum divisionis librorum in ὁμολογουμενους et ἀντιλεγομενους declaravit, et post quem ceteri illam divisionem secuti sunt, synonyma habet haec duo, librum esse canonicum vel esse in confesso apud omnes; pariterque librum esse extra canonem, et esse probatum quidem et agnitum a multis sed tamen a nonnullis in controversiam vocatum. Ita l. III. c. 3. promittit testimonia veterum « de Scripturis, quae canonicae et in confesso sunt apud omnes » (περι των ἐνδιαθηκων και ὁμολογουμενων γραφων); ibidem epistolam 2 Petri dicit « non canonicam, quae tamen utilis visa multis cum ceteris Scripturis frequentatur; » l. III. c. 25. invicem opponit « Scripturas in confesso apud omnes, et alias non canonicas quibus contradicitur, sed quae nihilominus a plerisque ecclesiasticorum virorum sunt agnita; » ibidem memorat Scripturas « quibus contradicitur, sed quae tamen probatae sunt plerisque » cf. c. 31. Contra vero libri apocryphi ib. c. 3. sunt scripta, « quae omnino non novimus in catholicis tradita » οὐδ' ὅλως ἴσμεν ἐν καθολικοῖς παραδεδομένα.

b) Nomina canon et canonica Scriptura etiam a Patribus latinis illa aetate usurpari consuevisse strictiori significatione de libris qui sunt in canone hebraico, quin ideo aliis libris auctoritas canonica apud Christianos negari intelligeretur, manifestum est ex s. Augustino Civ. Dei XVIII. c. 36. « Restituto templo, inquit, non reges sed principes fuerunt usque ad Aristobulum, quorum supputatio temporum non in Scripturis sanctis, quae canonicae appellantur, sed in aliis invenitur, in quibus sunt et Machabaeorum libri, quos non Iudaei sed Ecclesia pro canonicis habet. »

c) Declarant ipsi illi Patres orientales, in primo ordine quem secundum archetypum censionis hebraicae ab Origene exhibitae appellant canonem, eos solos libros se comprehendere voluisse, qui a nemine in quaestionem vocati sint, « de quibus plena est persuasio, » ut ait Athanasius; « qui sunt apud omnes in confesso (ὁμολογούμενοι), » ut est apud Cyrillum et in Synopsi Athanasiana; « qui definito iudicio inserti » (ἔγκριτοι)⁷, ut apud Nazianzenum; « quorum certissimus canon, » ut apud Amphilochium; qui sunt libri certi in oppositione ad dubios, ut apud Hieronymum.

d) Res extra omne dubium ponitur ex modo, quo Patres hi omnes libris quos ponunt extra canonem, usi sunt tamquam ad sacram Scripturam pertinentibus ex communi Ecclesiae persuasione. Vide supra th. X. 2um Principium sequitur ex antecedenti. Canones huiusmodi habent quidem propositum excludere a censu Scripturarum sacrarum libros apocryphos; at libros secundi ordinis, ἀντιλεγόμενους, ecclesiasticos et lectos in Ecclesia minime excludunt velut certe et definita sententia non pertinentes ad s. Scripturam. Excludentes ergo locutiones additae libris in solemni numero viginti duorum comprehensis, quando dicitur « in his solis esse doctrinam pietatis, » « hos solos esse genuinam Scripturam, » « hos solos a fidelibus esse legendos, » intelligi debent in oppositione ad libros apocryphos, non ad libros secundae classis, qui nondum eliquata quaestione erant dubii⁸.

Constat id a) ex ipsa natura diversitatis inter libros certo divinos, inter dubios, seu potius divinos habitos ex communi ecclesiastica consuetudine, qui tamen in dubium vocabantur a nonnullis, et inter certo non divinos. Constat b) ex praxi horum ipsorum Patrum, qui frequentissime hisce libris utebantur ut Scripturis divinis, non secus ac protocanonicis. Constat c) ex diserta Patrum declaratione in his ipsis catalogis, in quibus scopum sibi propositum esse aiunt praemunire fideles contra libros apocryphos, qui undique ab haereticis obtrudebantur.

Quapropter inter canonem completum et canones illos deficientes non est oppositio contradictionis, sed diversitatis tantummodo, sicut inter perfectum et perficiendum suoque tempore supplendum. Ita Cassiodorus commemoratis diversis indicibus incompletis Hilarii, Epiphanii, Hieronymi, Rufini ex una parte et canone completo codicum ecclesiasticorum atque Augustini ex parte altera, verissime animadvertit: « Patres non contraria dixerunt sed diversa, ut non impugnare sed invicem se potius exponere videantur; » sicut etiam inter definitiones Conciliorum diversitas est, sed nulla contradictio. Divin. institut. c. 14. Pariter absque contradictione Concilium Trullanum suscipere et secundum illud Graeci in suum Corpus Iuris inserere potuerunt una serie canones diversos, incompletum Concilii Laodiceni et completum Conciliorum Africanorum (in Nomocan. Photii apud Mai Spicil. Rom. T. III. P. II. p. 131.), ut scilicet unus suppleretur per alterum. 3ium Principium consequitur pariter ex primo. Quando aliqui Patres, ut Hieronymus et Rufinus, dicunt hos libros secundi ordinis legi quidem ad aedificationem plebis, non tamen proferendos esse ad auctoritatem fidei confirmandam; id intelligi debet non ideo dictum, quod de eorum inferiori auctoritate iam constaret, sed quod ea aetate nondum omnibus constabat de pari auctoritate cum ceteris libris Scripturae. Erant igitur isti libri etiam tum praxi universali Ecclesiae satis confirmati, ut tuto tamquam Scriptura sacra et eloquia Dei et oracula Spiritus Sancti ad fideles proferri possent; non tamen erant apud omnes extra controversiam ita, ut polemice etiam adversus contradictores eadem firmitate possent adhiberi. Patet hic sensus tum ex propria ratione libri, qui in quaestionem vocatus est, utrum certo sit liber Scripturae inspiratae, et qui proinde sit ἀντιλεγόμενος seu controversus, tum evidentissime ex modo quo iidem illi PP. his libris usi sunt etiam ad dogmata confirmanda. Cf. supra p. 412. 414. 417.

Hinc non est mirum, Patres etiam eos qui ipsi hos libros sine dubitatione inter Scripturas habebant, tamen in eorum usu polemico aliquam cautionem commendasse, quamdiu res nondum undequaque liquida erat nec solemne de ea iudicium latum. Ita Augustinus fatetur, ut paulo ante vidimus, « adversus contradictores non tanta firmitate proferri, quae scripta non sunt in canone Iudaeorum » Civ. Dei XVII. c. 20. n. 1.⁹. In ipso illo loco (de Doctrina christ. l. II. c. 8. n. 12.), ubi exhibet iuxta consensum Ecclesiarum Africae imo totius Ecclesiae latinae canonem librorum sacrorum, simul tamen indicat, non ubique aequalem esse de libris omnibus consensum et ideo, quamdiu is maneat status quaestionis, esse aliquod discrimen observandum in usu polemico et dogmatico « Scripturarum canonicarum, » ut solers indagator « eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt; in eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponat eas quas plures gravioresque accipiunt, eas quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiae tenent. »

S. Augustinus nomine Scripturae canonicae nihil umquam aliud intellexit quam libros divinitus inspiratos et ideo auctoritatis prorsus divinae, in qua non possunt esse gradus, ut unus liber canonicae Scripturae maioris, alius inferioris auctoritatis censeatur. Deus ipse, inquit, « Scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis » Civ. Dei XI. 3. « Ita sibi omnia in canonica auctoritate concordant, ut tamquam uno ore dicta iustissima et prudentissima pietate credantur » contr. Faust. XI. cc. 5. 6. cf. ep. 82. (al. 19.) n. 3. ad Hieronym.

Quando igitur ex loco citato (de Doctr. christ. II. c. 8. n. 12-14.) opponitur tertia difficultas: Augustinus inter libros ipsos quos appellat canonicos, discernit alios maioris alios inferioris auctoritatis; responderi debet distinguendo. Discrimen agnoscit in auctoritate insita librorum canonicorum, ita ut aliquos eorum minoris auctoritatis esse, et tamen libros canonicos appellari posse existimaverit, nego. Constat ratio negationis ex paulo ante dictis. Discrimen indicat in modo, quo libri canonici innotescant, subdistinguo: quasi ipsi Augustino non satis innotuissent ut canonici libri omnes quos enumerat, aut non consentiens et constans esset Traditio Ecclesiarum Africae et Ecclesiae occidentalis universae, nego; discrimen in modo, quo libri alii omnium consensu, alii non sine aliquorum tum adhuc obtinente contradictione innotescebant, Augustinus indicat historice et ad usum polemicum, concedo.

Ratio huius negationis et concessionis patet ex ipsa lectione loci Augustini. Monet imprimis, ut solers indagator divinarum Scripturarum legat totas Scripturas, « dumtaxat eas quae appellantur canonicae. » Proponit deinde totum canonem Scripturarum complectentem libros omnes et solos, quos nunc adhuc habemus in canone Ecclesiae catholicae. Concludit: « in his omnibus libris timentes Deum et pietate mansueti quaerunt voluntatem Dei. » Testatur igitur Augustinus, hos omnes libros esse positos in canone Ecclesiae, esse Scripturas canonicas, quae appellatio non est ambigua, sed certa et rata significatione designat « Scripturas eminentissimae auctoritatis, » ut constat ex dictis. Nihilominus quia novit s. doctor excitatas alicubi dubitationes de nonnullis ex his libris, utrum sint canonicae Scripturae; ipse nec voluit nec potuit haesitationem et dissensionem illam quamdiu in Ecclesia tolerabatur, velut haereticam condemnare. Unde in eo quaestionis statu fatendum sane erat, libros alicubi minus certos « non tanta firmitate adversus contradictores proferri. » Qua de re solers Scripturarum indagator monendus erat et docendus. « Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt » etc.

Ex isto contextu simul patet, hoc loco sicut alibi (contr. ep. Manich. n. 6. et saepe contr. Faust.) constitui ab Augustino principium, Scripturas canonicas nonnisi auctoritate Ecclesiae catholicae cognoscendas et suscipiendas esse. Quo principio Augustini et reliquorum Patrum admisso iam pridem omnis de libris deuterocanonicis dubitatio sublata et causa finita est; utinam aliquando finiatur et error. Cf. th. IX. n. I.

Partim ad hanc ambiguitatem indicandam, quae aliquando fuit inter doctores orientales, partim eo sensu, quo Augustinus loco superius citato Machabaeorum libros seiunxit a canonicis Scripturis, potuit adhuc Gregorius M. Moral. l. XIX. c. 21. n. 34. eosdem libros Mach. distinguere a Scripturis canonicis, ubi citans factum Eleazari ex 1. Mach. VI. 46. ait: « non inordinate agimus, si ex libris licet non canonicis sed tamen ad aedificationem Ecclesiae editis testimonium proferamus. » Certe in Ecclesia Romana post decreta praesertim Innocentii, Gelasii, Hormisdae dubium nemini esse poterat, libros Mach. esse inter canonicos Ec-¹⁰ Leontius libros N. T. omnes quidem recenset; ex V. T. autem nonnisi 22. qui sunt apud Hebraeos, omittens cum Athanasio, Nazianzeno aliisque librum Esther. Satis vero indicat suum consilium, non omnes Scripturas Christianorum sed in V. T. solos libros ab Hebraeis etiam admissos enumerandi. Refert enim hunc canonem, ubi aggreditur confutationem Iudaeorum, ita concludens recensionem. « Veteris Testamenti hos libros omnes recipiunt Hebraei. Quae cum ita sint, decet Hebraeorum dogmata primum exponere etc. »

Damascenus fere transcribit verba Epiphanii, ubi hic (de ponder. et mensur. n. 4.) recenset libros, quos Iudaei in arcam sive, ut loquitur Tertullianus, suum in armarium admiserunt. Pariter Nicephorus libros omnium trium clasium V. T. κεκανονισμενους, ἀντιλεγομενους, ἀποκρυφους desumpsit ex Synopsi Athanasiana; in N. T. autem transcripsit catalogum Nazianzeni, Cyrilli, et Concilii Laodicensi, in quo Apocalypsis omittitur. Neque igitur Damascenus neque Nicephorus, qui ambo scripserunt post Concilium Trullanum, possunt censeri statum quaestionis exhibere, ut erat in Ecclesia graeca VIII. et IX. saeculo. Sed alter quidem ex Epiphanio recenset libros, ut sunt apud Hebraeos; alter vero historice refert librorum divisionem, ut erat consignata ab illis doctoribus saeculo IV. et V. Quis enim, ut de aliis nihil dicam, in animum inducat, adhuc IX. saeculo Apocalypsin in dubium vocatam fuisse, seu potius neque inter libros dubios numeratam? Quia scilicet Nicephorus eam non reperit in catalogis deficientibus IV. saeculi quos transcribit, etiam ipse historicus fidelis eam omittit; sicut vicissim in V. T. describit libros omnes, ut eos invenit in suo auctore notatos velut controversos aut apocryphos, licet inter hos sint aliqua monstra nominum, de quibus saeculo IX. nemo amplius erat sollicitus.

