Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE ACTU FIDEI DIVINAE.

1. Omnis assensus nostri intellectus est vel immediatus, ubi veritas obiectiva ex se ipsa non autem per aliam veritatem praecognitam intellectui manifestatur, vel est assensus mediatus, ubi veritas manifestatur non per se ipsam, sed per aliam veritatem praecognitam. Cognitio igitur veritatis mediata eatenus solum locum habere potest, quatenus nititur veritate alia praecognita tamquam principio; adeoque nisi aliqua sit veritas immediate cognita, cui ut principio innitantur cognitiones sequentes mediatae, nulla omnino cognitio (per iudicium) locum habere potest (vide supra cap. II.). Declaratio, quanam sit in singulis cognitionibus mediatis veritas illa immediate cognita, est et dicitur resolutio cognitionis in sua principia.

Omnis fidei proprie dictae assensus est necessario mediatus, adeoque nexus altero assensu immediato in veritatem aliquam, quae est principium seu obiectum formale, propter quod assensus fidei praestatur (supra cap. II. §. III.). Inquisitio igitur et determinatio veritatis immediate cognitae, cui non amplius propter aliud distinctum motivum formale praestatur assensus, et quae est motivum formale assensus fidei divinae, dicitur analysis actus fidei seu resolutio assensus fidei in sua principia (intestina).

2. Veritas revelata quam credimus, e. g. tres esse personas divinas, est obiectum materiale fidei. Assensus in veritatem revelatam innititur veritati alteri praecognitae. Haec autem est duplex: a) quod Deus est infallibilis in cognoscendo et in revelando (infinita scientia et veracitas, quae ut infinita maiestas et dignitas cui debeatur assensus, appellatur uno verbo auctoritas Dei); et b) quod Deus hanc veritatem credendam e. g. Trinitatem personarum revelavit. Utrumque complexum dicitur et est auctoritas Dei revelantis. Haec igitur auctoritas Dei revelantis est ratio, propter quam creditur, seu est obiectum formale fidei divinae.

Omnis ergo actus fidei divinae necessario includit assensum in tres veritates inter se distinctas; in veritatem ipsam revelatam (in obiecto materiale), qui est formalis actus fidei; in auctoritatem Dei, et in existentiam talis revelationis divinae, qui posterior assensus in hanc utramque veritatem potest dici assensus in principia fidei. Sive iam hic actus sit duplex distinctus sive unicus complexus habens pro obiecto auctoritatem Dei hoc illudve revelantis; semper requiritur saltem ratione prior cognitio duplicis huius veritatis. Neque enim auctoritas Dei per se spectata nisi consideretur in revelatione huius determinatae veritatis, neque existentia revelationis nisi cognoscatur ut Dei infallibilis in sciendo et in revelando, potest esse ratio fide divina credendi hanc talem veritatem revelatam. Unde in omni actu fidei est virtualis discursus, ut aiunt, seu assensus in unam veritatem propter duplicem veritatem aliam praecognitam, in quam assensus vel explicitus praecedit, vel implicite includitur in ipso actu fidei.

3. De hac re numquam multoque minus post definitiones s. Concilii Vaticani debuisset esse inter viros catholicos disceptatio. Quid enim? nonne evidens est, fidem Deo revelanti hanc illamve veritatem e. g. SS. Trinitatem aut Verbi incarnationem praestari nullo modo posse, nisi in hunc articulum revelatum assensus mentis praestetur propter auctoritatem h. e. propter infinitam veritatem (in cognoscendo et in loquendo) Dei revelantis hunc ipsum articulum credendum? Nonne omnes catechismi docent, et omnes fideles semper et ubique elicuerunt et eliciunt actum fidei hoc uno modo: credo hanc rem propositam, hunc articulum e. g. tres esse divinas personas, Verbum esse incarnatum, quia Deus infinita veritas, qui nec falli nec fallere potest, hanc ipsam rem revelavit? Definitio s. Concilii tam lucida est, ut nullus ambiguitati locus relinquatur. « Fidem quae humanae salutis initium est, Ecclesia catholica profitetur, virtutem esse supernaturalem, qua, Dei aspirante et adiuvante gratia, ab eo revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest. » « Si quis dixerit, fidem divinam a naturali de Deo et rebus moralibus scientia non distingui, ac propterea ad fidem divinam non requiri, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur; anathema sit » Conc. Vatic. sess. III. cap. 3. et de Fide can. 2.

Iam vero evidens est, haec tria ad quae actus fidei referri dicitur, rem revelatam e. g. incarnationem Verbi, auctoritatem Dei qui nec falli nec fallere potest, factum Dei actu revelantis seu factum revelationis, esse tres veritates inter se omnino distinctas. Porro declaratur: rem revelatam veram esse credimus, mentis ergo assensum praestamus in unam ex tribus illis veritatibus distinctis, propter duas alias veritates, nempe propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest; non propter auctoritatem Dei infallibilis tantummodo in se spectatam, nec propter factum revelationis spectatae seorsum ab auctoritate Dei infallibilis, sed propter auctoritatem Dei revelantis, qui nimirum non solum possit revelare veritates, sed qui actu revelet hanc veritatem credendam, adeo ut auctoritas Dei infinitae et substantialis veritatis veluti informet factum revelationis seu verbum Dei.

Nam a) veritati infinitae tantummodo in se spectatae nec debet nec potest in ordine ad revelationem alius mentis assensus praestari nisi hic universalis: quidquid Deus veritas revelaverit, necessario verum est et credendum a ratione creata increatae veritati penitus subiecta. Hic autem, facto revelationis nondum supposito, tandem est assensus conditionatus: si Deus veritas aliquid revelet, id necessario verum est ac credendum; nullatenus autem est aut esse potest assensus absolutus in hanc illamve veritatem e. g. in Trinitatem personarum aut Verbi incarnationem. Hinc s. Thomas concedit, etiam infideles tenere, « quod Deus (si loquitur) non loquitur nisi verum; » sed discrimen inter fidelem et infidelem in eo ponit, quod infidelis « non credit Deo in homine (actu) loquenti » 3. dist. 23. q. 2. sol. 2. ad 3. Pariter Angelicus velut unum inclusum in altero coniungit haec duo, « adhaerere Dei loquentis testimonio, in quo infallibiliter veritas invenitur; » et « adhaerere veritati, quae in divina cognitione consistit » S. Th. de Veritat. q. 14. a. 8. O. Ex altera igitur parte b) ratio credendi fide divina (ut per se patet) non est nec concipi potest testimonium, nisi formaliter spectatum ut revelatio seu verbum ipsius Dei. « Ego dedi eis sermonem tuum... sanctifica eos in veritate, sermo tuus veritas est..... non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis, qui credituri sunt per verbum eorum in me » ¹ (per verbum quod eis a Christo, et Christo licet aliter a Patre datum est) Io. XVII. 14. sqq. « Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei ², accepistis illud non ut verbum hominum, sed, sicut est vere, verbum Dei » 1. Thess. II. 13. Porro c) cum actus fidei a nobis ipsis eliciatur (interne aspirante et adiuvante gratia Dei), sane non possumus propter auctoritatem Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest, credere vera esse ab eo revelata, e. g. mysteria Trinitatis aut incarnationis Verbi, nisi quatenus nobis cognita est auctoritas Dei (actu) revelantis, propter quam credimus. « Obiectum formale munus obiecti exercere non potest.... nisi ab intellectu cognoscatur sub illa ratione, sub qua potest illum movere, quia ab obiecto incognito non movetur intellectus » Suarez disp. 3. sect. 6. n. 1. Adeoque Deus veritas infallibilis, et Deus credendas veritates actu per verbum suum revelans est ratio obiectiva, eademque nobis per cognitionem (supernaturalem) applicata est ratio formalis in nobis (subiectiva), propter quam credimus vera esse ab eo revelata ³.

Haec non video, quomodo a quopiam theologo in dubium vocari queant, cum sint quoad rem ipsam doctrina catholica a s. Concilio Vaticano iterum declarata ac definita. Quare indubitatum est, quod diximus, assensum fidei proprie dictae necessario ex ipsa sua essentia esse assensum mediatum, h. e. assensum in unam veritatem propter veritatem aliam, eamque non modo obiective existentem, sed etiam subiective cognitam, cui ipse formalis actus fidei innititur: « revelata vera esse credimus propter auctoritatem Dei revelantis. » Quod idem ita exprimit s. Thomas. « Fides de qua loquimur, non assentit alicui, nisi quia est a Deo revelatum; unde ipsi veritati divinae (nimirum revelanti, ut habet membrum antecedens) fides innititur tamquam medio » S. Th. 2. 2. q. 1. a. 1.

4. Nomine discursus in actu fidei, de quo nunc iterum quidam theologi multa minus recte disserunt, non intelligitur aliud quam assensus in unam veritatem propter cognitam veritatem aliam, quoniam nimirum una nobis non patefit nisi per alteram.

Si uno actu mentis praestatur assensus uni veritati propter alteram, quoniam una e. g. incarnatio Filii Dei patefit ac velut nobis illuminatur per cognitam alteram, videlicet per infallibilem veritatem hoc mysterium revelantem, hunc dicimus discursum virtuale; si actibus distinctis assensus praestatur in infallibilem auctoritatem Dei, in existentiam verbi Dei revelantis hoc mysterium, ac denique propter auctoritatem Dei revelantis in ipsum hoc mysterium, appellatur discursus formalis (vide Card. de Lugo disput. 7. sect. 1.). Igitur in omni actu fidei proprie dictae saltem virtualis discursus continetur eo ipso, quod a Deo revelata vera esse credimus propter auctoritatem ipsius Dei revelantis. « Quid enim est discursus virtualis circa incarnationem, nisi moveri ab auctoritate divina ad illam credendam; aut quomodo potest divina auctoritas movere ad credendam incarnationem, nisi quatenus apparet talis connexio inter unam et alteram, ut non possit esse Deus summe verax revelans incarnationem, quin incarnatio vera sit? » Card. de Lugo disput. 7. sect. 1. n. 7. « Actus fidei licet videatur simplex, in illo includitur virtualis discursus » Suarez disput. 3. sect. 12. n. 10.

Huiusmodi discursus virtualis, videlicet ab una veritate cognita et propter eam veritatem quam praecognoscimus (saltem ratione prius), ascensus ad aliam veritatem, quae unice per illam nobis patefit, hic inquam discursus virtualis profecto declaratur in doctrina Concilii, qua dicitur « ad fidem divinam requiri, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur. » Nam « illud propter significat connexionem, alioquin non crederetur unum propter aliud, » ut recte monet de Lugo disp. 1. sect. 13. n. 293.

5. Recentiores quidam theologi plus minusve pervertendo aliorum sententias magna contentione demonstrandum sibi esse putant, actum fidei non esse « logicam conclusionem. » Non est otium novas horum theologorum sententias examinandi ⁴; sed ne quos supponunt et impugnant errores « conclusionis logicae, » nobis aut veteribus theologis tribuant, tria adhuc licet per se clara animadvertam.

a) In analysi actus fidei non agitur de « iudicio pratico, » quod fidem antecedit, dum ex motivis credibilitatis homo iudicat, has veritates esse credibiles et credendas tamquam a Deo infallibilis veritate revelatas. Videtur recens theologus impugnando « conclusionem logicam, » statum quaestionis ita exhibere, ac si Card. de Lugo aut quispiam alius umquam dixisset, infidelem ex motivis credibilitatis efformare iudicium practicum, rem propositam esse credibilem et credendam, atque inde per « conclusionem logicam » consequi actum fidei. At profecto id nemo veterum theologorum umquam dixit, nec quispiam mente sana dicere potest. Ex eo enim iudicio pratico non sequitur « conclusio logica » : est officium credendi, ergo Deus est trinus personis, quia ipse Deus veritas hoc revelavit; sed « conclusio logica » foret tantummodo haec: ergo nisi libera voluntate inclinem intellectum ad fidem propter auctoritatem Dei revelantis, quae mihi satis proposita est, violo meum gravissimum officium erga Deum, meque expono aeternae damnationi. Quaestio itaque non est de actibus, qui antecedunt, nequaquam vero ingrediuntur ipsum actum fidei; sed in ipsa fide, dum iam credimus veritatem revelatam non sane propter motiva credibilitatis, sed propter auctoritatem Dei revelantis, quaeritur, utrum et quis sit ordo obiectorum fidei, in quae assentimur sive uno actu complexo sive pluribus actibus distinctis. Hic igitur dicimus, assensum fidei in rem revelatam inniti veritati alteri, quae in ipso actu fidei praecognoscitur, quod Deus infallibilis hanc rem credendam revelavit; atque ideo formalem fidei assensum non esse nec posse esse immediatum, sed necessario esse mediatum utpote praestitum propter veritatem aliam (prioritate rationis) praecognitam^[322. Theologus qui nuper multis disputavit contra « conclusionem logicam, » considerat assensum fidei in relatione ad antecedens iudicium practicum de credibilitate et officio credendi, ac per illud iudicium ait praesentari rem credendam ad eum modum, quo in iudicio immediate evidenti (c. g. idem non potest simul esse et non esse) sese habet ap-⁵.

b) Videntur adversarii quandoque ita disputare, ac si quaestio esset, an actus fidei sit logicus in veritatem consequentem assensus propter naturaliter perspectam legitimam consequentiam. Huius enim erroris suspicionem videtur obtrudere illa saepe repetita monitio: actum fidei apprehensio terminorum. Unde concludit: « assensus fidei secundum suum characterem logicum non est assensus mediatus, sed considerandus est et habendus ut assensus immediatus. » At profecto haec totum statum quaestionis pervertunt, et in se vera non sunt, nec video quo sensu intelligi queant. Iudicium illud practicum praesupponitur quidem ante actum fidei, sed ipsum formalem assensum fidei, de cuius elementis quaeritur, non ingreditur; et si ingereretur, profecto non se haberet per modum apprehensionis terminorum in iudicio evidenti, sed ut iudicium de una re ad iudicium connexum de alia re. Verum ut diximus, quaestio est de elementis ipsius actus fidei, dum revelatam veritatem credimus (atque adeo ei assensum praestamus) « non propter intrinsecam rei veritatem perspectam, sed propter auctoritatem Dei revelantis. » Ubi sane auctoritas Dei revelantis non solum obiective ut existens, sed etiam subiective a nobis per assensum apprehensa enuntiatur ab ipso Concilio Vaticano ut causa h. e. ut ratio, propter quam assensum praestamus veritati revelatae. Atque adeo veritas una (seu potius duplex, Deus infallibilis actu revelans) assensu (supernaturali) apprehensa nobis est ratio, propter quam assentimur (formali actu fidei) veritati alteri (e. g. Verbum esse incarnatum); qui proinde assensus fidei essentialiter est mediatus.

Unde etiam nec sequi possumus, nec (ingenue fateor) intelligere valeo doctrinam aliquot theologorum, qui « discursum virtuale » in actu fidei excludi putant hac ratione. « Cum divina revelatio non sit causa rei revelatae, sed pura attestatio, neque fidelis credens perspiciat ullam colligationem inter revelationem et rem revelatam; sed revelatio sit quasi lux sub qua rem revelatam cognoscit, et fidelis immediate credat ratione divini testimonii: ideo sicut oculus videndo colores media luce, non discurrit virtualiter etiam ex parte obiecti; ita neque fides credendo ratione divini testimonii » Card. Gotti de Fide q. I. dub. IV. §. 2. n. 12. Profecto divina revelatio non est quidem causa efficiens rei revelatae, sed est tamen credentibus causa obiectiva seu ratio et quidem unica, per quam eis manifestatur veritas rei revelatae, et propter quam cognitam assentiuntur credendo rei revelatae ut verae. Unde fidelis non quidem perspicit colligationem ut inter causam et effectum, sed profecto perspicit in omni actu fidei saltem virtualiter mente sua credente colligationem absolute necessariam inter attestationem Dei qui nec falli nec fallere potest, et inter veritatem rei quam attestatur. « Non potest credi fide certa, nisi credatur certo propter auctoritatem non esse « conclusionem logicam. » At illi ipsi theologi, qui docent in actu fidei esse aut esse posse discursum formalem (ut Card. de Lugo, Vasquez et alii), huiusmodi absurditatem « conclusionis logicae » numquam somniant. Nimirum mens elevata per lumen fidei tenet firmitate super omnia tum veritatem Dei essentialiter infallibilem tum existentiam divini testimonii (obiectum formale fidei) de re credenda (obiecto materiali fidei), seu in complexu a-

Dei; nec potest credi certo propter auctoritatem Dei, nisi credatur certo (id est teneatur firmissime) connexio auctoritatis divinae cum veritate mysterii revelati » Card. De Lugo disp. 7. sect. 3. n. 40. Porro similitudines a nobis excogitatae non sunt probationes, sed possunt adhiberi ad veritatem aliunde demonstratam illustrandam, si rite usurpentur; si vero applicentur praepostere, nec probant nec illustrant, sed obscurant et pervertunt. Oculus sane non visa luce procedit ad visionem corporis, sed corpus reflectendo lucem in oculum imaginem sui efformat; unde haec similitudo potest adhiberi ad illustrandum modum, quo verum ex intrinseca sua ratione menti nostrae sese manifestat. Quoad fidem vero valet, quatenus nihil potest esse obiectum fidei, nisi quod nobis manifestatur ac velut illuminatur testimonio divino (S. Th. Verit. q. 14. a. 8. ad 4.). At testimonium Dei non illuminat rem revelatam ita, ut haec ex intrinseca sua ratione nobis illucescat, (quod fiet in lumine gloriae); in actu enim fidei mens non assentitur rei propositae propter perspectam eius rationem intrinsecam (qui non esset actus fidei), sed unice propter auctoritatem Dei revelantis, quae est ratio rei illi e. g. facto incarnationis extrinseca, et veritas distincta; adeoque « fides credendo ratione divini testimonii, » assentitur uni veritati ita, ut hic assensus totus innitatur alteri veritati tamquam rationi, propter quam assentitur. Hic autem est assensus mediatus, huncque nos appellamus discursum virtutalem. Fidelis « immediate credere ratione divini testimonii » dici utique potest, quatenus non aliud est medium (sub quo), non alia obiectiva formalis ratio credendi praeter testimonium Dei revelantis; at per hoc ipsum assensus non est immediatus, quia non est ex ipsa rei veritate intrinsecus perspecta, sed mediatus quia est ex infallibili testimonio extrinseco. Hoc modo etiam s. Thomas indicat in fide esse discursum. Primam enim ex rationibus cur Apostolus (Heb. XI. 1.) fidem dicat argumentum, Angelicus hanc assignat. « Argumentum quandoque significat ipsum actum rationis discurrentis de principiis in conclusiones..... Fides potest dici argumentum primo (hoc) modo (nempe ut actus discurrens), in quantum ratio assentit alicui ex hoc, quod est a Deo dictum, et sic ex auctoritate dicentis efficitur assensus in credente; quia etiam in dialecticis aliquod argumentum ex auctoritate sumitur » S. Th. de Verit. q. 14. a. 2. ad 9. ctoritatem Dei actu hanc veritatem credendam revelantis. Hoc est quod s. Thomas dicit « intellectu adhaerere veritati, quae in divina cognitione consistit, » et « adhaerere alicui testimonio, in quo infallibiliter veritas invenitur » S. Th. Verit. q. 14. a. 8. O. In qua quidem adhaesione iam implicite continetur adhaesio ad ipsam rem revelatam testimonio, sicut assensus in praemissas continet implicitum assensum in consequens. At non ideo fidelis assentitur rei divino testimonio propositae, quia naturali ratione regulas logices earumque firmitatem perspicit; sed intellectus ex imperio voluntatis sub lumine gratiae supernaturaliter et firmitate super omnia adhaerens testimonio Dei revelantis qui nec falli nec fallere potest, propter auctoritatem Dei attestantis in particulari hanc illamve veritatem, ut propter rationem formalem assentiendi, sub eodem lumine gratiae assentitur etiam veritati a Deo revelatae. Eodem igitur actu supernaturali quo tenet infallibilem revelationem Dei ut motivum formale credendi veritatem revelatam, etiam tenet connexionem infallibilis revelationis cum veritate rei revelatae; nam esse motivum formale credendi veritatem, et habere hanc connexionem necessariam cum veritate credenda unum idemque est. Esse autem necessarium ad divinam fidem, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur, constat apud omnes catholicos et a s. Concilio iterum declaratum est. (Vide de Lugo disput. 7. sect. 3.).

c) Postremo disceptatio ista ac cautio contra « conclusionem logicam » ita doctrinam theologorum quos impugnat, exhibere videtur, ac si illi actum fidei reducerent ad conceptus quosdam abstractos veritatum, atque ita tandem non Deus vivus veritas revelans, sed conceptus abstractus in mente nostra tamquam logicum antecedens intelligeretur motivum formale assentiendi logico consequenti. Unde doctrinam Cardinalis de Lugo et aliorum redigi dicunt ad « conceptionem logicam et mechanicam, » qua corrumpatur « indoles transcendentalis propria ac necessaria fidei, ut sit elevatio ad intimam unionem cum Deo. » Verba haec ne significationem urgendo graviores errores eis adscribere cogamur, ad hunc sensum reducenda videntur. Fides transcendit modum naturalem cognoscendi; neque enim innititur propriis viribus rationis in cognoscenda veritate, sed supernaturali firmitate innititur atque ita unitur veritati ipsius Dei revelantis⁶. Quoniam hanc « indolem transcendentalem » divinae fidei Card. de Lugo et alii viri docti a recenti de quo agimus, theologo impugnati corrumpere dicuntur, videtur consequi contra eos accusatio nimis gravis, ac si illi tum generatim supernaturalem indolem fidei in discrimen vocarent, de quo paulo ante diximus, tum speciatim reducentes fidem « ad logicum et mechanicum modum concipiendi per conclusiones logicas » in credendo non inniterentur substantiali increatae veritati revelanti; sed conceptu in mente efformato tamquam motivo formali « per logicam conclusionem » inducerentur ad tenendam veritatem aliam ex illo conceptu consequentem.

At profecto haec posterior obiectio, quam iam olim factam Card. de Lugo commemorat (disp. 7. sect. 2. n. 23. cf. sect. 3. n. 38.), totum modum humanum cogitandi et cognoscendi susque deque vertit. Nimirum infallibilem veritatem et revelationem Dei ut certam et realiter existentem non possumus concipere nisi mentis iudicio (quod in actu fidei elicitur sub lumine gratiae et viribus supernaturalibus), sicut eam enuntiare non possumus nisi aliqua propositione et affirmatione; illud autem cui adhaeremus et cui innitimur in credendo, non est conceptus noster ac nostrum iudicium, sed ipsa substantialis veritas actu revelans, quam iudicio nostro supernaturali apprehendimus ut realiter existentem. Haec ergo infallibilis veritas revelans est motivum formale, sub quo rem ab illa revelatam veram esse credimus. Et eodem modo id quod credimus, est res ipsa revelata e. g. SS. Trinitas, quam tamen credere seu (ut loquitur Augustinus) cum assensu cogitare non possumus nisi aliquo (supernaturali) mentis nostrae iudicio. « Actus credentis non terminatur ad enuntiabile, sed ad rem; non enim formamus enuntiabilia, nisi ut per ea de rebus cognitionem habeamus, sicut in scientia ita et in fide » S. Th. 2. 2. q. 1. a. 2.

6. Supposita iam doctrina catholica a s. Concilio iterum definita, « revelatam veritatem propter auctoritatem Dei revelantis credendam esse, » magna oritur quaestio, quae non quidem apud veteres, sed inter paulo recentiores theologos inde a saeculo XVI. magnis contentionibus habita est et nunc iterum a nonnullis excitata, quomodo haec ipsa veritas auctoritatis et locutionis Dei cognoscenda sit. Si utraque cognoscitur per se ipsam, atque adeo assensus in illam est immediatus, in ea sistit analysis fidei tamquam in ultimo principio. Si autem etiam illa utraque veritas vel alterutra cognoscitur per aliam veritatem tamquam per principium formale, propter quod assensus praestatur, atque ita assensus est mediatus, ulterius quaeratur oportet, quaenam sit illa altera veritas praecognita, donec perveniatur ad assensum aliquem immediatum, non amplius praestitum propter aliam distinctam veritatem, cui tamquam principio ac motivo innitatur (cf. supra cap. III. §. I. n. 1.)