II. Specialem aliquam explicationem postulat vetustiorum Scholasticorum et scriptorum medii aevi modus sentiendi et loquendi quoad hoc caput doctrinae. Generatim eos inhaesisse universali usui Ecclesiae et disertae doctrinae, ut explicite proposita est in Conciliis Africanis, a s. Augustino et aliis Patribus, et in decretis Romanorum Pontificum, iam demonstravimus in thesi XI. Nihilominus auctoritate potissimum s. Hieronymi factum est, ut plures sequerentur modum eius loquendi de canone tamquam complexu eorum tantummodo librorum, qui etiam ab Hebraeis admissi essent. Inde vero singuli aliqui magistri in suis lucubrationibus et intra scholae cancellos, ubi intendebant distinguere, quid stricte loquendo ad fidei iam tum definita dogmata pertineret, quid licet doctrina communis, supremum hunc gradum non attingeret, ancipites sese monstrabant de ipsa horum librorum pari cum canoniciis primi ordinis auctoritate usque ad tempora fere Concilii Tridentini. Post decretum autem Tridentinum, eoque magis post solemnem eius declarationem in definitione Concilii Vaticani (Const. I. cap. 2. can. 4.) penes catholicos iam nullus dubitationi locus esse potest.

Itaque scriptores illi mediae aetatis, qui libros penes Hebraeos non admissos videntur adhuc numerare extra canonem, fere unice pendent ex sententiis s. Hieronymi, ad cuius prologos plerique diserte appellant, ubi s. doctor hos libros dixit apocryphos, qui proferendi non sint ad fidei dogmata confirmanda. Dividi autem possunt illi magistri in duplicem classem.

1°. Plerumque ea quae legebant apud s. Hieronymum, componebant cum communi Ecclesiae doctrina et praxi ita, ut nomine canonis secundum genuinum Hieronymi et aliorum PP. sensum intelligerent canonem librorum, qui sunt etiam penes Iudaeos; unde recte docebant alios libros non quidem in canone esse, sed tamen ab Ecclesia inter sacras Scripturas acceptos fuisse.

Ita saec. XII. Petrus Blessisensis supra citatus p. 434.

Petrus Cluniacensis cognomento Venerabilis distinguit quidem modum probandi libros Scripturae V. T. quod, qui erant in canone Iudaeorum, non solum Traditione Christianorum sed etiam codicibus et testimonio Iudaeorum, alii vero auctoritate Ecclesiae demonstrantur. Priores « non solum Christianis sed et ipsis Iudaicis litteris attestantibus... paris auctoritatis sunt.... Restant post hos authenticos clesiae; non tamen erant inter viginti duos in canone Hebraeorum, unde poterat Gregorius adhuc munere Apocrisiarii Constantinopoli fungens, cum haec scriberet, distinctionem orientalium, Hieronymi et Rufini prae oculis habere, et nomen libri canonici eo quo ab illis factum erat, sensu usurpare.

Expediuntur difficultates, quae ex scriptoribus sequioris aetatis produci solent.

« Si qui scriptores ecclesiastici inde a saeculo VI. et doctores scholastici ante Concilium Tridentinum libros deuterocanonicos adhuc extra canonem numerare videntur, ii vel solum historice referunt vetustiorum sententias; vel distinguunt canonem Hebraeorum a complexu Scripturarum sacrarum in Ecclesia; vel permoti alicuius antiqui doctoris sententiis indicant, ante definitivum iudicium nondum penes omnes certo constitisse de pari horum librorum cum protocanonicis auctoritate. Generatim vero totius huius quaestionis ea est ratio, ut in triplici suo stadio necessitatem quidem demonstret infallibilitatis Ecclesiae in custodiendo deposito, non autem (quod Ecclesiae hostes dixerunt) necessitatem novae revelationis ad canonem Tridentinum constituendum. »

Complanatis difficultatibus, quae ex PP. IV. et V. saeculi (addito Gregorio M.) opponi possent, superest, ut pauca subiungamus de scriptoribus ecclesiasticis sequioris aetatis. Reperiuntur enim ex iis aliqui, qui fere referunt catalogos, quos penes Athanasium, Nazianzenum, Epiphanium, Hieronymum legerant. At ea est relatio historica potius status quaestionis ut fuerat IV°. et V°. saeculo, quam testimonium de dissensione adhuc horum scriptorum tempore permanente, licet fateamur etiam tum quaestionem sententia definitiva et ab universa Ecclesia necessario tenenda nondum fuisse terminatam, vel potius ut terminatam nondum omnibus innotuisse; unde fit, ut sequiori adhuc aetate fere usque ad Concilium Tridentinum vestigia aliqua antiquae haesitationis apud nonnullos doctores superesse potuerint.

I. Ad hos quos dicimus enarratores historicos, pertinent Iunilius Africanus saec. VI. (de Partibus div. leg. l. I. c. 3-7. Galland. T. XII. p. 79.); Leontius Byzantinus saec. VII. (de Sectis Act. 2. Galland. ib. p. 627.); Ioannes Damascenus saec. VIII. (de Fide orthodoxa l. IV. c. 17.); Nicephorus Constantinopolitanus saec. IX. (in Stichometria post Chronographiam edita a Goario Paris. 1652. p. 419. et a Pithoeo in Codice canonum p. 348.).

Iunilius sua didicit Constantinopoli a Paulo quodam gente Persa ex schola Nissibena. In divisione generica concurrit cum s. Hieronymo et aliis supra citatis Patribus saeculi IV. Distribuit libros omnes quoad auctoritatem in tres classes. In prima classe sunt libri « auctoritatis perfectae, » qui unanimi consensu et quoad V. T. etiam ab Hebraeis suscepti sunt, appellanturque canonici. In altera classe ponuntur libri « auctoritatis mediae » ¹, qui a pluribus iunguntur cum canonicis, non tamen ab omnibus in pari auctoritate habentur, « quoniam apud Hebraeos quoque super hac differentia recipiebantur, sicut Hieronymus ceterique testantur. » Tandem « nullius auctoritatis » sunt libri apocryphi. At vero in distributione speciali singulorum librorum Iunilius singularis est ita et manifesto falsus, ut non solum a sua Ecclesia Africana sed etiam ab aliis omnibus doctoribus dissentiat, nec ullus umquam sive ante sive post ipsum simile quidquam dixerit. Collocat inter libros mediae auctoritatis h. e. inter ἀντιλεγομενους non modo Iudith ², Esther, duos Mach., Sap.; sed etiam duos Paralipomenon, Iob, duos Esdrae, Canticum Canticorum, qui posteriores omnes sunt in canone Hebraeorum et inter ὁμολογουμενους. Contra vero Ecclesiasticum Iesu filii Sirach adnumerat canonicis primi ordinis, quod aeque ceteris huius divisionis auctoribus repugnat. Potest itaque Iunilius testis esse de divisione librorum in tres classes apud PP. nonnullos IV. et V. saeculi, ad quos appellat, et de sensu huius divisionis, quae ceterum aliunde satis perspecta habemus; at quoad distributionem singulorum librorum nullius est frugis. s. Scripturae libros sex non reticendi libri, Sapientiae, Iesu filii Sirach, Tobiae, Iudith, et uterque Machabaeorum liber, qui etsi ad illam sublimem praecedentium dignitatem (quoad testimonia quibus probantur) pervenire non potuerunt, propter laudabilem tamen et perquam necessariam doctrinam ab Ecclesia suscipi meruerunt... quod si, sicut Iudaeis de Moyse Christus dixit, eius Ecclesiae non creditis, quomodo verbis meis credetis? » Pet. Cluniac. contr. Petrobrusian. Bibl. Max. PP. T. XXII. p. 1044.

Petrus de Riga in manu scripta Paraphrasi metrica V. et N. T. (apud Hodium p. 655) ait: « sed licet excepti (ex canone), tamen hos authenticat usus Ecclesiae, fidei regula, scripta Patrum. » Similiter Ioannes Beleth in Explicat. divinor. officior. c. 60. fol. 339. (ed. Venet. 1577. cum Rationali Durandi) primum numerat 22 libros, qui a Iudaeis quoque habentur « authentici, » inter quos recenset etiam Iudith. Tum sequitur: « quatuor tandem enumerant apocrypha, librum videlicet Tobiae, Machabaeorum, Philonis cuius principium est Diligite iustitiam (i. e. librum Sapientiae), et Iesu filii Sirach, appellaturque etiam Ecclesiasticus. Verum hos quatuor quidam non recipiunt, Ecclesia tamen eos approbat, quod argumentum fere habeant librorum Salomonis, etiamsi eorum auctores pro certo ac vere non sciat³. Alios duos credimus Esdram composuisse »⁴.

Eodem modo nomen apocryphorum, quod legitur in Prologo galeato s. Hieronymi, explicant alii, e. g. Petrus Comestor in Historia Scholastica: « apocrypha sunt, quod auctor ignoratur eorum; sed quod de veritate non dubitatur, ab Ecclesia recipiuntur. » Vide supra p. 433. 434. Ipsis Comestoris verbis saec. XIII. utitur Hugo a. S. Charo in explicatione Prologi galeati (initio Postillae in ll. Reg.) et alibi, iisdem Ioannes Ianuensis (apud Hodium p. 657.). Ex manuscripta Postilla Hugonis in l. Ios. refert Hodius versiculos: « Hi quia sunt dubii (sensu explicato quoad nomen scriptoris), sub canone non numerantur; sed quia vera canunt, Ecclesia suscipit illos. » In eundem sensum explicari debet Hugo Victorinus (saec. XII.), qui in l. de Scriptur. et scriptor. ss. c. 6. (inter Opp. Richardi Victorini T. I. fol. 156.) simpliciter recitat verba s. Hieronymi, ceterum vero libris deuterocanonicis utitur sine discrimine ut Scriptura sacra.

2°. Negari tamen non potest, aliquos ex magistris scholae ob s. Hieronymi sententias ante definitionem Concilii Tridentini ancipites haesisse, et videri tribuisse hisce libris inferiorem gradum auctoritatis quam iis, qui sunt in canone Hebraeorum, ut saec. XII. Ioannes Sarisburiensis ep. 172. (Bibl. Max. PP. T. XXIII. p. 468.); Radulphus Flaviacensis in Lev. l. XIV. praefat. (ibid. T. XVII. p. 177.) in multis fere sequens Iunilium Africanum; saec. XIV. Okam in Dialogo P. III. Tract. I. l. 3. c. 16, in quo alioquin sunt multa erronea (in Monarchia Goldasti T. II. p. 834.). Ambigue loquitur Lyranus praefat. in Tob. ubi tamen videtur posse explicari ita, ut hos libros solum sub inferiori gradu inspirationis scriptos esse censuerit, sicut Iudaei docent de hagiographis. Difficilia pariter sunt, quae habet adhuc saeculo XV. s. Antoninus in Summa theolog. P. III. titul. 18. c. 6. §. 2. Tostatus in Matth. praefat. q. 2. negat quidem irrefragabilem deuterocanonicorum librorum auctoritatem; alibi vero (in II. Reg. praefat. qq. 28. 29.), ubi data opera explicat Prologum galeatum s. Hieronymi, clarissime sanam tradit doctrinam. Postremo Caietanus saeculo XVI. paulo ante Conc. Trid. in fine Commentarii in l. Esther ea habet, quae post Concilium nemini catholico fas esset sentire aut docere ⁵.