Si assensus praecedens in obiectum formale fidei dicitur esse mediatus et praestitus propter veritatem aliam praecognitam, difficillimum erit illam definire, quaenam sit, et quomodo tum non admittatur progressus in infinitum, quin umquam perveniatur ad ultimum assensum immediatum. Si vero dicitur uterque ille assensus esse immediatus, duplex oritur difficultas; nam primum videbitur esse assensus ex solis viribus rationis et ideo naturalis, quod nullo modo potest admitti; tum vix concipi posse videtur, quomodo iste assensus praesertim quoad existentiam revelationis seu locutionis Dei sit immediatus. De hoc ergo utroque in primis dicendum est.

1. Assensus fidei divinae est ontologice supernaturalis, utpote proportione respondens visioni beatificae in patria velut inchoatio suae perfectioni (cap. III. §. II.). Unde fides dicitur divina ad distinctionem fidei humanae non solum obiective ratione obiecti formalis et ratione obiecti principis materialis, quod Deus est; sed etiam subiective ob rationem intimam supernaturalem actus ipsius. Porro ex ipsa hac supernaturali ratione assensus eliciti viribus supernaturalibus est etiam supernaturalis firmitas adhaesionis; pia enim voluntas elevata per gratiam imperat adhaesionem in veritatem revelatam aestimative super omnia, et formalis adhaesio ipsius intellectus supernaturali firmitatem habet ex elevatione intellectus per superadditas vires gratiae; quae quidem duplex ratio elevationis est tum per supernaturalem infusum ac permanentem habitum fidei tum per gratiam actualem (auxilium transiens) illuminationis in intellectu et inspirationis in voluntate (cf. Conc. Arausic. II. can. 7; Concil. Vatican. cap. 3.). Quoniam vero formalis assensus fidei includit, et tamquam principium cui innititur, supponit assensum in obiectum formale (in auctoritatem Dei revelantis); etiam hic assensus, quatenus ingreditur actum fidei, supernaturalis sit oportet et per vires gratiae firmissimus aestimative super omnia. Neque enim formalis assensus fidei supernaturalis posset velut principio inniti assensui naturali inferioris ordinis et minoris firmitatis.

Haec fuit ratio Suarezio, ut ipsemet fatetur (disp. 3. sect. 6. n. 6.), cur putaverit ipsum assensum in auctoritatem Dei loquentis necessario debere esse per formalem actum fidei propter auctoritatem Dei loquentis. Ex una scilicet parte statuit principium, ante formalem actum fidei non dari cognitionem supernaturalem; ex parte altera certum est, illum assensum in auctoritatem Dei loquentis debere esse supernaturalem; unde consequens erat, hunc assensum esse formalem actum fidei. Hoc vero si ita intelligatur, ut auctoritatem Dei revelantis necesse sit in omni actu fidei iterum credere ob formale motivum locutionis Dei revelantis suam auctoritatem et suam locutionem; sane manifestissime inducitur progressus in infinitum, quin umquam ad aliquem assensum immediatum perveniat. Cf. supra cap. III. §. I. Unde ita intellectam doctrinam Suarezii (l. c. n. 8.), ubi ostendere conatur assensum in auctoritatem Dei esse actum fidei et nihilominus esse assensum immediatum, Cardinalis de Lugo paulo acrius refellit. «Quantumcumque hoc explicetur, inquit, totum est ludere verbis, cum numquam assensus reducatur ad aliquem assensum immediatum alicuius obiecti, cui non propter aliud sed propter se ipsum assentiamur, quod tamen in omni assensu intellectuali necessarium est » Lugo de Fide disp. I. sect. 6. n. 82.

Sane si verba Suarezii urgeantur in sua propria significatione, qua fateor ea intelligi a theologis tum approbatoribus tum impugnatoribus mirae istius opinionis, nimis manifesto aut processum in infinitum inducuut, aut involvunt contradictionem; nec etiam a recentissimis defensoribus opinionis Suarezianae quidquam prolatum reperio validum ad elucidationem, nisi quod tandem coincidat cum nostra sententia, intellectum nempe per habitum et lumen fidei supernaturali assensu adhaerere primae veritati non ut obiecto materiali propter testimonium ut obiectum formale, sed propter se ipsam quatenus se sistit et manifestat in ipso actu supernaturalis revelationis, adeo ut haud secus ac in veritatibus per se cognitis, obiectum materiale assensus identificetur cum obiecto formali (cap. II. §. I.). Non assero, hanc esse ipsam doctrinam Suarezii; sed aio eius doctrinam recisis contradictionibus ad hanc sententiam reducendam esse, quod si fiat, duumviri Suarezius et Card. de Lugo, explicationibus utriusque coniunctis, splendidam exhibent veritatis illustrationem.

2. Doctrina Suarezii, quae nisi temperetur, ut dixi, processum in infinitum aut contradictionem continet, ad haec capita revocatur. Concedit, obiectum formale fidei propter quod creditur, et obiectum materiale quod propter illud creditur, saltem ratione inter se distingui. Obiectum formale in omni actu fidei divinae est testimonium primae veritatis (Dei) cognitum, obiectum materiale est omne et solum illud, de quo testatur. Ergo essentiale est in omni actu fidei, ut cognitione utique supernaturali praecognoscatur (saltem ratione prius), tum Deum esse veritatem infallibilem in cognoscendo et in loquendo (nec falli nec fallere posse), tum Deum hanc veritatem e. g. incarnationem Verbi revelasse, quia hoc utrumque praecognitum est unicum et necessarium obiectum formale, propter quod creditur obiectum materiale, e. g. incarnatio¹.

Iam vero post declaratam et demonstratam hanc lucidissimam doctrinam, idem Suarezius contendit, illam praecognitionem tum veritatis Dei tum existentis revelationis, quae ut fundamentum et motivum formale supponitur in omni actu fidei, esse et ipsam per actum fidei. Proinde in hoc actu fidei, quem possumus dicere fundamentalem, dum credo Deum esse veritatem, unice propter testimonium, quo dicit se esse veritatem, necessario iterum distinguitur saltem ratione obiectum formale, propter quod credo, nempe testimonium infallibilis veritatis revelantis, se esse veritatem, et obiectum materiale, nempe Deum esse veritatem, quod credo propter testimonium. Sine hac enim distinctione nullus concipi aut esse potest actus fidei, qui fatente Suarezio essentialiter est assensus in rem revelatam propter infinitam veritatem revelantem. Primus ergo actus fundamentalis est: credo Deum esse infallibilem veritatem (obiectum materiale), quia Deus infallibilis veritas hoc revelavit (obiectum formale). Hoc obiectum formale quod enuntiatur in propositione causali, ex ipsius Suarezii diserta doctrina praecognoscitur prioritate rationis ante assensum formalem fidei, qui huic ipsi veritati praecognitae innititur tamquam suo medio (ut ipse loquitur). Porro haec praecognitio debet iterum esse actus fidei, quoniam est praecognitio obiecti formalis fidei, quod ex sententia Suareziana praecognoscendum est per actum fidei. Proinde secundus hic fundamentalis actus fidei denuo resolvitur in obiectum formale praecognoscendum alio actu fidei, atque ita in infinitum. a) Credo ss. Trinitatem, quia Deus infinita veritas eam revelavit; b) credo Deum esse infinitam veritatem, et credo Deum revelasse Trinitatem, quia Deus dicit se esse infinitam veritatem, et se revelasse Trinitatem; c) credo Deum hoc utrumque dixisse iterum propter testimonium, quo dicit se dixisse; et hoc testimonium iterum credo propter testimonium ratione distinctum; necessario enim (ut diximus et Suarez fatetur) omnis actus fidei habet obiectum formale propter quod creditur, saltem ratione distinctum ab obiecto materiali, quod creditur. Atque ita numquam ad terminum pervenitur, nisi sistatur tandem in amplectenda veracitate et locutione Dei non propter testimonium ratione distinctum, quod sit motivum assensus, ac proinde non per formalem actum fidei, sed per assensum immediatum in veracitatem Dei et existentiam locutionis Dei sese per se ipsam sistentem cognoscibilem intellectui (elevato lumine gratiae).

3. Perspexit sane doctor eximius absurditatem huiusmodi processus in infinitum, quae suae doctrinae subesse videbatur. In explicatione autem qua illam amoliri conatur, ita loquitur, ut vel suis ipsis principiis de analysi actus fidei contradicat, vel tandem quoad rei summam licet verbis obscurioribus illud ipsum sibi velit, quod postea Card. de Lugo luculentissime declaravit. Explicatio Suarezii ita habet. « Si comparetur obiectum formale ad materiale, sic ordine naturae (si utrumque cognoscitur diversis actibus) vel rationis (si utrumque cognoscitur uno actu complexo) supponitur obiectum formale cognitum ad materiale... Si vero obiectum formale et materiale cognitum sit idem (scilicet eadem res sub diversa tamen ratione), ut quando directe credo Deum esse primam veritatem, propter se ipsum et quia ipsemet hoc dixit, tunc multo minor est prioritas naturae, sed rationis sufficit per quandam reflexionem, quae virtualiter in ipsomet actu includitur, atque etiam in obiecto, quia (Deus) dicendo verum, consequenter dicit se esse veracem in eo, quod dicit, ut explicavi.... Neque repugnat huic fidei ille modus resolutionis, qui obiicitur ², sive illa resolutio fiat mediante discursu sive absque illo; semper enim fatendum est, resolutionem fieri ex obiecto materiali ad formale; ipsum autem formale obiectum non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur, quia potest de se ipso testificari, et ita in se ipso reflectitur, et tali modo de se testificatur, ut faciat evidenter credibilia non solum alia quae dicit, sed etiam quae de se ipso testificatur, quod pertinet, ut dixi, ad infinitam excellentiam divinae veritatis » disp. 3. sect. 6. n. 8.

Imprimis non est quaestio, utrum Deus sive explicite sive implicite (in omni actu revelationis) etiam revelaverit se esse veracem (de quo Suarez hic agit), et se revelasse mysteria (de quo alio loco inferius disputat). Concedimus sane haec esse revelata, et proinde posse et debere credi formali actu fidei propter auctoritatem Dei revelantis, sicut dicimus, ipsam existentiam Dei fide credendam esse etiam ab illis, qui eam naturali evidentia cognoscunt (Tract. de Deo th. IX). Quaestio itaque haec una est, an in omni actu fidei ipsum obiectum formale (Dei veracitas et existentia revelationis) ultimatim iterum actu fidei sive virtualiter sive realiter distincto credendum sit. Suarez id affirmans verbis citatis haec statuit. a) In omni actu fidei obiectum formale propter quod credo, ordine saltem rationis praecognitum supponitur obiecto materiali, quod creditur; idque utpote actui fidei essentiale sane non minus verum est, etiamsi quoad rem idem sit obiectum formale et materiale; e. g. sub una ratione praecognosco (prioritate rationis) ut obiectum formale Deum veracem revelantem, sub alia ratione unice propter veracitatem Dei ita praecognitam qui dicit se esse veracem, credo Deum esse veracem. Ergo in omni actu fidei virtualiter distinctus est duplex assensus, unus in obiectum formale ut in fundamentum et motivum credendi, alter in obiectum materiale propter illud motivum: « semper fatendum est resolutionem fieri ex obiecto materiali ad formale. » b) Ipsum obiectum formale in omni actu fidei iterum per actum fidei credendum est; et tamen quamvis ex paulo ante assertis in omni actu fidei « semper fiat resolutio ex obiecto materiali ad formale, » nunc repente nobis dicitur, in hoc actu fidei quo credendum est obiectum formale actus prioris, nullam fieri resolutionem: « sed per se ipsum creditur. » Atqui haec est contradictio manifesta: omni actui fidei essentiale est, ut credatur obiectum materiale propter obiectum formale praecognitum (prioritate rationis), atque ita fiat resolutio ex obiecto materiali ad formale; nihilominus datur actus fidei, in quo nulla huiusmodi resolutio locum habet, ac proinde non creditur obiectum materiale propter obiectum formale. Si haec ita sunt, iste assensus in quo talis resolutio negatur, non est assensus fidei proprie dictus, quia id quod credi dicitur, non creditur propter aliam veritatem praecognitam; sed est veritas, quae per se ipsam cognoscibilem menti se sistit et per se ipsam cognoscitur.

Si itaque illud, quod dicitur: « obiectum formale non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur, » habet hunc sensum: veracitas Dei revelantis quae est obiectum formale pro aliis mysteriis revelandis, credenda est actu fidei proprie dictae, ita ut propter praecognitam (prioritate rationis) veracitatem Dei dicentis, se esse veracem, credenda sit veracitas Dei, et nihilominus asseratur, non fieri resolutionem ab obiecto materiali ad formale, h. e. non credi veracitatem sub una ratione propter veracitatem testimonii praecognitam sub alia ratione; tum manet evidens contradictio, quam modo demonstravi. Si conceditur fieri hanc resolutionem, et nihilominus asseritur in omni actu fidei obiectum formale esse iterum credendum fide proprie dicta, evidens est processus in infinitum ex superius demonstratis.

4. Quia haec res mihi tam manifesta videtur, propterea non quidem alios quosdam theologos, qui doctrinam Suarezii contra Card. de Lugo se tueri profitentur; sed eximium doctorem ipsum alio sensu forte intelligi posse putavi, quem initio huius disquisitionis (p. 656.) indicavi, vel certe eius doctrina non nisi hac temperatione adhibita admitti potest. Quando nimirum dicitur, « obiectum formale (praecognita veracitas et locutio Dei) non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur; » hoc verbum credere sensu paulo latiori accipiendum est, quo etiam a Cardinali de Lugo in hac disputatione et ab aliis theologis saepe adhibetur de supernaturali assensu per habitum fidei et per gratiam elicitio in veritatem, quae in ipsa revelatione mysterii ut formale obiectum menti se sistit per se ipsam et non per aliam veritatem praecognitam, cui tamquam motivo assensus innitatur. Ita non modo absurdus ille processus in infinitum et omnis contradictio excluditur, sed veritas habetur lucidissima in eo, quod dicitur: « formale obiectum non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur, » nimirum per se ipsum et non per aliud cognitione apprehenditur ut obiectum formale in actu fidei, atque adeo propter illud (prioritate rationis) praecognitum creditur obiectum materiale revelatum.

Sane quod Suarez potissimum, imo unice spectat in tota ista disputatione (disp. 3. sect. 6.) illud est, ut conficiat ac obtineat, cognitionem obiecti formalis in fide divina non posse esse naturalem, sed necessario esse supernaturalem; quem suum scopum proponit in ipsa istius sectionis inscriptione: « utrum prima veritas sit obiectum formale fidei, ut cognoscitur lumine naturae, vel ut supernaturaliter cognita? » In hac autem assertione supernaturalis cognitionis profecto ab omnibus est ei plenissime assentiendum.

Hoc etiam solo sensu potuit appellare ad doctrinam s. Thomae; profecto enim absurdum est Angelico tribuere sententiam, formale obiectum fidei, quatenus est veritas Dei, quae nec falli nec fallere potest (de quo solo ibi disputat Suarez), necessario esse actu fidei proprie dictae credendum³ Nam ex una parte haec infallibilis veritas Dei non

Animadvertimus sequentia. Verissimum est et in doctrina Cardinalis de Lugo clarissimum, non sufficere in actu fidei naturalem cognitionem veracitatis Dei, sed oportere esse hanc cognitionem supernaturalem ex fidei habitu infuso; sed inde non sequitur, eam esse per actum fidei proprie dictae, quia infusus habitus fidei seu lumen tum habituale tum actuale fidei valet non modo ad materiale obiectum credendum propter auctoritatem Dei revelantis, sed etiam ad principia fidei supernaturaliter cognoscenda actu cognitionis immediatae, sicut intellectus naturalis valet non modo ad intelligendas conclusiones, sed a fortiori etiam ad intelligenda principia, sine quorum intellectu repugnaret scientia conclusionum. Quod s. Thomam attinet, ipse numquam dixit nec ex suis principiis dicere potuit, in omni actu fidei veritatem primam ut obiectum formale fidei credi, et non cognitione immediata cognosci oportere; sed (ut paulo post videbimus) clarissime docuit contrarium. Imo in ipsis articulis a Suarezio citatis doctrina contraria continetur, ut demonstrant, quae indicamus in textu ex 2. 2. q. 1. a. 5, ad quem articulum ille provocat. In locis a Suarezio citatis sensus est longe alius, quam ipse refert. In q. 1. a. 5. ad 1. doctor Angelicus loquitur de obiectis fidei materialibus, quae « non possunt esse scita; » fideles vero « eorum notitiam habent non quasi demonstrative, sed in quantum per lumen fidei vident esse credenda » (e. g. mysteria Trinitatis aut Incarnationis). Ibidem ad 3. etiam agit de obiectis materialibus, et minime dicit, quod Suarez refert, naturaliter cognita posse etiam fidei credi; sed imo docet, non posse fid e credi ab omnibus, sed ab iis solis, « qui eorum demonstrationem non habent. » In q. 2. a. 4. nequaquam docet, quod Suarez indicat, naturaliter cognoscibilia nobis revelari necessarium fuisse, ut de iis certitudinem fidei per actum fidei haberent illi, qui ea per demonstrationem sciunt. Hac enim doctrina s. Thomas evidenter sibi ipsi contradiceret; sed semper sibi constans etiam hic ad 2. repetit: « de eodem non potest esse scientia et fides apud eundem, sed id quod est ab uno scitum, potest esse ab alio creditum. » Necessitatem vero revelationis eorum quae absolute et per se loquendo ratione cognosci possunt, repetit s. doctor « pro humano genere » (ibi ad 1.) ex causis, quas indicavimus superius p. 633. Haec igitur loca s. Thomae a Suarezio citata si quid ad rem praesentem pertinent, potius demonstrant, ex doctrina Angelici minime necessarium esse imo nec fieri posse, ut in omni actu fidei ipsa etiam cognitio obiecti formalis, quatenus veracitate Dei seu « veritate prima » constituitur, sit per actum fidei proprie dictae.] minus « demonstrative probari » potest quam existentia Dei, et ex parte altera Angelicus 2. 2. q. 1. a. 5. atque alibi saepe disertissime docet, « impossibile esse, quod ab eodem idem sit scitum et creditum », et tantummodo « ab his qui demonstrationem non habent, per fidem praesupponi oportere ea, quae demonstrative probari possunt » (vide Tract. de Deo th. IX.). Quam quidem s. Thomae sententiam esse, Suarez ipse (ibi sect. 9. n. 1.) fateri cogitur. Unde qui adscriberet s. Thomae opinionem, in omni actu fidei ipsum obiectum formale, quatenus continetur infallibili veracitate Dei, necessario fide proprie dicta credendum esse, is profecto assereret ex doctrina s. Thomae consequi, neminem qui « demonstrative sciat » infallibilem Dei veracitatem, posse quidquam credere fide divina, quoniam ipsum motivum formale fidei nempe Dei veracitatem, « cuius demonstrationem habet, » credere non potest. Haec autem non solum falsa sed risu digna esse, nemo non videt. Vel igitur Suarez omnino praepostere ad s. Thomae doctrinam appellavit, vel haec ipsa appellatio suadet, Suarezium non esse intelligendum de actu fidei proprie dictae, qua motivum formale veracitatis Dei « non per aliud sed per se ipsum » credere oporteat.

Mihi itaque doctrina Cardinalis de Lugo (de Fide disp. I. sect. 6.) omnino vera videtur, quam argumentis sive vetustiorum sive recentiorum theologorum qui eam omni molimine expugnandam susceperunt, non solum non labefactatam, sed potius magis confirmatam esse existimo, cum nihil hactenus ab eis actum esse videam, nisi ut vel manifesto falsa aut nihil ad rem pertinentia dicant, vel sententiam Cardinalis in alienum sensum deflectant, ac tandem ipsimet in explicationibus consistere cogantur, quae cum vero sensu huius principis inter theologos coincidunt. In hoc itaque capite sicut in pluribus aliis verum puto, quod ait Doctor Ecclesiae s. Alphonsus: « doctissimus Lugo qui post D. Thomam non temere inter alios theologos facile princeps dici potest,..... saepe nullo praeunte falcem ita ad radicem ponit, ut rationes quas ipse in medium adducit, difficulter solvi queant » (s. Alphons. l. III. n. 552.). Si aliorum theologorum requiras auctoritatem, in eandem sententiam concedere post Card. de Lugo doctores gravissimi, Petrus Hurtado disp. VII. sect. 6. (diversus a Gaspare Hurtado, cui cum Card. de Lugo nonnulla lis erat); Ripalda de Fide disp. III; Card. Pallavicinus in Cursu theol. de Fide n. 56-58; Haunoldus de Fide cap. I. controv. V. §. 5; Amicus disp. II. sect. 1. n. 27; Mastrius in l. III. sent. disp. VI. q. 7. a. 4. n. 39. et alii. Totius porro propositae quaestionis explicatio quam adoptamus, ad hanc summam revocatur.

5. Auctoritas seu veritas Dei tam in cognoscendo quam in loquendo, quatenus est formale obiectum fidei, non potest ultimatim esse credita propter auctoritatem Dei revelantis hanc suam veritatem in cognoscendo et loquendo. Quamvis enim dicas cum Suarezio, Deum ipso actu revelationis, quo dicit e. g. tres esse personas divinas, revelare etiam suam veracitatem, semper quaerendum manet: si creditur veracitas Dei propter formale motivum et unice, quia Deus eam revelat, quomodo cognoscis veracitatem Dei in hac ipsa revelatione, qua explicite vel implicite dicit se esse infinite veracem? Si hanc veracitatem credis iterum, quia Deus eam revelat, redibit eadem quaestio; sicque in infinitum progrediendum erit, quin umquam perveniatur ad fundamentum, cui omnes subsequentes assensus in Dei veracitatem et in mysterium revelatum innitantur. Si autem dicitur: Deus revelans e. g. SS. Trinitatem, hac eadem locutione revelat exercite suam veracitatem, quam assentiendo teneo non ex alio motivo distincto (puta, quia Deus verax est in revelando suam veracitatem) sed immediate propter se ipsam; hoc tandem nihil est aliud, quam quod tali assensu veracitatem Dei teneo non assentiendo propter testimonium ut motivum formale sive re sive ratione distinctum, quia Deus dixit se esse veracem, sed quia veracitas Dei in actu revelationis mihi se sistit per se ipsam immediate ut certissimam. Atque ita video officium pro debita submissione latriae erga Deum, firmissime et super omnia tenendi infinitam Dei veracitatem; et inde simul video officium eadem firmitate assentiendi veritati propositae (puta SS. Trinitatis), non quod haec veritas immediate per se ipsam mihi sistatur ut obiectum adhaesionis, sed propter formale motivum infinitae veracitatis Dei eam revelantis. Ideo hic secundus est certe formalis actus fidei; utrum vero prior illa assensio in veracitatem Dei immediate per se ipsam mihi se sistentem ut obiectum adhaesionis dicenda sit fides, quaestio erit potius de nomine, de quo postea aliquid dicam.

Videlicet assensus in auctoritatem Dei est immediatus, ubi idem est obiectum formale et obiectum materiale (cf. supra cap. II. §. I.); quare veracitas Dei in cognoscendo et in loquendo nobis primitus certa sit oportet non ex testimonio tamquam ratione externa assensus, sed ex sua intestina ratione. Attamen hic assensus licet sit ex perspecta intima ratione, non est naturalis; sed quatenus ingreditur actum fidei, elicitur viribus supernaturalibus, dum voluntas per gratiam elevata imperat assensum super omnia⁴, et intellectus adhaeret veritati non iam naturalibus sed supernaturalibus viribus.