Summa itaque totius causae haec est. Doctores medii aevi habuerunt hos libros omnes inter ss. Scripturas, eosdemque viderunt in ecclesiastico usu et in ipsis catalogis quos saltem ex Augustino et collectionibus canonum noverunt, indiscriminatim susceptos. Simul vero cum eis obversarentur sententiae quorundam Patrum maxime s. Hieronymi de differentia canonis hebraici, alii quidem iique plurimi, ut res ipsa postulabat, ex Ecclesiae ipsius sensu satis manifestato difficultatem componebant; aliis tamen usque ad solemnem Ecclesiae definitionem nondum satis constare videbatur de pari cum protocanonicis auctoritate eorum librorum, quos extra canonem hebraicum et apocryphos a tanto doctore dictos esse videbant. Et sane ex concessione gravissimorum etiam doctorum illius aetatis apparet, rem nondum ita liquidam et omnibus satis propositam fuisse, ut citra fidei discrimen in dubium vocari non potuerit. Ita s. Thomas 1. q. 89. a. 8. ad 2. ait, apparitionem Samuelis (1. Reg. XXVIII. 12. sq.) posse explicari sensu proprio ex operatione et revelatione divina, ut apparet ex Ecclesi. XLVI. 23; « vel illa apparitio, inquit, fuit procurata per daemones, si tamen Ecclesiastici auctoritas non recipiatur propter hoc, quod inter canonicas Scripturas apud Hebraeos non habetur. » Cf. August. l. de cura pro mortuis gerenda c. 15. n. 18.

III. Ex omnibus quae in hac et in antecedentibus thesibus dicta sunt, manifestum est triplex stadium, quod in explicatione dogmatis de divinitate librorum deuterocanonicorum V. T. distingui potest: a) simplicis fidei et susceptionis librorum in usu et praxi Ecclesiae usque ad initia IV. saeculi; b) ortae deinde ex comparatione Scripturarum Ecclesiae cum canone hebraico inquisitionis et haesitationis penes doctores praesertim in Ecclesia graeca saec. IV. et V, quae paulatim, ad perseverantem usum Ecclesiae accedentibus decretis Conciliorum Africae, Pontificum Innocentii I. et Gelasii, desiit quidem in consensionem moraliter universalem, non tamen ita, ut adhuc media aetate non remanerent vestigia prioris controversiae. c) Sequitur denique solemnis definitio ac iudicium, quo controversia omnis terminatur et dissensio inter catholicos excluditur. Huc transferenda omnino sunt, quae de triplici stadio in explicatione dogmatum quorundam praeaeunte Augustino diximus in Tractatu de Traditione th. XXIII. n. IV.

Ex demonstratis satis etiam constat, non nova profecto revelatione opus fuisse ad horum librorum divinam inspirationem et auctoritatem definiendam; sed iudicium versatum esse circa Traditionem apostolicam, cuius indicia, monumenta, et documenta exstant quam plurima inde ab aetate apostolica vel Apostolis proxima. Nihilominus tamen ea est inter catholicos aliquos doctores per plura saecula ambiguitas, ut, quamvis Protestantes reicientes hos libros intolerabilis temeritatis convinci possint etiam ex solis monumentis Traditionis, plena tamen nostra securitas et exclusio cuiusvis dubitationis innitatur Ecclesiae infallibilitati in discernenda genuina Traditione apostolica.

In thesibus totius huius capitis studiimus non modo statuere principia, sed etiam exponere speciales declarationes ad solutionem omnium difficultatum, quas contra Traditionem apostolicam librorum deuterocanonicorum Protestantes ac prae ceteris Humfridus Hodius (De Bibliorum textibus originalibus) coacervarunt. Mirum vero est, quod Leibnitium non puduerit easdem velut demonstrationes reficere in ep. 31. ad Bossuetum (Opp. Leibnitii ed. Dutens T. I. p. 626. sq.). Compendiaria responsio Bossueti videri potest ibidem ep. 37. p. 657. sq.

DE LIBRIS SACRIS ET CANONICIS NOVI TESTAMENTI.

Libri canonici omnes N. T. sunt ab Apostolis traditi.

« Argumenta eadem, quibus divinum testimonium Traditione conservatum de integro canone Scripturarum veteris Testamenti demonstratur, non minus lucide demonstrant libros omnes novi Testamenti qui in decreto Tridentino enumerantur, Traditione apostolica tamquam Scripturas sacras Ecclesiis consignatos fuisse. »

Argumenta ubi actum est de libris veteris Testamenti, revocavimus ad duplicem classem, ad usum scilicet ecclesiasticum et ad disertam doctrinam in ss. Scripturarum catalogis consignatam; iisdem nunc demonstrabimus Traditionem apostolicam quoad omnes libros novi Testamenti in canone Ecclesiae catholicae comprehensos.

Nihil necesse est probare, libros N. T. universim spectatos inde ab aetate apostolica, qua scripti erant, in Ecclesia Dei creditos fuisse pertinere ad Scripturam inspiratam. De hac enim re partim dictum est, ubi de inspiratione egimus (vid. th. II. n. III; th. VII. n. II. 2°.), partim evidenter constat ex modo, quo saeculo iam II. ineunte et mediante libri novi Testamenti una cum Scripturis propheticis in Ecclesiis legebantur; ex coniunctione eorundem librorum cum libris inspiratis veteris Testamenti (cf. Hug Introduct. T. I. §. 16. 17.); ex modo, quo PP. imo etiam haeretici ipsi semper usi sunt his libris; ex diserta denique ac universali doctrina. Absque ulla enim controversia, quamdiu Scripturae N. T. ita generatim spectantur, inter Christianos semper ratum erat, quod Athanasius ait (ep. festali) de libris N. T. aeque ac de Scripturis V. T., eos esse « inspiratam Scripturam, sicut Patribus tradiderunt qui ab initio ipsi viderant et fuerant ministri sermonis, » et quod repetit Augustinus contr. Faust. l. XI. c. 5: « distincta est a posteriorum libris excellentia canonicae auctoritatis veteris et novi Testamenti, quae Apostolorum confirmata temporibus per successiones Episcoporum et propagationes Ecclesiarum tamquam in sede quadam sublimiter constituta est, cui serviat omnis fidelis et pius intellectus. »

Haec omnia utique valent non solum de Scripturis N. T. generatim, sed etiam in concreto de omnibus et singulis illis libris N. T. qui (nisi forte a sectis ad Iudaicas fabulas aut gentilium philosophemata declinantibus, Ebionaeis, Marcionitis, Manichaeis et Gnosticis aliis) numquam inter Christianos in dubium vocati sunt, et ideo (si placet) protophanici appellari possunt. De his scilicet libris absque speciali demonstratione ex generalibus argumentis paulo ante indicatis assumere possumus ut evidens, eos semper et ubique et ab omnibus sacrae Scripturae adnumeratos fuisse. Rationalistae vero antichristiani et anticritici, quibus consensus perpetuus totius nominis christiani de libris publicis societatis christianae non sufficit, non hoc loco sed (quantum operae pretium est) in Introductione ad singulos libros confutandi sunt.

Verum sicut ex V. T. ita et inter libros N. T. sunt nonnulli, de quibus aliquando dubitatum esse veteres referunt, et quos etiam novatores aliqui saec. XVI., postquam iam pridem plenus in Ecclesia de iis omnibus obtinuerat consensus, in controversiam revocare tentarunt, ac versatili ingenio modo admittendos modo reiiciendos esse statuebant. Sunt autem in hoc numero sex apostolicae epistolae, videlicet quinque ex sic dictis epistolis catholicis, Iacobi, 2. Petri, Iudae, 2. et 3. Ioannis, tum ep. ad Hebraeos, ac denique Apocalypsis. Hos igitur sicut illos veteris Testamenti qui aliquando erant ἀντιλέγομενοι, brevitatis causa appellabimus libros deuterocanonicos, eodemque ut pertinentes ad sacram Scripturam Traditione apostolica Ecclesiae consignatos fuisse, in thesi demonstrandum proponimus duplici argumentorum classe.

I. Ita se habet usus Ecclesiae antiquissimus in suspiciendis et frequentandis hisce libris, ut eos inter Scripturas divinas et in eadem auctoritate ac sunt libri protocanonici, ab Apostolis traditos esse convincatur.

1°. Totam suam vim quoad libros deuterocanonicos novi Testamenti exserit argumentum, quod suppeditat vetus ecclesiastica editio Scripturarum tam graeca scilicet, quam nominatim latina et syriaca. Quae igitur diximus de libris veteris testamenti (th. X. n. II. III.), huc transferenda sunt.

a) Monumenta antiquitatis, ex quibus discere possumus ordinem quo libri N. T. in ecclesiastica et publica editione sese exceperint, cuiusmodi sunt codices et catalogi librorum, omnia exhibent inserta ac commixta libros deuterocanonicos inter protocanonicos ita, ut pari omnino omnes auctoritate habitos fuisse demonstrent, et quodvis indicium diversae dignitatis excludant. Codices qui non singulos tantum libros aut sola continent Evangelia (Evangelistaria dicti), comprehendunt vel omnes N. T. libros, vel Acta cum omnibus epistolis et Apocalypsi (τὸ ἀποστολικόν), vel septem epistolas catholicas cum Apocalypsi. Iam vero ordo in plerisque hic est, ut post Acta ante epistolas Paulinas ponantur septem catholicae, et in his primo loco epistola Iacobi, quem locum teste Eusebio H. E. II. 23. retinere perseveravit eo ipso tempore, quo a nonnullis haec cum aliis epistolis memoratis vocabatur in dubium. In catalogis etiam Athanasii, Synopsis Athanasianae, Nazianzeni, Amphilochii, Cyrilli, Concilii Laodicensi, Epiphanii, Leontii, Damasceni, Nicephori prima inter septem catholicae est haec Iacobi. Canon ultimus apostolicus inter Graecos, et inter Latinos Concilia Africana, Rufinus, Philastrius (haeres. 60.), Angustinus aliique primo loco ponunt duas Petri; Innocentius I. vero tres Ioannis.

In epistolis Paulinis eam ad Hebraeos post. 2. Thess. et ante epistolas ad singulares personas, ad Timotheum, Titum, Philemonem, collocatam habent multi codices, inter quos vetustissimi Vaticanus (B), Parisiensis Ephremi (C), et Sinaiticus. Eundem ordinem servant catalogi Athanasii, Synopsis Athanasianae, Concilii Laodicensi, Ioannis Damasceni; item versions Coptica et Armena; imo in versione Sahidica (Aegypti superioris) haec ad Hebraeos erat post 2. Cor. ante epistolam ad Galatas (Hug Introd. T. II. p. 476.). Quae quidem evidenter demonstrant, in publico et ecclesiastico usu libros hos quibus nonnulli contradicebant, retentos fuisse in eadem cum ceteris auctoritate Scripturae sacrae, nec illius contradictionis ullam rationem habitam fuisse.

b) In versione syriaca veteri simplici (ܦܫܝܛܐ) ut nunc in codicibus exstat, desunt quidem quatuor epistolae catholicae (2. Pet. Iud. 2. et 3. Io.) et Apocalypsis; at primitus et saeculo adhuc IV. in ea fuisse, colligitur ex s. Ephrem, qui scribens syriace et pro Syris utitur omnibus his Scripturis non secus ac protocanonicis. Epistolam Iudae recitat integram (serm. advers. impudicit. Opp. graec. lat. T. III. p. 61.); ex 2. Petri describit fere integrum caput 2. (ib. p. 60.); alibi citat verba: « clamat et Petrus Apostolorum vertex et caput de illa die dicens: dies Domini sicut fur... in qua coeli solventur igne » 2. Pet. III. 10. 12. (Interrogat. et Respons. Opp. graec. lat. T. II. p. 387. cf. T. II. syr. lat. p. 342.). Epistolam 2. et 3. Ioannis diserte adfert. « Non meus est hic sermo sed Ioannis Theologi sic dicentis: omnis qui recedit et non permanet in doctrina Dei, Deum non habet » 2. Io. 9. (Serm. de amore pauper. graec. lat. T. III. p. 52.); « ait Scriptura: maius gaudium non habeo, quam ut audiam filios meos in veritate ambulare » 3. Io. 4. (Serm. de timore Dei graec. lat. T. I. p. 76.). Ad Apocalypsin appellat: « Vidit in Apocalypsi sua Ioannes librum magnum » etc. (Serm. exeget. in Ps. CXL. 3. T. II. syr. lat. p. 332; item graec. lat. T. II. p. 194. 252. 253.). Habuit ergo Ecclesia syriaca in sua versione facta II. saeculo ineunte omnes novi Testamenti libros absque discrimine ¹; neque enim alia praeter illam veterem cognoscitur versio syriaca usque ad VI. saeculum. Quod narrat Cosmas Indicopleustes circa annum 535, « apud Syros nonnisi tres reperiri epistolas (ex catholicis) videlicet Iacobi, Petri unam, et Ioannis unam » (Galland. T. XI. p. 535.), non potest referri nisi forte ad veterem versionem simplicem in eo statu, quo erat saeculo VI; universim enim intellectum Cosmae testimonium manifesto falsum esset, cum eo tempore non solum simplex vetus, sed etiam altera versio iam exstiterit instituta anno 508 (Philoxeniana h. e. iussu Xenaiae Mabugensis Episcopi monophysitae adornata), in qua sunt omnes libri N. T. ut in canone Ecclesiae catholicae².

c) Ad versiones latinas « primis fidei temporibus » factas quod spectat, illa non minus luculentum pro libris deuterocanonicis N. T. quam pro libris V. T. suppeditant argumentum, eos semper ab Ecclesia inter Scripturas sacras habitos et ab Apostolis acceptos fuisse (vide th. X. n. II.). Latini codices saeculi IV, quibus Augustinus ceterique PP. usi sunt, et quorum textum Hieronymus graece fidei reddidit, continebant sane libros omnes N. T. sine distinctione inter ὁμολογουμενους et ἀντιλεγομενους. Ex canonibus enim Conciliorum Africae, Innocentii I, et ex innumeris citationibus PP. latinorum evidens est, libros deuterocanonicos cum protocanonicis in pari omnino auctoritate fuisse receptos, eosque omnes quos Origenes et Eusebius indicarunt esse ἀντιλεγομενους, positos fuisse absque indicio controversiae inter sacras et canonicas Scripturas in Ecclesia legendas, qua late patebat usus codicum latinorum. Atqui non poterant septem illa scripta postliminio saeculo forte IV intrudi in versionem et editionem latinam publicam divinae Scripturae in universa Ecclesia occidentis receptam. Transierant ergo illa scripta primis fidei temporibus una cum libris aliis absque ulla memoria aut mentione discriminis ex collectione primaeva aetatis apostolicae in hanc versionem destinatam usui Ecclesiae Romanae matricis et magistrae, ac ceterarum Ecclesiarum occidentis. Proindeque continebantur scripta illa omnia inter Scripturas primitus ab Apostolis Ecclesiae traditas.

Non poterant, inquam, ea scripta postliminio intrudi in versionem inter ss. Scripturas. Id constat imprimis ex ipsa rei de qua agitur, natura (vide p. 424.). Praeterea partes easdem sacrarum Scripturarum iam saeculo III. ineunte in suis latinis editionibus habebant Tertullianus et ceteri illius saeculi scriptores. Patres deinde saeculi IV. et inter hos s. Hieronymus ipse, qui antiquam versionem ad codices graecos correxit, quos maximae auctoritatis reperire poterat, nihil aliud noverunt, quam quod hi libri semper fuerint in latina versione cum ceteris commixti, et quod ita suscipi inter Scripturas non potuissent alii libri, nisi quos Apostoli tradidissent. Hoc PP. testantur in suis canonibus, quibus omnes libros ut canonicos et ab Apostolis acceptos enumerant non sane aliter, quam ut legebantur in ipsarum Ecclesiarum editione latina. « Statutum est ab Apostolis et eorum successoribus, ait Philastrius, non aliud legi in Ecclesia debere catholica nisi Legem et Prophetas et Evangelia et Actus Apostolorum et Pauli tredecim epistolas et septem alias, Petri duas, Ioannis tres, Iudae unam, Iacobi unam, quae septem Actibus Apostolorum coniunctae sunt » Philast. Haeres. LX. Ne forte putetur, epistolam ad Hebraeos et Apocalypsin defuisse, legantur ibi sequentia. « Epistola Pauli ad Laodicenses... non legitur in Ecclesia, et si legitur a quibusdam, non tamen in Ecclesia legitur populo, nisi tredecim epistolae ipsius et ad Hebraeos interdum » ³ Haeres. LXI. De Apocalypsi quid sentiendum sit, iam antea dixerat. « Sunt haeretici, qui Evangelium secundum Ioannem et Apocalypsim ipsius non accipiunt, et non intelligunt virtutem Scripturae » Haeres. XXXII. (Galland. T. VII. p. 489. 494.).

2°. Usu et consuetudine publica ac universali libros hos omnes susceptos fuisse in Ecclesia diu ante Origenem et Eusebium, eandemque publicam consuetudinem perdurasse etiam eo tempore, quo controversia aliqua obtinuit, demonstrat ipse status quaestionis, ut ab Origene primum saeculo III. et deinde distinctius ab Eusebio saeculo IV. refertur.

a) Primus inter scriptores ecclesiasticos quorum quidem monumenta supersunt, data opera catalogum librorum N. T. conseripsit Origenes hom. VII. n. 1. in Iosue cf. hom. XIII. n. 2. in Genes., ubi sine ulla distinctione omnes enumerat. Supersunt quidem istae homiliae solum ex versione Rufini; modus tamen ipse enumerationis librorum is est, ut hic locus non videatur merito de interpolatione suspectus. « Sacerdotali tuba primus in Evangelio Matthaeus increpuit; Marcus quoque, Lucas et Ioannes suis singulis tubis sacerdotalibus cecinerunt. Petrus etiam duabus epistolarum suarum personat tubis; Iacobus quoque et Iudas. Addit nihilominus adhuc et Ioannes tuba canere per epistolas suas et Apocalypsim, et Lucas Apostolorum gesta describens. Novissime autem ille veniens, qui dixit: puto autem, nos Deus novissimos Apostolos ostendit, et in quatuordecim epistolarum suarum fulminans tubis, muros Iericho... ad fundamenta deiecit. »

Nihilominus ab ipso Origene prima derivata est notitia, fuisse III. saeculo, qui de quinque ex epistolis catholicis aliquid dubii inferrent; unde ortum habuit distinctio in libros ὁμολογούμενους et ἀντιλεγόμενους, quae forma discernendi libros Scripturae ab Origene ad Eusebium et deinceps ad alios propagata est. Modus vero ipse quo hanc distinctionem referunt, manifesto ostendit, hos omnes libros iam pridem fuisse inter Scripturas sacras, et a plerisque etiam tum habitos in auctoritate Scripturarum; ipsosque contradictores huic auctoritati non rata sententia repugnasse, sed inquirantium more haesisse ancipites.

Origenis locus ex deperdito quinto tomo in Ioannem nobis conservatus est partim ab Eusebio (H. E. VI. 25.) partim in Philocalia Nazianzeni et Basilii c. 5. Ibi per modum obiectionis contra se ipsum probaturus non esse multos libros scribendos, inducit exemplum Apostolorum, qui paucissima scripserint; adeoque in eo est, ut quantum fieri potest, numerum scriptorum diminuat. « Paulus... non omnibus Ecclesiis quas docuerat, scripsit; sed et iis quibus scripsit, paucas admodum lineas exaravit. Petrus autem cui tamquam fundamento superstructa est Ecclesia Christi... unam dumtaxat quae apud omnes in confesso est (μιαν ὁμο- λογουμενην), epistolam reliquit. Concedamus vero et ulteram, de hac enim ambigitur (ἔστω δὲ καὶ δευτέραν, ἀμφιβάλλεται γαρ). Iam vero quid dicendum... de Ioanne? Qui quidem unum reliquit Evangelium... Scripsit praeterea Apocalypsin... Scripsit etiam epistolam perbrevem. Concedamus vero etiam secundam et tertiam, neque enim omnes consentiunt has esse genuinas (ἔστω δὲ καὶ δευτέραν καὶ τρίτην, ἐπεὶ οὐ πάντες φασὶ γνησίους εἶναι ταυτας). Ambae tamen vix centum versus continent. » Iudae epistolam non ex omnium sententia necessario admittendam esse indicat in Matth. (ed. De la Rue T. III. p. 814.): « si quis Iudae quoque epistolam admittat » etc.; eodemque fere modo de epistola Iacobi loquitur in Ioann. (T. IV. p. 318.). Alibi vero absque ulla existentis dubii significatione iisdem epistolis Iacobi, Iudae, 2. Petri utitur expresso etiam Apostolorum nomine. « Iudas epistolam scripsit paucorum quidem versuum, sed plenam efficacibus verbis gratiae coelestis » in Matth. T. III. p. 463. cf. ib. 607. 632. 693. « Sicut Iacobus Apostolus dicit » in Rom. T. IV. p. 654. et saepius alibi. « Iterum Petrus dicit: consortes, inquit, facti estis divinae naturae » 2. Pet. I. 4. in Levitic. hom. 4. T. II. p. 200. De epistola ad Hebraeos velut libro Scripturae N. T. nulla Origeni nota erat controversia, sed propter styli a ceteris epistolis Paulinis diversitatem quaeri tantum posse indicat, quis sit epistolae scriptor. « Antiqui homines (οἱ ἀρχαῖοι ἄνδρες), inquit, non temere ut Pauli eam tradiderunt; » sententias et res certe esse Pauli, dictionem tamen a nonnullis adscribi Lucae vel Clementi Romano (apud Euseb. VI. 25.). Ita iam Origenis magister Clemens Alexandrinus (apud Euseb. VI. 14.) diversitatem styli explicaverat, ut Paulus epistolam scripserit hebraice, Lucas vero graeco sermone eam interpretatus sit. Utitur Origenes frequentissime in suis operibus hac epistola expresso Pauli nomine e. g. in Io. tom. II. n. 6. (T. IV. p. 60.); tom. X. n. 11. (ib.p. 174.); in Ps. IV. 7. (T. II. p. 572.); in Ps. VIII.6. (ib. p. 584.); in Thren. IV. 20. (T. III. p. 350.).

Ex his apparet facile status quaestionis tempore Origenis. α) Libri omnes novi Testamenti iidem, quos adhuc habemus in canone servabantur III. saeculo inter Scripturas sacras ab Apostolis acceptas. β) De Apocalypsi nulla, et de epistola ad Hebraeos nulla quoad auctoritatem sed solum quoad scriptorem usque ad haec tempora (Origenes obiit anno 256.) audita erat controversia. γ) Quinque sic dictae deuterocanonicae epistolae ex septem catholicis pariter comprehensae erant cum ceteris inter ss. Scripturas Ecclesiae, et in usu communi agnoscebantur ut Scriptura divina; non tamen deerant aliqui, qui eas in dubium vocarent.

b) Verum Origenes solum per incidens huius rei mentionem fecit; distinctius et data opera Eusebius statum quaestionis non modo sui temporis, sed etiam aetatis antecedentis declarat. Locus princeps est Hist. Eccles. l. III. c. 25. Discernit quatuor classes librorum, qui modo aliquo dicti fuerint ad Scripturam sacram N. T. pertinere. Terminus comparationis est Scriptura sacra, non autem per se genuinitas librorum. Distinguit nempe initio tres classes: libros in confesso apud omnes (ὁμολογουμενους), in controversiam vocatos (ἀντιλεγομενους), et spurios (νοθους), quatenus vel omnium consensu pertineant ad Scripturam sacram, vel aliqui de hac eorum dignitate dubitent, vel communi sententia certum habeatur, eos ad Scripturam non pertinere; non autem distinctio inde est, quod certus aut incertus sit scriptor, cui adtribuuntur. Id tum ex aliis tum ex eo non obscure colligitur, quod inter spurios ponit e. g. Pastorem, cuius auctor Hermas; alios vero libros falsis nominibus Apostolorum suppositos e. g. Evangelium Petri neque inter spurios sed in quarta classe numerat, de qua mox dicam.

Iam in prima classe ut libri omnium consensu inter Scripturas recepti (ὁμολογουμενοι) sunt quatuor Evangelia; Actus Apostolorum; epistolae Pauli (nulla facta exceptione); 1. Io.; 1. Pet.; « his adnumeranda, si videatur, Apocalypsis Ioannis. »

In secunda classe continentur libri quibus contradicitur (ἀντιλεγόμενοι); hi vero generatim sumpti dirimuntur in duplicem ordinem. Ordo prior solus constituit secundam classem librorum, et continet illos qui, licet eis contradicatur a nonnullis, sunt tamen ut libri Scripturae agniti et approbati a plerisque ⁴; sive « qui sunt publici apud multos in plerisque Ecclesiis » l. III. c. 31; qui cum libris reliquis in plerisque Ecclesiis sunt publici » l. II. c. 23; « qui cum reliquis Scripturis sunt frequentati » l. III. c. 3.