Haec supernaturalitas assensus in veritatem Dei, quatenus est principium fidei, necessario admitti debet, tum a) quia (ut diximus) formalis assensus fidei supernaturalis ac super omnia elicitus propter testimonium Dei, innititur illi priori assensui; assensus autem supernaturalis ac super omnia non potest pro fundamento habere assensum naturalem ac proinde ordinis inferioris et minus firmum; tum b) adhuc evidentius, quia assensus fidei ex integro debet esse supernaturalis, non esset autem ita supernaturalis, si in suo fundamento quod est cognitio veracitatis Dei, esset naturalis; tum c) quia intellectus supernaturaliter elevatus non potest versari circa obiectum materiale e. g. mysterium Trinitatis credendum, quin simul versetur circa obiectum formale (h. e. circa veritatem Dei in testando), propter quod creditur; sicut voluntas non potest amare proximum charitate supernaturali propter Deum, et in Deum non charitate supernaturali sed amore solum ferri naturali. Quamvis igitur auctoritas Dei non ex testimonio sed ex intestina ratione cognoscenda sit, refertur tamen ad intellectum elevatum supernaturali lumine fidei. Sicut enim lumen seu vis intellectus naturalis, quod iam superius animadvertimus, non modo valet ad scientiam conclusionum ex principiis et propter principia, sed hoc ipso et a fortiori etiam ad principiorum quibus conclusionum veritas innititur, intelligentiam ex se ipsis; ita habitus et lumen fidei supernaturale non solum valet ad credendas veritates revelatas propter auctoritatem Dei revelantis, sed etiam velut a fortiori ad supernaturalem assensum in auctoritatem Dei revelantis, propter se ipsam ac proinde in se ipsa et non per aliud apprehensam. « Ipsum testimonium veritatis primae se habet in fide ut principium in scientiis demonstrativis » S. Th. Verit. q. 14. a. 8. ad 16. Probe autem advertendum ac tenendum est, in praesenti ordine dari actus supernaturales ante fidem formalem et velut completam, qua fideles nominamur et sumus; constat enim praecedere pias supernaturales cognitiones et volitiones tendentes ad fidem, supernaturalia fidei desideria, orationes, credulitatis affectum, voluntatem credendi. Qui has primas velut conceptiones fidei negaret oportere esse ex gratia supernaturali, cum Semipelagianis saperet, et incideret in propositiones 26. 27. 29. damnatas in Bulla « Unigenitus; » 5. damnatam ab Alexandro VIII.; 22. Pistoriensium. A fortiori admitti debet supernaturalis cognitio auctoritatis Dei et locutionis Dei, quae ingreditur ipsum actum fidei⁵.

6. Si iam conceditur, auctoritatem divinam, quatenus est obiectum formale fidei, non ex motivo formali testimonii divini sed ex se ipsa apprehendi cognitione supernaturali; ulterius quaeritur, quomodo haec auctoritatis cognitio sit immediata, et non potius deducta ex alia veritate praecognita. Difficultas in eo est, quod auctoritas Dei non videtur cognosci posse nisi ex praecognita divina natura eaque existente, existentia autem Dei (ante fidem divinam) videtur solum cognosci lumine naturali ex creaturis vel ex fide humana; unde ultima resolutio fidei divinae fieret in naturalem cognitionem, quod plane falsum esse constat.

Theologi fortasse subtilius quam opus esset, de hac re disputant; responsio vero eorum fere ad duplicem formam revocatur. Primum sufficit cognitio veritatis conditionatae: Deus si loquitur, est infallibilis. Haec cognitio non includit iam affirmationem Dei existentis, sed solum hypothetice affirmat: si Deus infinite perfectus existit et aliquid revelat, est infallibilis. Hoc modo veritas est sine dubio ex ipsa (licet acquisita) idea Dei immediate evidens, vel saltem ab omnibus immediate cognita cognitione obscura et confusa. Hoc autem sufficit, ut sub lumine supernaturali possit esse assensus immediatus supernaturalis et firmissimus. Unde non est quaerenda alia veritas praecognita. Ipsa actualis existentia Dei et auctoritatis divinae deinde affirmatur in altero principio fidei, in propositione scilicet: « Deus hoc revelavit. » Quae revelationis existentia quomodo cognoscenda sit, paulo post dicemus. Essent igitur tres veritates cognitae: si Deus loquitur, est infallibilis (cognitio immediata); Deus revelavit e. g. SS. Trinitatem (de qua propositione infra); propter Dei infallibilem auctoritatem credo tres esse divinas personas (formalis assensus fidei). Ita de Lugo (disp. I. sect. 6. n. 100.); Ripalda (de Fide disp. III. sect. 1.) et alii.

Altera responsio est Petri Hurtado, quae huc redit. Potest admitti, auctoritatem Dei realiter existentem primum cognosci mediate ex praecognita natura divina; nec minus prima cognitio existentis naturae divinae seu Dei entis perfectissimi est mediata ex praecognitis creaturis vel ex fide humana. Tum vero postquam cognitio iam acquisita est, homo nihil cogitans de medio demonstrationis potest immediate ex ipsis terminis iudicare: Deus existit; Deus existens est infinite verax. Haec cognitio immediata per se posset esse naturalis; sed ad constituendum fundamentum actus fidei supernaturalis, Deus lumine infuso elevans intellectum efficit, ut actus cognitionis sit supernaturalis. Ita Hurtadus disp. VI. sect. 4. n. 41.

Posterior haec Hurtadi explicatio ut admitti queat, in hunc sensum intelligenda est. Naturalis aliqua notitia Dei ordinarie praerequiritur non utique velut fundamentum, sed velut conditio, ut supernaturalis actus assensionis in auctoritatem Dei elici possit, eo fere modo quo aliqui dicunt (Suarez disp. III. sect. 12. n. 13), ordinarie praerequiri notitiam acquisitam ac naturalem de existentia revelationis, velut conditionem, ut elici possit assensus supernaturalis in eandem revelationis existentiam. Hoc modo etiam s. Thomas loquitur de « praeambulis fidei, » cuiusmodi sunt naturalis cognitio existentiae Dei, et aliorum quae per rationem naturalem nota possunt esse de Deo. « Sic enim fides praesupponit cognitionem naturalem, sicut gratia naturam, et ut perfectio perfectibile » S. Th. 1. q. 2. a. 2. ad 1. Actus vero cognitionis et assensionis qui ut fundamentum continetur in ipso actu fidei, cum sit ex lumine superaddito supernaturali, ipsemet ontologice seu secundum substantiam (ut loqui solent) supernaturalis est, adeoque essentialiter seu secundum suum esse omnino differt a cognitione naturali auctoritatis Dei. Hoc ergo sensu spectatis viribus quibus elicitur, spectata origine, et secundum suum esse potest ac debet dici nova cognitio, non vero secundum obiectivum modum cognoscendi, quod theologus recentior contendit, ita ut auctoritas Dei quatenus per se ipsam ex intestina ratione et non per testimonium ultimatim se manifestat, nihilominus ultimatim fide credatur propter testimonium. Hoc enim primo quidem in se repugnat, tum vero de lumine supernaturali quod nobis in via donatur, ubi etiam supernaturalis cognitio est adhuc per speculum et in aenigmate, omnino certum manet, quod s. Thomas de nostra cognitione « per radium revelationis » dixit, per illum non fieri, ut aliter quam « secundum modum nostrum » cognoscamus, secundum quem « divinus radius nobis superlucet » ⁶.

Haec quamvis ita sint, non puto tamen in sola explicatione Hurtadi etiam hoc sensu intellecta consistendum, sed ei superaddendam esse declarationem Cardinalis de Lugo, in quam incidit etiam illa Suarezii, si eo modo quo superius dixi, intelligatur vel temperetur. Nimirum non solum subiectiva illuminatio, sed ipsa etiam obiectiva manifestatio auctoritatis Dei quatenus obiectum formale fidei constituit, supernaturalis est. Nam auctoritas Dei cognoscitur per se ipsam et ut obiectum immediatum adhaesionis in ipsa locutione divina supernaturali, quae nobis sese sistit ut locutio divina. Hac ratione Card. de Lugo dixit, auctoritatem Dei immediate cognoscibilem esse in ipso facto revelationis, quod enuntiatur propositione: « Deus hoc revelavit. » At de modo, quo factum revelationis ex se ipso immediate ac supernaturaliter cognoscatur, potissima oritur difficultas diligenter explicanda.

1. Non sufficit ad formalem actum fidei cognovisse infinitam Dei veracitatem tamquam obiectum formale propter quod assensus fidei praestatur, nisi cognoscatur veritas Dei ut revelans aliquam veritatem, h. e. nisi simul cognoscatur existentia revelationis. Neque enim quia Deus verax est, possum credere e. g. SS. Trinitatem, nisi cognoscam Deum veracem revelasse hoc mysterium. Credimus ergo determinatam veritatem propter auctoritatem Dei revelantis hanc veritatem (vide supra p. 645. sq.). Unde remanet quaerendum, quomodo cognoscatur existentia revelationis, quatenus ingreditur ipsum actum fidei. Non posse ipsam existentiam revelationis ultimatim¹ credi propter testimonium divinum sive re sive ratione distinctum, quia Deus dixit se hanc illamve veritatem revelasse, sed esse cognoscendam ex se ipsa et ex sua ratione intestina, pariterque hanc cognitionem debere esse supernaturalem, eo modo probatur, quo id de auctoritate divina demonstravimus.

Dum Deus hominibus loquitur, sive immediate ut prophetis et primis suis legatis sive per legatos suos, debet utique sibi, ut verbum suum quibusdam characteribus et velut sigillis reddat hominibus quibus destinatur, cognoscibile tamquam divinum; seu quod perinde est, ut reddat hominibus cognoscibile, Deum ipsum esse, qui vel immediate vel per suos legatos loquitur. « Posuit in nobis verbum reconciliationis; pro Christo ergo legatione fungimur, tamquam Deo exhortante per nos » 2. Cor. V. 20. « Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere, verbum Dei, qui operatur in vobis, qui credidistis » 1. Thess. II. 13. Signa autem et characteres, quibus verbum velut insignitum ut verbum Dei revelantis cognoscibile sistitur, sunt multiplicia facta et charismata supernaturalia, quae intelliguntur non posse esse nisi a Deo testante per illa pro verbo suo. « Fiducialiter agentes in Domino testimonium perhibente verbo gratiae suae (ἐπι τω κυριω, τω μαρτυρουντι τω λογω της χαριτος αὐτου), dante signa et prodigia fieri per manus eorum » Act. XIV. 3. « Si tantam neglexerimus salutem, quae cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt, in nos confirmata est contestante Deo (συνεπιμαρτυρουντος του θεου) signis et portentis et variis virtutibus (δυναμεσι) et Spiritus Sancti distributionibus » Heb. II. 3. 4.

2. Ut paulo distinctius concipiatur, quod dicimus de characteribus conspicuis locutionis divinae, et quomodo divina revelatio existens manifestetur ex se ipsa, animadvertendum est, locutionem divinam esse complexam ex verbis enuntiantibus veritatem et ex factis, quibus verba exhibentur ut locutio divina. « Sicut humana consuetudo verbis, ita divina potentia etiam factis loquitur, et sicut humano sermonii verba nova vel minus usitata moderate et decenter aspersa splendorem addunt, ita in factis mirabilibus aliquid significantibus quodammodo luculentior est divina eloquentia » Aug. ad Deogratias ep. 102. q. 6. n. 33. Unde etiam sensu eodem dictum est: « fides nostra nisi auditu non constat et visu » (s. Maximus vel alius serm. in Epiphaniam n. 3. Opp. s. Ambrosii Append. serm. 10.).

Si consideretur fastigium divinae revelationis in Christo, imprimis tota vita Iesu Christi, miracula, mors, et prae ceteris resurrectio, electio paucorum rudium hominum ad conversionem generis humani, missio Spiritus Sancti spectata in evidentibus effectibus; tum tota historia humani generis et maxime historia populi Israel cum omnibus suis manifestationibus supernaturalibus ut praeparatio et paedagogia ad Christum, atque tota historia christiana subsequens ut effectus promanans ab ipso Christo; apostolica praedicatio, mirabilis religionis propagatio, media ad finem propositum omnia contraria iis, quibus homines utuntur, et quae humanitus spectata non tam ad obtinendum quam ad impediendum effectum viderentur idonea; effectus autem ex nulla humana causa ingens et universalis in humano genere, inter ferrum et ignem inter tormentorum omnia genera, quibus per tria saecula et amplius saevitum est, conversio omnium idearum ordinis theologici et moralis, commutatio totius vitae publicae et privatae; non minus mirabilis totius institutionis conservatio per saeculorum decursum, omnibus aetatibus moraliter perpetua sanctitas et virtutum nuspiam extra hanc religionem cognitarum constans exercitium heroicum in multis, aestimatio in omnibus, charismata supernaturalia effectibus externis etiam sese manifestantia; postremo totus hic rerum divinarum complexus tum universim tum in factis singulis diu antea promissus et praenuntiatus; haec inquam omnia simul spectata sunt totidem radii, quibus verbum propositum ut divinum resplendet et suam originem divinam manifestat² (cf. Tract. de Deo th. VIII.). Vide Concil. Vatican. Const. de Fide cap. 3. can. 3; Encycl. litt. S. P. Pii IX. 9 Nov. 1846.

3. Secundum haec declarat s. Thomas actum fidei, quod fidelis Deum loquentem cognoscit « certis experimentis, » atque ita suscipiens verbum ut verbum Dei, credit ipsi Deo (hoc nempe est obiectum formale et motivum fidei) ea, quae hoc verbo dicuntur (obiectum materiale fidei). Difficultas proposita haec erat. « Nullus est ita infidelis, quin credat, quod Deus non loquitur nisi verum; ergo credere vera esse quae Deus loquitur, non est actus fidei; sed magis credere vera esse, quae nuntius Dei loquitur; et sic credere homini magis est actus fidei quam credere Deo. » Respondet Angelicus. « Dicendum, quod fidelis credit homini non in quantum homo, sed in quantum Deus in eo loquitur, quod ex certis experimentis colligere potest; infidelis autem non credit Deo in homine loquenti » S. Th. 3. dist. 23. q. 2. a. 2. sol. 2. ad 3. Insuper ex doctrina Angelici fides quoad obiectum materiale non habet inquisitionem rationis, quia nimirum ei assentimur unice propter veritatis primae testimonium; sed quoad locutionem Dei quae est obiectum formale propter quod creditur, eatenus inquisitionem habet, quatenus locutio divina non propter testimonium credenda sed ex factis divinis cognoscenda est. « Fides non habet inquisitionem rationis naturalis demonstrantis id, quod creditur; habet tamen inquisitionem quandam eorum, per quae inducitur homo ad credendum, puta quia sunt a Deo dicta et miraculis confirmata » 2. 2. q. 2. a. 1. ad 1. Dixerat autem paulo ante, hoc ipsum quod sunt a Deo dicta, esse formale obiectum fidei in omnibus quae creduntur: « in fide si consideremus formalem rationem obiecti, nihil est aliud quam veritas prima; non enim fides assentit alicui, nisi quia est a Deo revelatum » ibi q. 1. a. 1. Θ.

4. Quando igitur verbum characteribus divinae locutionis insignitum sistitur homini, illud ex sese non quidem evidenter sed certo (ut mox explicabimus) cognoscibile est tamquam verbum non hominum; sed, sicut est vere, verbum Dei. Est igitur obiectum sufficienter propositum, non ut necessario determinet assensum intellectus, sed ut voluntas mota et confortata per gratiam, pio credulitatis affectu et ex debito infinitae veritati obsequio imperet assensum firmissimum; atque ita intellectus itidem illuminatus et confortatus gratia firmissime assentiatur veritati, Deum esse, qui hoc (e. g. dogma SS. Trinitatis) revelavit. Unde apparet et bene notandum est, non esse hunc assensum mere philosophicum (ut Hermesiani rationabili obsequio fidei substituerunt fidem rationis naturalis ex argumentis evidentibus necessariam), nec minus quoad hunc assensum, quam quoad actum fidei formalis, damnabilem esse propositionem: « voluntas non potest efficere, ut assensus fidei in se ipso sit magis firmus, quam mereatur pondus rationum ad assensum impellentium » Prop. XIX. inter damnatas 2. Martii 1679.

Si quaeritur de nomine, utrum talis assensus supernaturalis, de quo loquimur, appellandus sit actus fidei; dicimus, non esse fidem formaliter, quia non est ex motivo formali testantis; neque enim hic ideo creditur, Deum revelasse Trinitatem, quia Deus dicit, se eam revelasse. Potest quidem sine dubio etiam talis actus fidei elici, de quo postea dicemus; sed tum pro illo obiecto materiali fidei: « Deus dicit, se Trinitatem revelasse, » iterum motivum formale assentiendi debet esse locutio Dei ex sese cognoscibilis, vel saltem debet sisti ultimam in locutione Dei ex sese cognoscibili, ne progressus sit in infinitum, ut superius de cognitione auctoritatis Dei declaratum est. Quod vero spectat illum immediatum assensum, de quo agitur; si nomine fidei intelligitur assensus supernaturalis ex habitu ac lumine fidei, imperatus a libera voluntate ex debito obsequio erga supremam maiestatem, atque assensus in divinitatem locutionis quae ut divina cognoscibilis sistitur, imo assensus ingrediens ipsum actum fidei formalis velut principium ac fundamentum; istae omnes proprietates tali immediato assensui conveniunt. Ex his rationibus etiam Card. de Lugo ait, melius istum assensum designari per verbum credere quam per verbum scire (disput. I. sect. 7. n. 129.), quemadmodum et s. Thomas et alii theologi verbum credere saepissime latiori sensu accipiunt. Verum quia ille assensus est immediatus, non est proprie et formaliter actus fidei, qui deberet esse elicitus ex motivo formali, quia Deus dicit hanc locutionem esse suam, non autem quatenus locutio ut divina ex se ipsa cognoscitur. Testimonium itaque divinum ex se ipso apprehensum per assensum supernaturalem se habet ut principium, per quod et propter quod veritates testimonio enuntiatae creduntur formali actu fidei.

5. S. Thomas certissime numquam docuit, ipsam testificationem divinam ut formale obiectum in omni actu fidei esse credendam fide proprie dicta. Solvendam sibi opposuit hanc difficultatem. « Veritas prima (Deus) comparatur ad fidem dupliciter, scilicet ut testificans, et ut id de quo est fides (ut obiectum formale testificando, et ut obiectum materiale testimonio revelatum e. g. Deum esse trinum personis). Sed non potest poni ut obiectum fidei, ut est testificans; sic enim est extra fidei essentiam ³; nec iterum ut id de quo est fides, quia sic de quocumque enuntiabilia formentur de veritate prima, essent credibilia, quod patet esse falsum. Ergo veritas prima non est proprium fidei obiectum. » In hac obiectione dicuntur duo, unum supponitur per se clarum, Deum videlicet formaliter ut testificantem, seu existentiam testimonii divini non esse id, de quo est fides; alterum intenditur probari, Deum veritatem primam neque esse obiectum fidei ut obiectum materiale, de quo est fides, quia sic omnis propositio enuntiabilis de Deo esset fide credenda. Iam in responsione, quicumque sequeretur sententiam a nobis impugnatam, necessario simpliciter negaret suppositum, relate ad fidem distingui posse Deum ut testificantem de quo non sit fides, et eundem ut id de quo est fides; nam in hac sententia Deus ut testificans imprimis et maxime est id, de quo est fides. In nostra vero sententia haec distinctio debet admitti, scilicet Deum quatenus est testificans, ultimam non esse id, de quo est fides formaliter et proprie dicta. Additum vero in obiectione, « ut testificans est extra essentiam fidei, » distinguitur: est extra essentiam fidei ut obiectum materiale fidei, concedo; ut principium et obiectum formale, nego. Propterea solutio tota vel saltem praecipue referenda est ad id, quod dicitur de obiecto materiali, scilicet Deum non esse id, de quo est fides. Atqui haec ipsa est responsio s. Thomae. « Dicendum, quod pro tanto veritas prima dicitur esse fidei obiectum, quia de ea est fides ⁴; nec tamen oportet, quod quodlibet enuntiabile de Deo formatum sit credibile, sed illud solum de quo veritas divina testificatur (haec est solutio rationis allatae in obiectione)... Ipsum autem testimonium veritatis primae se habet in fide ut principium in scientiis demonstrativis » S. Th. de Verit. q. 14. a. 8. ad 16. Ait nempe: sicut in scientiis demonstrativis principium est obiectum intellectus immediate cognitum, consequens est obiectum scientiae cognitum ex principio (vide supra p. 597.); ita in fide testimonium veritatis primae est obiectum per se cognitum ab intellectu supernaturaliter elevato per gratiam; illud de quo veritas divina testificatur, est obiectum fidei formaliter dictae ⁵ Forte quoad rem ipsam etiam Suarez, ut superius de assensu in veracitatem Dei diximus, non multum distat ab hac explicatione; licet obscure loquatur propter illud

Eadem fallacia in citatione altera adversariorum recurrit non minus patens, dummodo contextus s. Thomae ob oculos habeatur. Nempe in obiectione 9ª quam sibi opponit, iterum asseritur, veritatem primam esse quidem medium cognitionis fidei, non tamen veritates de Deo esse obiectum fidei principalius quam veritates de creaturis: « in qualibet cognitione illud in quod deducimur, obiectum est; illud autem per quod in illud deducimur, medium est. Sed in fide deducimur ad assentiendum aliquibus veritatibus de Deo et creaturis per veritatem primam, in quantum credimus (assensu tenemus) Deum esse veracem. Ergo veritas prima non se habet ut cognitionis (fidei) obiectum » (principale, de quo tota ista Thomae disputatio est). In responsione concedit Angelicus, veritatem primam esse motivum seu obiectum formale fidei, quatenus attestans est, quae attestatio quomodo cognoscenda sit, hoc loco non dicit; sed simul ait, veritatem primam (Deum) esse princeps obiectum materiale fidei, quia veritates credendas principaliter de se ipsa et consequenter de creaturis revelat. « Dicendum, quod quamvis per veritatem primam deducamur in creaturas, principaliter tamen per eam deducimur in se ipsam, quia ipsa principaliter de se testificatur; unde veritas prima se habet in fide et ut medium (quatenus testatur) et ut obiectum » (quatenus de ea principaliter est testificatio seu revelatio) ibi ad 9. Quanam vero sint illa, quae veritas prima de se ipsa testetur, et in quae per ipsam veritatem primam attestantem deducamur, s. doctor declarat articulo 9. sequenti, sicut et alibi saepissime. Sunt nimirum pro omnibus fidelibus illa omnia et sola, quae a Deo revelata simpliciter humanam rationem superant, et pro aliquibus sunt etiam illa, quae licet per se rationis vim non excedant, excedunt tamen eorum actualem cognitionem; constanter enim tenet Angelicus opinionem, non posse simul consistere scientiam et fidem de eodem obiecto. Unde iam superius diximus, quam falso ei tribuatur ista recentiorum inde a saeculo XVII. sententia, qua in omni actu fidei etiam infallibilitatem Dei fide proprie dicta credi oportere contendunt. Vide cl. P. Kleutgen in Appendicibus ad « Theologiam antiquitatis » fascicul. III. §. XI. p. 197. sqq. (Beilagen zu den Werken über die Theologie und Philosophie der Vorzeit), in qua Appendice et multo amplius in ipso opere Theologiae T. IV. tract. III. reperies, quae ad doctrinam de Fide pertinent, egregie probata et declarata. suum principium, assensum qui sit supernaturalis et ex gratia fidei, debere esse assensum fidei. Accipimus sane, quod dicit in sua explicatione principali. « Inter homines etiam, quamvis qui loquitur, per expressum actum reflexum non dicat se loqui, loquendo id satis dicit actu exercito; et hac ratione, quando aliquid sufficienter proponitur ut dictum a Deo, eo ipso locutio illa sufficienter proponitur ut verbum Dei; et ideo non tantum res dicta, sed etiam locutio ipsa accipienda est et credenda (res dicta formaliter credenda, locutio ut divina accipienda per gratiam fidei et ex libero mentis obsequio erga Deum, non tamen ultimatim credenda ex motivo formali, quia Deus dicit, se loqui) iuxta illud Pauli 1. Thess. II. 13: cum accipissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere, verbum Dei. Hoc ergo modo divinum verbum et rem dictam et se ipsum dicit, et haec ratione per fidem infusam creditur non per resolutionem in aliud verbum sed per se ipsum » disp. III. sect. 12. n. 12.