Haec igitur secunda classis teste Eusebio comprehendebat libros, qui publico in usu et a plerisque erant agniti ut partes Scripturae divinae; nec ab illis primae classis distinguebantur, nisi quod a nonnullis vocarentur in dubium, ideo specifice dicti controversi (ἀντιλεγομενοι). Numerat in hac secunda classe epistolas quinque catholicas Iacobi, Iudae, 2. Petri, 2. et 3. Ioannis. Porro has omnes epistolas in una ecclesiastica collectione fuisse cum protocanonicis 1. Pet. et 1. Io. idque ita, ut epistola Iacobi primum locum teneret, manifesto indicat ipsemet Eusebius II. 23: « huius (Iacobi fratris Domini) dicitur esse prima ex sic dictis epistolis catholicis... etiam ea quae Iudae dicitur, una est ex septem, quae appellantur catholicae » ⁵.

Tertia classis constituitur libris, qui pertinent quidem ad ἀντιλεγομενους generatim dictos; sed sunt in alio ordine, et omnino diversi a libris secundae classis. Nomine specifico isti tertiae classis non dicuntur ἀντιλεγομενοι, sed libri spurii (νοθοι), h. e. quamvis non perniciosi tamen non solum in dubium et quaestionem vocati, sed vel a plerisque vel saltem a nonnullis omnino exclusi ex censu Scripturarum (cf. l. III. c. 3.); ut sunt (teste Eusebio) Actus Pauli, Pastor, Apocalypsis Petri, epistola quae circumfertur Barnabae... « adhuc autem, si videatur, Ioannis Apocalypsis, quam aliqui, ut dixi, reiiciunt (ex numero Scripturarum), alii vero rata sententia inserunt inter libros omnium consensu receptos » (ἐγκρινουσι τοῖς ὁμολογουμενοις). Quae duae sententiae de Apocalypsi quomodo consistere potuerint, inferius patebit.

Quartam classem denique nonnisi ab haereticis sub nomine Apostolorum intrusi et perniciosi libri componunt, « qui neque inter spurios numerandi sunt, sed prorsus repudiandi ut absurdi et impii. »

Igitur Eusebius α) reperit epistolas quinque catholicas in publico Ecclesiarum usu et in una collectione cum protocanonicis, et a plerisque approbatas tamquam pertinentes ad sacram Scripturam novi Testamenti. β) Nemo eas definitiva sententia negabat pertinere ad Scripturas; secus non in secunda illa classe, sed in eodem ordine cum Apocalypsi collocari debuissent. γ) Aliqui nonnihil dubitationis de eis inferebant, qui tamen publicam et communem earum receptionem non poterant interturbare. δ) De epistola ad Hebraeos nulla erat dubitatio, quae mentionem mereretur in enumeratione sedulo instituta librorum, qui sint in confesso apud omnes, et qui a nonnullis vocati in dubium. (Alibi l. III. c. 3; l. VI. c. 20. memorat de hac epistola quaestionem aliquam Latinorum, de qua postea dicemus.) ε) Apocalypsim pertinere ad Scripturas sacras aliqui post aetatem Origenis negare coeperunt, et ideo iuxta principium ordinis ab Eusebio adoptatum ponenda fuisset in tertia classe. At ea negatio nullius fuit auctoritatis, et sin minus ad haereticos unice restricta certe nonnisi paucorum inter catholicos; unde nulla habita ratione istius erroris liber Apocalypseos computatus est inter Scripturas omnium consensu admissas.

Est igitur manifestum, etiam aetate Origenis et Eusebii hos omnes libros fuisse publico usu inter ss. Scripturas, atque ut tales a plerisque agnitos et approbatos; dubitationes autem non ad Ecclesiam, sed ad scholam et ad paucorum aliquot doctorum criticam inquisitionem esse referendas.

3°. Quod pertinet ad Patrum citationes ante saeculum IV, est aliquod discrimen inter appellationes ad epistolas catholicas, ac frequentationem epistolae ad Hebraeos et Apocalypseos. Epistolas illas animadvertit Eusebius l. II. c. 23, non frequenter citari a veteribus; in ipsa autem hac rariitate citationum nonnulli saeculo III. et IV. reperire sibi visi sunt rationem, cur illae in dubium vocari possent. Nihilominus praesto sunt testes satis multi ex Patribus, quos ab aetate apostolica usque ad IV. saeculum iniens has epistolas velut Scripturas sacras in suis lucubrationibus prae oculis habuisse apparet ex modo, quo sive diserte appellant sive manifesto alludunt ad textus earundem epistolarum.

Nominamus pro epistola Iacobi Hermam propter expressas et manifestas allusiones (Pastor. l. II. mand. XII. n. 4. 6; l.III.simil.VIII.n.6.); Clementem Rom. ep. I. Cor. n. 10. 12. 31. coll. Iac. II. 21. 25; in epistolis syriacis ad Virgines ep. I. n. 11. 12. coll. Iac. III. 1. 2. 5. 27; Irenaeum l. IV. c. 16. coll. Iac. II. 23; Clementem Alex. qui teste Eusebio (VI. 14.) in hypotyposibus enarravit etiam libros ἀντιλεγομενους, « Iudae et reliquas catholicas epistolas » την ’Ιουδα και τας λοιπας καθολικας ἐπιστολας⁶. Nomine catholicarum epistolarum intellectas esse septem easdem quas adhuc habemus, constat ex Euseb. l. II. c. 23. De Origine diximus superius. Dionysius Alex. (de martyrio c. 6. p. 32. ed. de Magistris) diserte ad Iac. I. 13. appellat tamquam ad Scripturam. In versione syriaca saeculi saltem II.etiam ut nunc est, hanc Iacobi cum 1. Pet. et 1.Ioan. contineri, superius p.483. vidimus.

Pro 2. Petri praeter Clementem Alex. et Origenem afferri possunt Theophilus Antioch. ad Autolyc. l. II. c. 13. coll. 2. Pet. II. 19; Firmilianus ep. ad Cyprianum (inter Cypr. 75. p. 144. ed. Baluz.)⁷; Novatianus de Trin. c. 8. coll. 2. Pet. III. 10. 12. Verba illa « dies Domini sicut mille anni, » quae hac forma nullibi exstant nisi 2. Pet. III. 8. (longe enim diversa est sententiae conformatio Ps. LXXXIX. 4.) citantur iam in ep. Barnabae n. 15, tum a Iustino dialog. cum Tryph. n. 81, et ab Irenaeo V. 23.

Pro epistola Iudae sunt inter testes expresso Iudae et Iudae Apostoli nomine Clemens Alex. (Paedagog. l. III. c. 8. p. 239; Strom. III. p. 431; VI. p. 647.); fragmentum Muratorianum (Galland. II. p. 208.); Tertullianus (de Cultu femin. l. I. c. 3); nomine Scripturae anonymus l. de lapsis n. 16. ad Novatianum (inter Opp. Cypr. p. XVII.).

Ioannis epistolas plures una se inter Scripturas habuisse, declarant Irenaeus l. I. c. 16. diserte citans 2. Io. et ex 1. ac 2. textus coniungens, quasi utraque esset una epistola l. III. c. 16. n. 5. 7; Clemens Alex. (Strom. II. p. 389), a quo citatur « Ioannes in maiori epistola »; fragmentum Muratorianum ubi dicitur: « epistola sane Iudae et superscripti Ioannis duas (sic) in catholica habentur » ⁸. Dionysius Alexand. omnes tres appellat (apud Euseb. VII.c.25.). « Ioannes nec Evangelio, inquit, nec epistolae catholicae suum nomen praescripsit; sed nec in secunda quae habetur ⁹, et tertia sane brevibus Ioannis nomen prostat, verum sine nomine scriptum est presbyter. » Cyprianus 2. Io. citat ad Qnirin. l. II. c. 27. p. 296; l. III. c. 78. p. 325, pariterque Aurelius a Chullabi in Concilio sub Cypriano (inter Opp. Cypr. p. 337.).

De epistola ad Hebraeos Origenes testis est (apud Euseb. VI. 25), eam « ab antiquis hominibus traditam esse ut Pauli epistolam. » Post Origenem Eusebius testatur, eam in omnibus Ecclesiis orientis in confesso esse, apud quas omnes « quatuordecim epistolae Pauli publicae sunt et manifestae » προδηλοι και σαφεις (Eus. III. 3.). Hieronymus repetit, « eam non solum ab Ecclesiis orientis, sed ab omnibus retro ecclesiasticis graeci sermonis scriptoribus quasi Pauli Apostoli suscipi » (ep. 129. ad Dardan. n. 3. T. I. p. 965.). Sane ante Origenem Clemens Alexandrinus et ante hunc « beatus senex, » qui Pantaenus esse creditur, testati sunt epistolam esse Pauli (Euseb. VI. 14.). Irenaeus item ea usus est (Eus. V. 26.), et Romanus Clemens ex eadem « multas inseruit sententias » in sua I. ad Corinthios epistola (Euseb. III. 38; Hieronym. de vir. illust. sub verbo Clemens). Quamvis vero aliqui, ut referunt Clemens Alex. et Origenes (Euseb. VI. 14. 25.) et s. Hieronymus (ep. ad Dardan. l. c.), dictionem graecam epistolae non Pauli sed Lucae vel Clementis vel Barnabae esse dicerent, nulli tamen erant in universo oriente usque ad Arianos (Theodoret. praefat. in Heb.; Epiphan. haeres. LXIX. n. 27.), qui canonicam epistolae auctoritatem in dubium vocarent. In occidente saeculo III. primum occasione disputationum cum Montanistis aliquid dubii incidisse, seu verius aliquam oeconomiam in usu epistolae fuisse adhibitam, quae nonnullis ansam praebere potuit dubitandi de ipsa epistola, referunt Eusebius III. 3; VI. 20. 21. et ex Eusebio s. Hieronymus (de vir. illust. v. Paulus et Caius; comment. in Is. VIII. 18. T. IV. p. 125); Philastrius haeres. LXI; August. Civ. Dei XVI. 22; Exposit. inchoat. in Rom. n. 11; ex illis deinde Primasius praefat. in Heb. et Isidorus Etymolog. VI. c. 2; de Offic. I. c. 12. De hac dubitatione inferiorius dicemus.

Apocalypsin inde a tempore quo scripta erat, usque ad saeculum III. labens Patres vetustissimi unanimi consensu testantur opus esse s. Ioannis Apostoli, pertinens ad Scripturam. In eam ut in divinum Apostoli librum commentarios scripserunt Melito (Euseb. IV. 26), Hippolytus (ut testantur inscriptio in statua Vaticana, Hieronymus de viris illustr., Iacobus Edessenus in Ephremi Opp. syr. T. I. p. 292, Andreas Caesar. Bibl. Max. PP. T. V. p. 590.). Papias qui fortasse ipsius Ioannis fuerat auditor, hunc librum « ut divinum et fide dignum tradidit » (Andreas Caesar. in Apoc. l. c.). Praeterea diserte et expresso etiam Ioannis Apostoli et divinae Scripturae nomine citabant Apocalypsin usque ad aetatem Origenis Iustinus dialog. n. 81; Theophilus Antiochenus (Euseb. IV. 24); Irenaeus IV. 20; V. 26. 30; Apollonius Ephesinus presbyter (Euseb. V. 18); Ecclesia Viennensis ep. ad Ecclesias Asiae n. 15. (Galland. I. p. 704); fragmentum Muratorianum; Clemens Alex. Paedagog. II. n. 12. et alibi; Tertullianus contr. Marc. IV. 5; Cyprianus ad Quirin. et alibi saepe; Confessores Romani ep. ad Cyprianum (inter Cyprianicas ep. 25. p. 36.). Imo Irenaeus l. V. c. 30. provocat ad codices suo tempore iam vetustos, et ad discipulos tamquam testes, qui «facie ad faciem viderant Ioannem.» Origenes vero eo ipso in loco, ubi dubia omnia diligenter commemorat, quae suo tempore de nonnullis libris N. T. alicubi exstabant, Apocalypsin cum Evangelio et prima epistola absque ulla significatione controversiae collocat inter opera Ioannis Apostoli, de quibus apud omnes constabat unanimi consensu (Euseb. VI. 25. supra p. 487. 488.). Primus qui in disputatione cum Nepotianis millenariis alicuius controversiae de hoc libro meminisse reperitur, est Origene posterior Dionysius Alexandrinus (Eus. VIII. 25.), de quo inferius dicemus.

Ex modo igitur, quo Patres vetustissimi usque ad III. saeculum labens usi sunt epistola Pauli ad Hebraeos et Apocalypsi Ioannis Apostoli manifestum est, et ex modo quo usi sunt epistolis catholicis, quantum ex ipsa indole harum epistolarum et operum Patrum exspectari potest, apparet, hos libros omnes inde a temporibus apostolicis universali consuetudine fuisse inter ss. Scripturas receptos.

II. Susceptio horum omnium librorum inter Scripturas divinas, et apostolica origo Traditionis confirmatur ex diserta doctrina, ut continetur in catalogis, quibus libros unanimi et universali consensu in Ecclesia sacris Scripturis adnumeratos consignare propositum erat.

1°. Canones omnes Ecclesiae occidentalis quos memoravimus th. XI, absque ullo discriminis indicio et deuterocanonicos libros commiscendo protocanonicos, ad significandam nempe eorum omnium identicam auctoritatem, comprehendunt omnes et solos libros N. T., quos adhuc habemus in canone Ecclesiae catholicae. Huiusmodi sunt collectio Scripturarum, qualis probatur fuisse in ipsa primitiva editione latina; tum canones Conciliorum Africae et Augustini, Pontificum Innocentii I, Gelasii I. vel Hormisdae, subsequentium deinde recensiones, nempe Cassiodori, Isidori, Ildephonsi etc.; atque ex istis Patrum documentis inde a saeculo VI. in corpus Iuris seu in diversas collectiones canonum inserti indices librorum sacrorum.

2°. Imo illi etiam Patres, qui in oriente quoad libros V. T. controversiam aliquam existentem suis in catalogis declarare necessarium existimabant, consensum quoad libros N. T. invenerunt tam universalem, ut saltem plerique controversiam non putaverint mentione dignam, et libros nostros omnes numeraverint inter ὁμολογουμενους et admissos unanimi consensione. Ita quoad N. T. plenum referunt canonem, ut deinceps definitus est in Concilio Tridentino, Athanasius, Synopsis Athanasiana, Epiphanius (haeres. LXXI. confut. 5. T. I. p. 941.), Rufinus, Hieronymus (ep. 53. n. 8. ad Paulin.), Leontius, Damascenus¹⁰ ll. cc.

3°. Inter Patres reliquos, qui ratione dubitationis exortae aliquos ex his libris collocant extra numerum universali consensu receptorum (ὁμολογουμενων), nullus est, qui non retineat eorum saltem unum vel alterum. In libris deinde quos omittunt, plerique neque inter se consentiunt. Epistolam ad Hebraeos omnino omnes ponunt inter ceteras Pauli epistolas, si excipias fragmentum Muratorianum. De Origene et Eusebio primis alicuius distinctionis relatoribus superius satis dictum est. Ex ceteris habent inter libros communi consensu receptos omnes septem epistolas catholicas, et solam omittunt Apocalypsin Nazianzenus, Cyrillus, Concilium Laodicenum, canon ultimus apostolicus, Nicephorus (exscribens Nazianzenum vid. p. 458. 459. 474.). Tres epistolas catholicas 1. Pet. 1. Io. Iac. habent inter ὁμολογουμένας, remissis quatuor reliquis cum Apocalypsi ad ἀντιλεγομένας, editio syriacae versionis simplicis (forte inde a saeculo IV. aut V. cf. supra p. 483.), tum Amphilochius et auctor Synopsis inter Opp. Chrysostomi T. VI. p. 318. Duas tantum 1. Pet. 1. Io. ponit in primo ordine Iunilius Africanus, quibus, inquit, « adiungunt quamplurimi quinque alias, quae Apostolorum canonicae nuncupantur, id est Iacobi unam, Petri secundam, Iudae unam, Ioannis duas. » De Apocalypsi, ait, « apud orientales admodum dubitatur » (de Part. div. leg. l. I. c. 4. 6.). Fragmentum Muratorianum ¹¹ recenset quatuor Evangelia, Acta, tredecim epistolas Pauli, Apocalypsin Ioannis, qui dicitur Pauli praedecessor; ex epistolis catholicis illam Iudae et duas Ioannis. Desunt igitur non solum ep. Heb. Iac. 2. Pet. sed etiam 1. Pet. ¹², de qua nemo umquam dubitavit. Unde quamvis in eo documento non pauca sint obscura, et scopus ipse particularis ad quem ibi librorum censio instituitur, non satis liqueat, illud tamen certum est, auctori, quisquis fuerit, non fuisse propositum distincte et sensu excludente designare catalogum omnium librorum, quos reperit in Ecclesia catholica admissos inter Scripturas.

Si iam haec simul computes, Patres inde a saeculo II. et III, et adhuc frequentius ac disertius IV. et V. saeculo ad libros omnes novi Testamenti tamquam ad Scripturam divinam appellasse absque ullo discrimine; cum diserta deinde doctrina qua omnes iidem libri numerantur inter Scripturas unanimi consensu receptas in Ecclesia, plenissime conspirare universalem usum ecclesiasticum; si insuper prae oculis habeas regulas, secundum quas scopus et genuinus sensus Patrum in canonibus deficientibus consignandis explicari debet (th. XIII. n. II.): manifestum est libros omnes N. T. in Ecclesia semper ita fuisse receptos tamquam sacras Scripturas, ut Traditione apostolica transmissi demonstrentur. Sane vero ad vim demonstrationis intelligendam adtendatur oportet tum generatim ad principia, quibus Ecclesia in custodiendo deposito quavis aetate regebatur (de Trad. th. IX. n. I. 4°.), tum nominatim ad sollicitudinem, qua Scripturae « apud presbyteros » Ecclesiarum custodiebantur et privatim ac publice legebantur.

Explicatur origo dubitationum circa libros deuterocanonicos N. T.

« Si quae saeculo III. et IV. de aliquot novi Testamenti libris dubitatio incidit, ea cum libri iidem iam manifesta Traditione suscepti erant in Ecclesia, ex adiunctis quibusdam causam habuit et originem, ita ut nec Traditionis constantiam interrumpere nec certitudinem laefactare potuerit, moxque quinto iam saeculo universali consensioni penitus cesserit. »

Vidimus th. X. dubitationes circa libros deuterocanonicos V. T. qui sane omnes simul ab Apostolis fuerant Ecclesiae traditi, unam et eandem originem habuisse ex comparatione Scripturarum Ecclesiae cum censione hebraica. Libros N. T. quos Apostoli non iam scriptos repererunt, sed paulatim longiori temporis decursu (inter annum 32. et 96. aerae vulgaris) ipsi conscripserunt, facile quidem intelligitur non fuisse simul omnes omnibus Ecclesiis traditos, atque potuisse plures paucioresve per aliquod tempus non valde diuturnum nonnullis Ecclesiis manere incompertos. At difficilius explicatur, quomodo III. saeculo post collectionem Scripturarum sacrarum iam pridem absolutam et quotidiano usu confirmatam, ut ex ipsis relationibus dubitationum aperte colligitur, potuerint nihilominus intra fines Ecclesiae in controversiam vocari libri, de quibus agimus. Declaratio originis dubiorum simul demonstrabit labile eorum fundamentum, eoque magis patefiet firmitas et certitudo Traditionis.

Si dubia illa III. saeculo commemorata penitius inspiantur, apparet eorum originem revocari potissimum ad duplicem fontem; ad applicationem criterii negativi ex raritate citationum penes antiquiores scriptores, et ad cautionem ac quandam oeconomiam inductam propter abusum errantium in interpretatione doctrinae libris contentae. Criterium negativum maxime ad epistolas catholicae applicabant; sublesta aut falsa interpretatio doctrinae librorum primum minus frequenti usui eorundem in nonnullis Ecclesiis, et deinde dubitationi de scriptore ac demum de auctoritate epistolae ad Hebraeos et Apocalypseos ortum dedit. Primo igitur de catholicis epistolis, deinde de ep. Heb. et de Apocalypsi dicemus.

I. Quamvis critici illi doctores saeculo III. et IV. repererint epistolas catholicae omnes in una collectione septernarii numeri easque numquam seiunctas, ac viderent sine discrimine hanc collectionem totam et singulas eius epistolas publico in usu Ecclesiarum, putabant tamen Traditionem maxime exquirendam esse in citationibus veterum scriptorum; cuiusmodi diligentissimae inquisitionis exemplum habemus in Eusebio. Cum vero insuper nonnisi citationum expressarum rationem haberent, ubi has raro et a paucis factas esse reperiebant, existimabant rationem esse sufficientem non quidem negandi genuinitatem et consequenter auctoritatem canonicae libri, sed tamen dubitandi, utrum de ea certo constaret; ac propterea librum non in prima sed in secunda classe inter ἀντιλεγόμενους recensebant. « Sciendum est, inquit Eusebius de epistola Iacobi, quod suppositionis suspecta est. » Quomodo haec suspicio cadere potest in epistolam, quam ipsemet fatetur ordine primam inter catholicas? En rationem: « scilicet non multi veterum eius meminere, sicut neque illius quae Iudae dicitur, et est ipsa quoque ex septem catholicis sic appellatis » Euseb. II. 23. At quis non videt, hanc rationem negativam nullius esse valoris, si de Traditione aliunde etiam constare potest quam ex citationum frequentia, et si raritas citationum demonstrari nequeat causam babuisse in ignoratione librorum aut in negatione canonicae eorum auctoritatis?

1°. Argumentum negativum, etiamsi hypothesis esset verissima, id unum efficeret, Traditionem non potuisse probari disertis veterum testimoniis, quod profecto non sufficit ad eam dubiam reddendam, si aliis certis argumentis et indiciis probatur. Atqui publicus Ecclesiarum usus et immemorabilis comprehensio harum epistolarum inter Scripturas sacras, quem usum et quam comprehensionem Eusebius ipse testatur, atque adeo semper vigens et constans Ecclesiae persuasio efficacius et certius demonstrat apostolicam Traditionem, quam singulae citationes hinc inde in veterum scriptis repertae.

2°. Argumentum negativum nullam prorsus vim habet, nisi demonstretur ea fuisse adiuncta, et eam librorum de quibus quaeritur indolem, ut scriptores necessario ad talem librum appellare debuissent, si eius auctoritatem agnovissent. Nisi enim adiuncta ita habeant, ex silentio numquam inferri potest, quid scriptor de libro eiusque auctoritate senserit. Atqui generatim talia adiuncta et talis libri indoles non nisi rarissime demonstrari possunt; speciatim in causa praesenti aliqui ex his libris ita comparati sunt, ut potius vehementer mirandum foret, si frequentes eorum apud PP. primae aetatis occurrerent citationes. Quomodo enim frequentem exspectes necessitatem aut opportunitatem appellandi ad epistolas paucis omnino versibus constantes, insuperque rebus ac sententiis fere cum aliis libris convenientes, ut sunt epistola Iudae coincidens cum 2. Petr. II. et utraque Ioannis, quarum secunda fere ex integro, tertia quatenus non de privatis personis agit, convenit cum epistola prima Ioannis?

3°. Hypothesis ipsa non est undequaque vera, si non solum ad disertas citationes restringatur, sed ad usum harum epistolarum generatim apud vetustos Patres extendatur. Saltem ita res et verba ex his epistolis in sua scripta transtulerunt, ut ex Patribus illis constans et communis usus Ecclesiae inde ab aetate apostolica confirmetur (vide supra p. 491. sq.). Tantum abest, ut ex silentio aliquid inferri possit contra universalem consuetudinem et viventem in praxi Ecclesiae Traditionem.

4°. Alioquin fatentur illi ipsi, qui dubitationes ortas referunt, epistolas easdem in publico usu Ecclesiarum perseverasse et a plerisque fuisse agnitas, atque ipsimet eis tamquam Scripturis sacris et apostolicis utuntur. Nemo autem umquam retulit aut explicuit, quando, a quibus, quomodo libri humani imo suppositii in Scripturas divinas intrudi, et inter Scripturas in Ecclesiarum constantem et publicum usum adoptari potuerint. Et sane talis usus nisi ex Traditione apostolica explicari nequit.

5°. Porro genuinitas Traditionis extra omne dubium ponitur per consensum universalem omnium Ecclesiarum tempore subseqiente. Nam IV. et V. iam saeculo catalogi fere unanimes, exceptis paucissimis orientalibus (Amphilochii, synopseos Chrysostomi) qui Eusebium sequuntur, habent omnes epistolas inter ὁμολογούμενας, ut vidimus superius p. 495. 496. Deinceps vero vix amplius apparent dubitationis vestigia, nisi forte in extremo oriente inter Syros, unde Iunilius Africanus (de Partibus divin. legis l. I. c. 6.) a suo magistro Paulo ex schola Nisibena acceperat notitiam de aliqua controversia quoad has quinque epistolas catholicas, si tamen ea non sit potius erudita relatio animadversionum Origenis et Eusebii quam expositio status quaestionis V°. saeculo.

Ex dictis iam satis constat, dubia quoad epistolas catholicas non solum non universalia sed restricta fuisse ad scholam, quae nec usum in vita publica Ecclesiae interturbare nec Traditionis constantiam interpolare potuerunt.