6. Postremo ne quae de locutione Dei composita ex verbis et factis diximus, praepostere intellecta occasionem praebeant confundendi motivum formale fidei cum motivis credibilitatis, plures rationes diversae factorum divinorum distinguendae sunt. Complexus ille factorum, de quibus diximus, quatenus referuntur ad hoc verbum, quo determinatae veritates credendae proponuntur, potest ac debet spectari tripliciter. a) Possunt considerari facta ut referuntur ad veritatem, quae proponitur tamquam revelata; ita exhibent intellectui veritatem illam evidenter credibilem, et consequenter intellectus exhibet voluntati evidens officium credendi. Hoc iudicium, veritatem esse credibilem et credendam, sub consideratione motivorum non est liberum immediate sed necessarium, quia est evidens. Hoc modo si spectantur illa facta, sunt et dicuntur proprie motiva credibilitatis; non autem sunt formale motivum fidei, quod est unice prima veritas revelans. Neque enim credimus fide divina e. g. Trinitatem ex motivo formali, quia patrata sunt miracula et signa cetera ad confirmandam veritatem; sed unice quia Deus hanc veritatem revelavit. Miracula sic spectata solum reddunt evidentem credibilitatem huius veritatis. b) Possunt considerari facta per se, ut referuntur ad existentiam revelationis manifestandam. Ita sunt ratio, qua intellectui exhibetur ut certa non tamen ut evidens existentia revelationis, ac proinde sunt ratio, propter quam intellectus ex imperio voluntatis assentitur existentiae revelationis. Hoc etiam modo spectata solent dici motiva credibilitatis, quamvis ita existentiam revelationis seu divinitatem locutionis potius exhibeant certo intelligibilem, ut dictum est, quam fide credibilem et credendam. Denique c) potest spectari complexus factorum, formaliter ut in coniunctione cum verbo complet locutionem divinam. Ita ingrediuntur et componunt locutionem Dei, quae est motivum formale fidei; non enim solis verbis sed una cum verbis etiam factis illis omnibus loquitur ipse Deus. Cf. de Lugo disp. I. sect. 7. n. 130. 131; Ripalda de Fide disp. III. sect. 4.

7. Totam seriem actuum intellectus et voluntatis in ordine ad actum fidei quos distincte consideravimus, iam possumus connumerare.

a) Infallibilitas Dei in cognoscendo et loquendo ex intestina sua ratione menti affulget sive sub forma hypothetica: « si Deus loquitur, eius verbum est infallibile; » sive sub forma absoluta (praesupponendo acquisitam cognitionem Dei existentis velut conditionem): « Deus est infallibilis in loquendo. » Mens non naturalibus viribus sed lumine supernaturali fidei, quo credit ipsam veritatem revelatam, assentitur actu supernaturali; et per idem lumen fidei hic assensus ex submissione erga supremam maiestatem est aestimative super omnia. Haec auctoritas Dei per se est quidem evidens, per accidens pro aliquibus potest esse non evidens sed certa tantummodo. Imperium voluntatis supernaturaliter elevatae requiritur quoad ipsum assensum simpliciter, si manifestatio non est evidens; etiamsi vero haec sit evidens, locus tamen est imperio voluntatis elevatae quoad firmitatem assensus. Adeoque iam hic actus vel simpliciter vel secundum quid liber est, atque adeo meritorius.

b) Locutio aliqua (e. g. tres esse divinas personas) complexa ex verbo formali et ex rebus ac factis divinis proponitur intellectui tamquam locutio divina. Res et facta referuntur tum ad manifestandam divinam originem locutionis, cuius in complexu spectatae sunt elementum internum; tum ad manifestandam credibilitatem veritatis enuntiatae (e. g. Trinitatis personarum), et ad manifestandum officium credendi. Nam quoad primum illis rebus et factis tamquam rationibus internis evidenter excluditur formido prudens, ne forte talis locutio non sit divina, et postulatitur firmus assensus in divinitatem locutionis. Quoad secundum per res illas et per illa facta, quatenus referuntur ad veritatem enuntiatam (Trinitatem personarum), intellectus tamquam per motiva credibilitatis evidenter cognoscit, hanc veritatem esse credibilem et esse credendam. Utrumque hoc iudicium, videlicet iudicium de dignitate rationum postulantium firmum assensum in divinitatem locutionis includens alterum de credibilitate rei dictae et officio credendi, utrumque aio est ex evidentia; utrumque tamen supernaturale, quia intellectus non viribus naturalibus sed viribus gratiae confortatus elicit assensum⁶. At licet evidenter cognoscatur utrumque obiectum quod diximus, dignitas nempe rationum pro divinitate locutionis et credibilitas rei dictae; non tamen nobis directe evidens sed solum obiective certa est ipsa divinitas locutionis, de quo mox dicemus.

c) Dum igitur intellectus sub supernaturali illustratione videt hanc dignitatem rationum pro divinitate locutionis et credibilitatem rei dictae atque officium credendi; voluntas per inspirationem gratiae libere concipit pium ac supernaturalem credulitatis affectum.

d) Voluntas supernaturaliter elevata ex submissione erga divinam maiestatem libere inclinat intellectum ad assensum firmissimum in divinitatem locutionis exclusa omni formidine de opposito; et intellectus ex imperio voluntatis per vires superadditas gratiae assentitur firmissime, aestimative super omnia, veritati: « haec talis locutio est locutio Dei. »

Gratia tum voluntatis tum intellectus ad actus antecedentes omnes datur in ordine ad ipsum formalem assensum fidei.

e) Denique supposito assensu supernaturali in obiectum formale: « Deus est infinite verax, et Deus revelavit hanc doctrinam e. g. tres esse personas divinas, » sequitur illustrante et inspirante divina gratia assensio supernaturalis aestimative super omnia in ipsam veritatem revelatam ex motivo formali auctoritatis Dei loquentis, atque adeo unice inhaerendo primae veritati. Hic iam est formalis actus fidei.

1. Ad libertatem assensus fidei formalis necessario praesupponitur et requiritur, ut liber sit assensus in obiectum formale saltem secundum eius partem alterutram divinae auctoritatis et revelationis. Nam sub evidentia non habet locum libertas assensus; atqui omnino evidens est, posita infallibilitate Dei et posita locutione Dei, id quod continetur in hac locutione, esse verum. Ergo quando necessarium est utrumque actuale hoc iudicium: « quidquid Deus dicit, non potest non esse verum; Deus dicit tres esse personas divinas; » profecto etiam necessarius est assensus in veritatem: tres esse personas divinas. Ut enim assensus liber sit libertate specificationis, de qua hic agitur, necesse est, ut in potestate mentis sit etiam obiecti negatio vel de eodem dubitatio. At negatio vel dubitatio in conclusione (tres sunt divinae personae) iam continet negationem vel dubitationem de alterutra praemissarum; hoc scilicet ipso, quod quis dubitat vel negat tres esse divinas personas, iam etiam dubitat vel negat, quidquid Deus dicit, esse verum; aut Deum hoc dixisse; aut utrumque simul. Nemo enim potest dubitare de evidenti consequentia: si quidquid Deus dicit, est verum, et si Deus dicit tres esse divinas personas, evidenter consequi verum esse hoc a Deo dictum, tres esse personas divinas. Iam vero ex hypothesi iudicium illud utrumque in praemissis esset evidens, et proinde necessarium absque possibilitate dubitationis vel negationis; ergo etiam in consequenti dubitatio vel negatio esset impossibilis, et hoc ipso nulla libertas specificationis.

2. Posset forte aliquis concedendo totum quod diximus, ulterius contendere, cum actuali assensu in obiectum formale quantumvis necessario adhuc posse consistere non quidem libertatem contrarietatis, sed tamen libertatem exercitii in actu formali fidei, quia potest assensus in ipsam veritatem revelatam suspendi propter specialem difficultatem, quae in ea reperitur. At haec suspensio assensus estne solum mentis diversio ab obiecto, an est dubitatio de veritate? Ubi agitur de libertate assensus propter defectum evidentiae, numquam est quaestio de libertate avertendi cogitationem ab obiecto; tali enim modo sumus etiam liberi in iudicio 2+2=4. Dubitatio autem de veritate propositionis singularis una cum iudicio actuali et firmissimo, eam contineri in propositione generali et propositionem generalem esse certissimam, puta dubitatio de veritate Trinitatis una cum iudicio actuali, Trinitatem esse revelatam a Deo, et quidquid est revelatum a Deo esse necessario verum, profecto consistere non potest. Nam dum assentiris obiecto utrique formali, iam virtualiter assentiris veritati ipsi revelatae; si ergo assensus ille prior esset necessarius, posterior non posset esse liber, nisi forte illa libertate divertendi cogitationem, de qua non agitur. Ceterum haec ipsa diversio cogitationis ab obiecto revelato est necessario simul diversio ab obiecto formali; ergo haec ipsa qualiscumque libertas exercitii componi non posset cum actuali consensu necessario in veritatem utriusque praemissae. Neque enim potest actu iudicari: Deus infinite verax dicit hoc verum; et simul diverti iudicium ab hoc vero. Ad summum posset esse iudicium non explicitum sed solum implicitum.

Quod dicitur de speciali difficultate, quae reperiri solet in obiecto materiali, ea certe efficere potest, ut negetur vel suspendatur assensus, si hic liber est; eo ipso autem iam etiam suspenditur vel negatur assensus in alterutram ex praemissis. Potest sane aliquis speciali difficultate induci ad dubitandum e. g. de unitate naturae in tribus personis, at hoc ipso iam dubitat, utrum haec doctrina sit a Deo revelata; nam de altero, utrum Deus sit verax in revelando, nemo nisi forte valde ignorans vel delirans dubitare potest¹.

Dici solet, libertatem assensus fidei inde esse, quod obiectum materiale in se et intrinsecus non intelligimus. At hoc imprimis universim admittere nequeunt, qui nobiscum tenent posse etiam fide divina et libera credi, quae aliunde ex ratione intestina sunt evidentia (cf. Tract. de Deo th. IX. n. II); tum etiam in veritatibus quas in se minime intelligimus, potest quidem ex hac ratione specialis difficultas in assentiendo ortum habere, sed non potest inde explicari libertas fidei, nisi quatenus simul supponitur inevidentia et libertas assentiendi in alterutro obiecto formali. Si enim obiectum formale in utraque sua parte esset evidens, etiam cum evidentia manifestaret existentiam, quamvis non declararet internam rationem obiecti, quod creditur; unde iam non esset libertas in credendo existentiam talis veritatis utpote evidenter manifestatam. Quando igitur s. Thomas vel alii theologi considerant libertatem fidei in relatione ad illam internam inevidentiam obiecti materialis, intelligendi sunt supposita inevidentia obiecti formalis loqui de illa speciali difficultate, quae oritur ex non perspecta ratione ipsius veritatis credendae. Evidentiam locutionis divinae sufficere ad tollendam libertatem assensus etiam in rem revelatam, licet haec in se maneat obscura, vide penes sanctum Thomam 2. 2. q. 5. a. 2. Ceterum ut iam dixi, interna inevidentia veritatis credendae seu obiecti materialis neque necessaria est, ut possit esse obiectum liberi actus fidei, dummodo sit non evidens obiectum formale. Licet enim aliquis evidenter cognoscat veritates rationales, potest tamen eas credere libero actu fidei, si simul sunt propositae revelatione, quam certo non tamen evidenter cognoscit ut divinam; tum vero non quidem ratione obiecti materialis sed tamen ratione obiecti formalis dicetur fides « argumentum non apparentium » Heb. XI. 1.

Itaque ipsa possibilitas dubiorum de veritate doctrinae revelatae, quae dubia oriantur ex insita doctrinae difficultate, supponit et ostendit libertatem assensus in alterum ex duabus veritatibus constituentibus obiectum formale. Vide Suarez disp. III. sect. 8. n. 19-21; de Lugo disp. II. sect. 1. n. 9. sqq. Iam vero cum actus fidei sit ex sua natura actus liber, ut non solum experientia et factis heu nimis confirmatur, sed omnino constat ex Scriptura, ex doctrina PP. et consensu theologorum, et ex intima eius ratione, quia est actus meritorius virtutis (vide Suarez disp. VI. sect. 6), ex diserta denique definitione Concilii oecumenici Vaticani (Constit. de Fide cap. 3. can. 5.); cum deinde veracitas Dei forte omnibus sit vel saltem possit esse evidens, ac proinde assensus in eam, spectatus in se et non spectata eius supernaturali firmitate super omnia, necessarius sit vel saltem esse possit; consequitur divinitatem locutionis non esse, et quatenus pertinet ab obiectum formale liberi actus fidei, non posse esse evidentem, licet sit et cognoscatur certissima.