II. De epistola ad Hebraeos Eusebius. l. III. c. 3; l. VI. c. 20, et ex eo s. Hieronymus (in Is. VIII. 18. T. IV. p. 125; ad Dardan. ep. 129. n. 3; de viris illustr. v. Paulus, Caius, et alibi); s. Augustinus (Expos. in Rom. inchoata n. 11; Civ. Dei XVI. 22.); ex illis deinde Primasius (praefat. in Heb. quamvis non sine stomacho contra dubitatores Bibl. Max. PP. T. X. p. 246.); Isidorus (Etym. l. VI. c. 2; de Offic. l. I. c. 12.) referunt, eam unanimi consensu apud orientis quidem Ecclesias, non tamen ab omnibus occidentalibus esse receptam ut Pauli. Imo Hieronymus in Is. et ad Dardan. l. c. ait: hanc epistolam « latina consuetudo inter canonicas Scripturas non recipit»; etiam secundum opinionem Augustini in Rom. l. c. quia nomen Pauli non est praefixum, « nonnulli eam in canonem Scripturarum recipere timuerunt.»

Res est valde mira; tam multi post Eusebium sermonem habent de hominibus, qui huic epistolae contradicant, et illi homines nuspiam comparent. Ipsi qui hoc narrant, eam sine ulla dubitatione recipiunt; nullus est catalogus sive occidentalis sive orientalis, qui eam non recenseat cum reliquis Pauli epistolis inter Scripturas unanimiter receptas, unico excepto fragmento Muratoriano, ex quo ipso quid eius auctor senserit, non est liquidum; nullus potest proferri scriptor catholicus, cuius opera supersint et a nobis examinari queant, qui epistolae auctoritatem canonicam in dubium vocaverit¹; innumeri eam citant non solum orientales sed occidentales Hieronymi et Augustini aetate absque ullo dubio ut librum Scripturae et ut epistolam Pauli Apostoli. Vix non suspicareris, Eusebium errasse, et reliquos simpliciter retulisse illius narrationem. Attamen re penitius inspecta non potest negari, fundamentum exstitisse huius narrationis; apparet enim III. et alicubi adhuc IV. saeculo, ex quo tempore Montanistarum et Novatianorum haeresis Ecclesiam infestam habuit, occidentales Patres caute hac epistola usos esse. Cyprianus numquam in suis scriptis eam adhibet, Tertullianus ipse iam Montanista quamvis pro more suae sectae ex illa errorem confirmare nitatur, tamen non Paulo sed Barnabae tribuit (de Pudicit. c. 20.). Ex hoc autem usu minus frequenti poterant induci dubitationes, quas tamen necesse est dicere numquam nisi ad paucos propagatas fuisse.

Sane constat testimonio veterum, Novatianos suum errorem quo peccata aliqua potestati clavium subtracta et irremissibilia asserebant, potissimum ex Heb. VI. 4. 5. defendere consuevisse. Testantur id Epiphanius Haeres. LIX. n. 2; Hieronymus contr. Iovin. l. II. n. 3. T. II. p. 325; auctor l. de falsa et vera Poenit. c. 3. (in appendice Opp. August. T. VI.); Theodoretus in h. l.; Marcus Aegypt. opusc. III. de Poenit. (Galland. VIII. p. 32.); Eulogius Alex. (apud Photium cod. 280.). De Montanistis Novatianorum praedecessoribus idem indicat s. Hieronymus l. c., et sane Tertullianus iam Montanista (l. de Pudicit. c. 20.) pro eodem errore eundem locum urget non sine vehementia.

Iam vero videmus, primum in disputatione cum Montanista Proclo hanc cum ceteris epistolis Pauli « non fuisse connumeratam » a Caio presbytero, ut narrat Euseb. VI. 20; vel, ut s. Hieronymus narrationem Eusebii exprimit efficacius, eam Caius dixerit « Pauli non esse. » Hanc oeconomiam catholici alii videntur imitati esse. Certe Philastrius asserit, eam minus frequenter legi quam reliquas epistolas Pauli, et huius rei rationem adfert ex difficultate nonnullorum textuum, nominatimque commemorat periculum haeresis Novatianae, quod sane non ex verbis epistolae sed ex praepostera haereticorum interpretatione timeri potuisse intelligendum est (Haeres. LX. LXI.). « Leguntur, inquit, Pauli tredecim epistolae et ad Hebraeos interdum... Quia factum Christum dicit in ea (Heb. III. 2.), inde non legitur; de poenitentia autem propter Novatianos aeque. » Ceterum eos qui epistolam Pauli esse negant, ipse Philastrius (Haeres. XXXII.) haereticis accenset; unde evidens est, quod diximus, Philastrium errores, quos indicat, non ipsi epistolae sed detorsionibus haereticorum adscripsisse.

Tota itaque historia ad haec fere capita revocari potest. a) Patres vetustissimi qui data opera de libris canonicis et de hac epistola nominatim disseruerunt, docent eam Ecclesiis inde a prima antiquitate (παρά τῶν ἀρχίων ἀνδρών Orig.) traditam esse ut librum Scripturae et epistolam Pauli. Doctores Alexandrini, ut Clemens et Origenes, animadverterunt aliquam diversitatem a ceteris epistolis Paulinis, sed eam opportune conciliabant cum Traditione (supra p. 493.). b) In Ecclesiis orientalibus unanimis semper fuit consensus tum de auctoritate canonica epistolae tum de scriptore Paulo saltem quoad res et sententias. c) In occidente eadem continebatur semper inter libros s. Scripturae, et in omnibus catalogis occidentalibus aeque ac orientalibus numerata est inter libros canonicos. d) Propter abusum tamen Montanistarum et Novatianorum III. saeculo aliqui scriptores catholicii occidentales libentius abstinebant ab appellationibus ad illam, alicubi etiam cautius legebatur in Ecclesia. e) Inde nonnulli eam alteri quam Paulo tribuere malebant, non Traditione sed argumentis nixi internis; tum aliqui etiam canonicam auctoritatem in quaestionem vocabant, qui nec multi nec magnae auctoritatis esse poterant, cum nullus scriptor supersit qui ita senserit, sed id unice memoriae proditum sit ab aliis. Atqui talis ab externa occasione postliminio superveniens oeconomia et aliquorum dubitatio profecto Traditionem apostolicam et persuasionem communem inturbare non poterat.

III. Superius vidimus, Apocalypsin perpetua serie testium inde ab ipsis Ioannis discipulis usque ad Origenem in Ecclesia non modo occidentis sed etiam orientis habitam fuisse inter libros sacros, et genuinam Scripturam Ioannis Apostoli. Nec Origeni adhuc quidquam de dubitatione inter catholicos innotuerat; secus enim eam non cum Evangelio et prima epistola inter libros ὅμολογουμένους et unanimi consensu susceptos, sed cum 2. et 3. epistola inter libros posuisset, de quibus dubitabatur (vide supra p. 494.).

Ultimis annis Origenis Episcopus Aegyptius Nepos contendens, Scripturas ubique sensu non tropico sed immediato intelligendas esse, doctrinam de regno millenario ex Apocalypsi asseruit scripto etiam libro « adversus Allegoristas. » Cum multi in Arsinoitica praefectura Nepotis doctrinam amplecterentur, et res paulo post Origenis obitum in apertum schisma et defectionem Ecclesiarum vergeret (Origenis obitus contigit anno 256, schisma Nepotianum circa annum 264.), Dionysius Origenis in regenda schola catechetica successor et deinde Episcopus Alexandrinus ad hos homines ab errore revocandos scripsit adversus Nepotem duos libros « de Promissionibus, » quorum in II. egit de Apocalypsi. Admittebat ipse quidem eam ut librum « prophetae » et hominis « sancti ac divinitus inspirati » ²; ex argumentis tamen internis, ex stylo et ductu sermonis, facta comparatione cum Evangelio et epistolis Ioannis, eam alterius Ioannis non Evangelistae esse censuit. Quoad doctrinam autem libri, « arcanum quemdam, ait, planeque admirabilem singularum rerum sensum latere existimo. Nam etsi ipse non intelligo, sed tamen assumo profundiorem quemdam sensum verbis subesse; eaque non meo ipsius iudicio metior atque aestimo, sed plus fidei tribuens, sublimiora esse censeo, quam ut a me percipiantur. » Ipse itaque Dionysius de inspiratione et divina auctoritate libri consentit cum ceteris, solum dubitans de homine libri scriptore, quis fuerit. Imo sicut quoad doctrinam libri confutavit Nepotis opinionem, ita de scriptore et divinitate libri ea quae commemoravimus, scripsit adversus libri calumniatores. Paulo enim ante verba citata ita narrat. « Nonnulli ex iis qui fuerunt ante nos (τῖνες τῶν πρό μου), librum hunc repudiarunt penitus ac refutarunt, singula eius capita refellentes eumque absque sensu et ratiocinatione (ἀσύλλογιστον) esse monstrare volentes... Non modo Apostolorum neminem sed neque omnino aliquem ex sanctis et Ecclesiae viris huius scriptionis esse auctorem; Cerinthum Ioannis nomen... operi suo indidisse » (apud Euseb. l. VII. cc. 24. 25.).

Haec prima audita est adversus Apocalypsin non modo dubitatio, sed plena negatio et atrox calumnia. Iam vero aio, hos calumniatores non fuisse homines Ecclesiae catholicae sed haereticos; nihilominus hanc Dionysii narrationem fuisse unicam rationem Eusebio, cur Apocalypsin non certo et necessario inter libros ὁμολόγουμενους ponendam esse significaverit (l. III. c. 25.).

Non possunt esse catholici, talem enim catholicorum sententiam Origenes, ut de aliis rationibus nihil dicam, non potuisset ignorare; et si eam novisset, non potuisset Apocalypsin cum Evangelio et prima epistola numerare inter libros unanimi consensu susceptos, eo in loco ubi totus est in indicandis omnibus dubiis, quae quovis modo de libris Scripturae existebant (p. 494.). Epiphanius (Haeres. LI. n. 3. 32. sq.) describit haereticos nomine Alogorum (των ἀλογων), qui scripta omnia s. Ioannis respuentes Apocalypsin nominatim adscribebant Cerintho, eamque velut absurdam per singula capita refutabant. Iam vero haec Epiphanii narratio plane coincidit cum iis, quae Dionysius refert de nonnullis, qui ante suam aetatem Apocalypsin penitus repudiarunt singula eius capita refellentes velut scripta absque sensu et ratione. Ergo hos Alogos vel his similes haereticos, non vero homines Ecclesiae catholicae a Dionysio ut repudiatores libri sacri indicatos esse putabimus (vide Hug. Introduct. T. II. §. 184.).

Alterum, quod dixi de Eusebio unice hanc Dionysii narrationem secuto, prorsus evidens est. Nam a) eo in loco ubi describens libros N. T. ait, Apocalypsin posse poni vel inter receptos unanimi consensu (ὁμολογουμενους) vel inter spurios: « quam aliqui repudiant, alii vero definitive collocant inter susceptos unanimi consensu, » eo inquam ipso loco (l. III. c. 25.) promittit, se alibi expositurum, « quid de ea veteres senserint. » Atqui nullo alio in loco quidquam exponit de veterum sententia circa Apocalypsin, nisi hisce capitibus 24. 25. l. VII, ubi refert narrationem Dionysii. Ergo haec sola narratio continet sententiam illam veterum, quae ei fundamentum erat affirmandi, Apocalypsin ab aliquibus inter libros certo non divinos ac spurios recenseri. b) Solum ex narratione, ut est apud Dionysium, explicari potest illa sane mira affirmatio Eusebii, cum librum non in secunda classe inter dubios, sed vel in prima inter certos vel in tertia inter spurios collocandum esse dicit. Ad hoc enim necesse est, ut neminem repererit dubium de libri auctoritate, sed plerosque illum certo asserentes divinum, nonnullos vero omnino respuentes eo prorsus modo, quo est in narratione Dionysii. In eo deceptus est Eusebius, quod illos nonnullos putaverit fuisse catholicos.

Post Eusebium IV. et V. saeculo saepius narratum reperimus, apud orientales Apocalypsin non recipi, eo fere modo quo dicebantur occidentales non admisisse epistolam ad Hebraeos. « Quod si epistolam ad Hebraeos Latinorum consuetudo non recipit inter Scripturas canonicas, ait s. Hieronymus, nec Graecorum quidem Ecclesiae Apocalypsin Ioannis eadem libertate suscipiunt; et tamen nos utramque suscipimus non huius temporis consuetudinem sed veterum scriptorum auctoritatem sequentes » (ep. 129. n. 3. ad Dardan.). Reipsa in nonnullis catalogis orientalibus eius aetatis omittitur, vel ponitur inter libros ἀντιλεγομενους (supra p. 495.). Aliqui etiam Patres, ut Cyrillus Hierosolymitanus, ab eius citationibus abstinent. Nihilominus non modo occidentales sed etiam multi catalogi orientalium eodem tempore pergunt eam recensere inter ὁμολογουμενους nulla habita ratione invectae dubitationis, et PP. graeci numero plurimi, auctoritate gravissimi saec. IV. eam sine ullo indicio controversiae adhibent ut librum s. Scripturae et librum Ioannis Apostoli, adeo ut quemadmodum Philastrius in occidente (Haeres. XXXII.) ita Epiphanius in oriente (Haeres. LI.) impugnatores Apocalypseos non alios noverit quam haereticos.

Quamvis igitur IV. saeculo in oriente non idem unanimis fuerit consensus sicut tempore ante schisma Nepotianum, huiusmodi tamen non ex Traditione sed aliunde sero superinductae haesitationes Traditionis constantiam labefactare non poterant; unde sicut de ceteris libris N. T. ita etiam quoad Apocalypsin post saeculum V. nulla amplius reperiuntur vestigia dissensionis.

Declaratur, quod s. Hieronymus dixit de consuetudine non suscipiendi epistolam ad Hebraeos et Apocalypsin.

« Quod s. Hieronymus ait ep. ad Dardanum n. 3. « si Latinorum consuetudo epistolam ad Hebraeos non recipit inter Scripturas canonicas, nec Graecorum quidem Ecclesiae Apocalypsin Ioannis eadem libertate suscipiunt; » id nec ipse s. doctor dixit nec inspectis monumentis intelligi potest de consuetudine communi et publica, sed tam quoad epistolam quam quoad Apocalypsin accipi debet sensu restricto ad privatatas dubitationes. »

I. « Latinorum consuetudo » tempore s. Hieronymi, vel ut habet in Is. VIII. 18. « latina consuetudo, » quae epistolam ad Hebraeos non receperit, a) non potest intelligi communis et publica; sed privata aliquorum fuit dubitatio. Imo b) inter hos ipsos plerique magis de scriptore quam de divina auctoritate epistolae disputasse putandi sunt.

1°. Quod spectat ad amplitudinem illius negativae consuetudinis, a) Hieronymus ipsemet eodem in loco ep. ad Dardan. ubi contrariam Latinorum consuetudinem memorat, simul testatur eandem epistolam « quotidie Ecclesiarum lectione celebrari. » Opponit ergo s. doctor consuetudinem publicam Ecclesiarum consuetudini privatae quorundam Latinorum. b) Hieronymus non simpliciter affirmat, Latinorum esse consuetudinem non recipiendi epistolam inter Scripturas canonicas; sed loquitur velut permittendo et transmittendo argumentum petitum ex latina consuetudine, quam primus Eusebius asseruit (l. III. 3; VI. 20.), si ea quoquomodo existat. Patet hoc utrumque quod dicimus, ex obvia loci Hieronymi inspectione. « Illud nostris dicendum est, hanc epistolam quae inscribitur ad Hebraeos, non solum ab Ecclesiis orientis sed ab omnibus retro ecclesiasticis graeci sermonis scriptoribus quasi Pauli Apostoli suscipi, licet plerique eam (quoad dictionem) vel Barnabae vel Clementis arbitrentur; et nihil interesse cuius sit, cum ecclesiastici viri sit, et quotidie Ecclesiarum lectione celebretur. Quodsi eam Latinorum consuetudo non recipit inter Scripturas canonicas, nec Graecorum quidem Ecclesiae Apocalypsin Ioannis eadem libertate suscipiunt; et tamen nos utramque suscipimus, nequaquam huius temporis consuetudinem (quae si quoquomodo existat, nec perpetua erat nec universalis est), sed veterum scriptorum auctoritatem sequentes, qui plerumque utriusque abutuntur testimoniis, non ut interdum de apocryphis facere solent... sed quasi canonicis et ecclesiasticis. » c) Inter tot scriptores ecclesiasticos latinos saeculi IV. et ineuntis V. usque ad annum 414. quo Hieronymus scripsit ep. ad Dardanum, nullus reperitur, qui de ep. Heb. dubitaverit; scriptores omnes insignes et diversarum latinarum Ecclesiarum Episcopi, Pontifices, Concilia eam citant indubitanter ut Pauli epistolam et Scripturam sacram, atque in catalogis ponunt cum reliquis Pauli epistolis inter Scripturas canonicas. Ita Lucifer Calaritanus (de non conven. cum haeret. Bibl. Max. PP. T. IV. p. 224.); Hilarius Pictaviensis (in Ps. 129. n. 7.); Marius Victorinus Afer (contra Arium l. I. B. M. PP. T. IV. p. 264; l. II. p. 272.); Ambrosius Mediolanensis (de Poenitent. l. II. c. 2.), etiam agens contra Novatianos; Pacianus Barcinonensis (ad Sympron. ep.3. n. 13.); Faustinus Romanus presbyter (contr. Arian. saepe Bibl. Max. T. V. p. 645. sq.); idem Faustinus et Marcellinus presbyteri Romani (in libello ad Theodos. ibi p. 659.); Philastrius Brixianus (Haeres. 61.); Gaudentius Philastrii successor (de Pasch. B. M. T. V. p. 945.); Chromatius Aquileiensis (de octo beatitud. ib. p. 979.); Rufinus Aquileiensis (in Symbol. n. 37.); Augustinus et ipse Hieronymus frequentissime; Concilia Hipponense et Carthaginense III; Innocentius I. Pontifex. Inter haec monumenta Concilium Hipponense et Carthaginense, s. Innocentius I, Rufinus, Augustinus data opera describunt catalogum Scripturarum canonicarum a maioribus acceptum, interque has Scripturas vel simpliciter 14 Pauli epistolas ponunt, vel distincte epistolam ad Hebraeos inter reliquas Paulinas esse et in Ecclesia legi testantur (Concilia Africana). Evidenter ergo illa « consuetudo latina » non recipiendi ep. Heb. restricta ad paucos fuisse dicenda est. Eodem modo seu potius tamquam versio et relatio ex Eusebio accipi debet illud, quod Hieronymus habet l. de viris illustrib. v. Caius: « sed et apud Romanos usque hodie quasi Pauli Apostoli non habetur. » Eusebius paulo lenius dixit: « usque nunc a quibusdam Romanorum ¹ non creditur Apostoli esse » l. VI. c. 20.

2°. Apud illos ipsos dubitantes saltem plerosque non tam de auctoritate quam de scriptore quaestio fuisse dicenda est. Nam a) licet s. Hieronymus et s. Augustinus aliquando meminerint etiam dubiorum de receptione inter canonicas Scripturas, locis tamen aliis iidem (Hieron. de vir. illust. v. Paulus et Caius: Aug. Civ. Dei XVI. 22.) et plures alii scriptores, Philastrius, Primasius, Isidorus solum mentionem faciunt controversiae de scriptore (locis citatis supra p. 493.). Porro b) rationes quas adferebant occidentales ex nomine Pauli non praefixo, ex stylo ornatiore, et scriptores epistolae quos coniectando proponebant, prorsus conveniunt cum iis, quae iam Alexandrini Clemens et Origenes dixerant (supra p. 493.). Atqui Alexandrini illi certe non de auctoritate, sed de solo scriptore erant ancipites. Ergo idem de Latinis saltem plerisque, qui eorum vestigia sequebantur, sentiendum est.

II. Restringi etiam admodum debet, quod s. Hieronymus primo intuitu dicere videtur de consuetudine Ecclesiarum graecarum quoad Apocalypsin. Usque ad Origenem nullam fuisse nec in oriente nec in occidente de hoc libro dubitationem, supra demonstratum est (p. 493. sq.). De occidentalis Ecclesiae consensu etiam ipse s. Hieronymus fatetur, non posse esse quaestionem. Sane sicut ante Dionysii Alexandrini aetatem, qua primum mentio aliecuius controversiae occurrit, ita et post illam nullus inventus est in occidente, qui dubium moveret. Patres Romanae et ceterarum Ecclesiarum Italiae, Galliae, Hispaniae, Africae, Concilia et ss. librorum indiculi Apocalypsin inter Scripturas divinas et Ioannis Apostoli esse testari perrerexerunt. A Dionysii usque ad Hieronymi aetatem habemus testes Cyprianum Dionysio synchronum (ad Quirin. et alibi saepe), Confessores Romanos (ep. 26. inter Cypr.), Victorinum Petavionensem (Galland. T. IV. p. 52.), Hilarium (Prolog. in Pss.; comment. in Ps. 1. et 140. etc.), Pacianum (Galland. VII. p. 264. 270. 273.), Ambrosium (de Poenit. l. I. c. 9; de Virgin. l. I.), Faustinum Romanum presbyterum (contr. Arian. c. 3.), Augustinum et Hieronymum (saepe), Orosium (Apolog. cont. Pelag.), latinos canones Scripturarum omnes, quotquot exstant.

At vero etiam in Ecclesia orientali de qua nunc agitur, eodem tempore non solum non praevaluit consuetudo contraria, sed imo Patres gravissimi ex diversis Ecclesiis non minus permanserunt in consensione cum suis antecessoribus. Inter PP. orientales, qui post s. Dionysium usque ad tempora s. Hieronymi utuntur Apocalypsi ut libro divino vel expresso etiam Apostoli Ioannis nomine, recensendi sunt Methodius (Conviv. virg. Galland. III. p. 677; apud Phot. cod. 234. 237; apud Andream Caesar. B.M.T.V. p. 590.); Gregorius Nazianzenus (or. 29. al. 35. n. 27. et apud Andr. Caesar. l. c.), quamvis ipse in catalogo ubi solos libros ὁμολογούμενους describere propositum erat, Apocalypsin omittat; Caesarius Gregorii frater (dial. I. n. 29. Galland. VI. p. 19. si Caesarius est auctor); Basilius (cont. Eunom. l. II. n. 14; l. IV. n. 2.) ²; ex patriarchatu Alexandrino, unde prima audita est mentio controversiae alicuius de hoc libro, Athanasius (frequentior e. g. cont. Arian. or. II. n. 23; or. IV. n. 28; ad Serapion. ep. II. n. 2; in epistola festali ponit Apocalypsin cum ceteris libris N. T. inter Scripturas canonicas absque significatione exortae controversiae); Didymus Alexandrinus (Trin. l. I. c. 15; et in catena Corder. in 1. Io. et in Ps. 50.); Marcus Diadochus (cont. Arian. Galland. T. V. p. 243.); Macarius Aegyptius (hom. 27. et 30. ibid. T. VII. p. 103. 117.); non omittendus quamvis Hieronymo posterior Cyrillus Alexandrinus (de ador. in spiritu T. I. p. 188; Glaphyr. in Exod. ibid. p. 233. et apud Andr. Caesareens. l. c.); tum ex insula Cypro Epiphanius (Haeres. 51. n. 32. sq. data opera refellens Alogos qui Apocalypsin respuebant; Haeres. 76. confut. 5°. T. I. p. 941, ubi ponit Apoc. in canone cum ceteris libris N. T.; citationes expresso nomine Ioannis habet frequentior); in Syria s. Ephrem (T. II. syr. p. 332; T. II. graec. p. 194. 252. 253. etc.).

Ex hac testium serie manifestum est, Apocalypsin etiam post Dionysii et Eusebii aetatem nominatim in Ecclesia Alexandrina permansisse inter Scripturas communi consensu receptas ut librum canonicum et scriptum a Ioanne Apostolo; pariterque in ceteris Ecclesiis orientalibus perrexisse esse in publico usu, nec testes apostolicae Traditionis etiam in Graecorum Ecclesiis umquam defecisse. Nihilominus fatemur, aliquot Patres orientales post Eusebium tum in catalogis indicandam putasse dubitationem alicubi exortam, et ideo Apocalypsin non posuisse inter libros universali consensu admissos (supra p. 495.), tum ob controversiam motam et ex rationibus polemicis a citationibus eiusdem abstinuisse, inter quos sunt s. Cyrillus Hierosolymitanus et s. Ioannes Chrysostomus. Sub hoc temperamento dumtaxat intelligi potest libertas, qua Graecorum Ecclesiae antequam diserta quaestionis definitio data esset aut eis innotuisset, Ioannis Apocalypsin non suscepisse dicuntur.