3. Quomodo vero divinitas locutionis certa sit, nec tamen evidens, ex superius declaratis facile explicatur. Si verbum seu doctrina consideretur illo sacro velut apparatu circumvestita, de quo diximus, evidenter dignitas rationum prae quovis intellectu postulat firmum assensum et excludit formidinem prudentem de opposito, est ergo certitudo obiectiva (supra cap. I. n. II. 2.) relucens intellectui ex ipsa intestina ratione revelationis spectatae in complexu, ut constat verbis et factis. Quamvis vero tot splendere rationes manifestantes existentiam revelationis, ut sit evidens exclusio prudentis formidinis de opposito, adeoque dum perspicuiuntur et saltem dum actu considerantur rationes, rapiatur assensus in hanc veritatem: « prudenter absque formidine erroris teneri posse ac debere existentiam revelationis; » et quamvis proinde in sensu composito cum actuali consideratione rationum non maneat libertas ad iudicium hoc alterum: « prudenter posse dubitari de existentia revelationis; » nihilo tamen minus existentia ipsa revelationis non est directe evidens, sed tantummodo obiective certa, h. e. manifestatio rationum non est clara eo gradu, ut excludat etiam possibilitatem formidinis imprudentis. Ideo assensus intellectus non rapitur sublata libertate in hoc iudicium: « existit revelatio; » non rapitur inquam necessario, saltem ubi non de revelatione in abstracto et generatim spectata sed de revelatione singularum veritatum in concreto agitur^[338. De hac claritate certitudinis, non vero de claritate evidentiae quae tollat libertatem, loquitur S. P. Pius IX., quando describit splendorem rationum, quibus divinitas revelationis illucescit ita, ut omnino cuiusque mens et cogitatio intelligat christianam fidem Dei opus esse, ac proinde teneatur quavis difficultate ac dubitatione (quae sane imprudens et ideo impia locum habere potest) penitus abiecta atque remota, omne eidem fidei obsequium praebere. » Verba Pontificis haec sunt. « Humana quidem ratio, ne in tanti momenti negotio decipiatur et erret, divinae revelationis factum diligenter inquirat oportet, ut certo sibi constet, Deum esse loquutum (diligentia ab omnibus est adhibenda sed tamen pro diversitate hominum diversa, et omnino in animis omnium debet esse de divinitate locutionis certitudo; quis vero suspicetur a Pontifice doceri pro omnibus necessitatem evidentiae?)...... Sed quam multa, quam mira, quam splendida praesto sunt argumenta, quibus humana ratio luculentissime evinci omnino debet (cf. ἔλεγχος convictio ut est in Itala et penes PP. Hebr. XI. 1.), divinam esse Christi religionem..... ac proinde nihil fide nostra certius, nihil securius, nihil sanctius exstare, et quod firmioribus innititur principiis. » Enumeratis argumentis prosequitur: « Quae certe omnia tanto divinae sapientiae ac potentiae fulgore undique collucent, ut cuiusque mens et cogitatio vel facile intelligat, christianam fidem Dei opus esse. Itaque humana ratio ex splendidissimis hisce aeque ac firmissimis argumentis, clare aperteque cognoscens, Deum eiusdem fidei auctorem existere, ulterius progredi nequit, sed quavis difficultate ac dubitatione penitus abiecta atque remota omne eidem fidei obsequium praebeat oportet, cum pro certo habeat, a Deo traditum esse, quidquid fides ipsa hominis credendum et agendum proponat » (Encycl. 9 Nov. 1846.) Quod ad persuadendam opinionem de stricte dicta evidentia facti revelationis animaduertunt, in hisce S. Pontificis litteris « non agi de sola evidentia credibilitatis, sed de evidentia veritatis religionis nostrae, » omnino concedimus Pontificem agere non solum de credibilitate, sed de veritate facti revelationis; negamus autem, doceri evidentiam facti illam stricte dictam, quae tollit libertatem assensus (vide supra cap. I. §. II.). Quomodo porro quispiam in illam sententiam cogere possit Suarezium, equidem non intelligo. Tota ratio ad illud reducitur, quod Suarez in uno loco (disp. 3. sect. 8. n. 3.) eam quam nos dicimus certitudinem, appellavit evidentiam moralem distinguens illam ab evidentia metaphysica, quam nos appellavimus evidentiam stricte dictam. Ceterum fidem nostram qua fideles nominamur et sumus, et de qua sola agimus, non posse consistere cum evidentia sive naturali sive supernaturali de Dei veritate simul et de facto revelationis, Suarez (ibid. sect. 8. punct. 3.) multis probat, et ex suis. Unde intellectus manens per se indeterminatus ad assensum praestandum vel negandum, per voluntatem inclinandus est ad alterutrum; si tamen perspectis rationibus negat assensum, necessario simul iudicat, imprudenter et contra certum officium se agere. Dum igitur locutio Dei complexa, h. e. locutio formalis per doctrinam et realis per facta menti exhibetur, illa ex se ipsa et ex sua insita ratione non autem per aliud motivum diversum, atque ideo immediate intelligitur cum certitudine non tamen per evidentiam ut verbum non hominum, sed sicut est vere, verbum Dei. Primum iudicium: « debetur assensus firmus, hanc locutionem esse divinam, » iudicium est ex evidentia; alterum iudicium: « haec locutio est divina, » debet esse iudicium certum exclusa formidine de opposito, non tamen est ex directa evidentia, et ideo ad firmum assensum requiritur imperium liberae voluntatis.

Si quis existimet, aliquando saltem primis fidei promulgatoribus, prophetis et Apostolis fuisse stricto sensu evidentem divinitatem revelationis; in hac hypothesi assensus in rem dictam posset quidem appellari actus fidei, quia fuisset assensus propter cognitam auctoritatem Dei revelantis; attamen assensus liber non fuisset, et ideo alterius rationis² principiis quae statuit de analysi et de propria ratione fidei nostrae, necessario defendere debuit. Nec aliud quam plenam certitudinem et evidentiam moralem (ut appellat Suarezius) facti revelationis enuntiat alter theologus, ad quem provocatur, Aegidius Conineck, dum ait (de Fide disp. II. dub. 2. n. 68.), viros doctos et pios post diuturnam meditationem et exercitationem eo pervenire posse, ut ex motivis credibilitatis « veritatem tanta certitudine et evidentia colligant, quae eorum intellectum quasi convincat, ut de ea dubitare non possint, iuxta illud (Ps. 92), testimonia tua credibilia facta sunt nimis. » Aeque vere dicere liceret, homines sanctos tanta gratia saepe muniri, ut mortale peccatum committere quasi non possint. Postremo non puto, auctoritatem s. Thomae 2. 2. q. 5. a. 2., merito induci pro ista evidentia demonstrationis in fide ea, ex qua fideles laudantur et de qua nobis sermo est, cum Angelicus ibi clarissime doceat, fidem in qua intellectus convinceretur evidentia signorum, « ut cognosceret manifeste hoc dici a Deo, qui non mentitur, » non esse eam « quae in fidelibus Christi laudatur; » sed hoc modo fidem esse non liberam, ut e. g. in daemonibus; « vident enim, inquit, multa manifesta (i. e. eis evidentia) indicia, ex quibus percipiunt doctrinam Ecclesiae a Deo esse, » et ideo non libere credunt, « sed magis coguntur ad credendum ex perspicacitate naturalis intellectus, » cui nempe evidentia signorum ad demonstrandam veritatem facti revelationis illucescit, « quamvis res ipsas quas Ecclesia docet, non videant. » tionis censeri deberet ac est virtus fidei nostrae; unde aliqui talem assensum malunt dicere cognitionem propheticam quam fidem. Ex hoc autem ipso apparet, etiam illos sanctos Dei homines saltem non in omnibus veritatibus revelatis habuisse talem stricte dictam evidentiam revelationis, quia sane virtutem fidei meritoriam et eiusdem rationis ac fidem nostram in eis nemo negare potest. Suarez disp. III. sect. 8. n. 5. sqq.; de Lugo disp. II. sect. 1.

Ex omnibus dictis constat, quomodo se habeat voluntatis imperium in formali actu fidei. Voluntas per gratiam confortata inclinet oportet intellectum ad firmissimum assensum in veritatem revelatam propter Dei loquentis auctoritatem praestandum; unde voluntatis imperium non potest inclinare intellectum ad assensum in veritatem revelatam, quin simul inclinet ad assensum in divinitatem locutionis; et ideo locum habet actus liber voluntatis quoad obiectum materiale fidei, quia intercedit eiusdem voluntatis actus liber quoad obiectum formale, h. e. quoad divinitatem revelationis propositae.

Corollarium 1. Peccatum internae negationis fidei non committunt homines ita, ut retento assensu in existentiam verbi revelati negent vera esse, quae illo verbo suo Deus dicit; neque enim id fieri potest. Unde vidimus s. Thomam concedere, « quod nullus est ita infidelis, quin credat, quod Deus non loquitur nisi verum. » Peccant vero infideles eo, quod revelatione sufficienter proposita ut evidenter credibili et credenda negant tamen assensum in existentiam talis revelationis, et consequenter negant assensum in veritatem revelatione propositam. Exigit enim suprema Dei maiestas atque auctoritas hoc absolutum obsequium creaturae rationalis, ut quando verbum Dei sufficienter est propositum, assensus praestetur firmissimus. « Fidelis credit homini, in quantum Deus in eo loquitur, quod ex certis experimentis colligere potest; infidelis autem non credit Deo in homine loquenti » S. Th. l. c. (supra p. 646.). Hinc etiam patet, auctoritatem Dei, ut obiectum formale fidei, relate ad intellectum credentis esse quidem (ut diximus) infinitam veritatem in cognoscendo et veracitatem in revelando; sed relate ad voluntatem, ut imperet assensum, motivum inclusum in auctoritate esse etiam supremam Dei maiestatem. Ita etiam a s. Thoma loco mox citando « ratio inclinans voluntatem » dicitur « ipsa veritas prima sive Deus »³.

Ex his ulterius sequitur, fidem habitualem consistere in ea animi dispositione per supernaturale permanens donum effecta, secundum quam homini veluti connaturalis est voluntaria subiectio intellectus sub auctoritatem Dei, et promptitudo sub auxilio actualis gratiae credendi, quidquid ut divinitus revelatum sufficienter proponitur. Ex quo intelligitur, fidem habitualem manere eandem, sive amplior sive minus ampla sit cognitio explicita obiectorum fidei materialium; et simul redditur intima ratio, cur habitus fidei penitus amittatur, quando deliberate negando assensum etiam in unicam veritatem sufficienter propositam peccatur contra fidem.

Corollarium 2. Firmitas assensus potest intelligi dupliciter, primo ita, ut ex ipso modo cognoscendi excludatur physica possibilitas formidinis de opposito; secundo quatenus assensus liber est, adeoque non ex sua natura excludit physicam possibilitatem formidinis, sed ex imperio voluntatis adhaeret suo obiecto cum exclusione cuiusvis formidinis actualis. Prior illa firmitas est propria evidentiae, adeoque de ea in actu fidei non est sermo. Altero modo spectata firmitas in assensu fidei divinae est aestimative super omnia, h. e. voluntas per gratiam confortata ita imperat assensum firmum intellectus supernaturaliter illustrati cum exclusione formidinis de opposito, ut quantum a libertate pendet⁴, omnia quae cognoscuntur scientia naturali, vellet habere falsa, si opponerentur veritatibus fidei sufficienter propositis, quia infinita Dei auctoritas digna est hoc absoluto mentis obsequio. « Certitudo quae est in scientia et intellectu est ex ipsa evidentia eorum, quae certa esse dicuntur; certitudo autem fidei est ex firma adhaesione ad id, quod creditur. In his ergo quae per fidem credimus, ratio voluntatem inclinans ut dictum est, est ipsa veritas prima sive Deus, cui creditur, quae habet maiorem firmitatem quam lumen intellectus humani, in quo conspicuiuntur principia, vel ratio humana, secundum quam conclusiones in principia resolvuntur; et ideo fides habet maiorem certitudinem quantum ad firmitatem adhaesionis, quam sit certitudo scientiae vel intellectus; quamvis in scientia et intellectu sit maior evidentia eorum, quibus assentitur » S. Th. 3. dist. 23. q. 2. a. 2. sol. 3. Cf. Ripalda de Fide disp. XI. sect. 3. n. 37. 43. 45. sq. Ex his intelliguntur duo.

a) Apparet ratio, cur haeretici formales qui recusant assensum alicui veritati fidei eis sufficienter propositae, neque circa alias fidei veritates quibus assentiuntur, eliciant actus fidei super omnia, quales actus supernaturales fidei divinae esse oportet. Sicut enim repugnat, ut Deus summum bonum ametur charitate super omnia in observatione ceterorum mandatorum, dum unum violatur, et eo ipso Deus appretiative alicui bono non praefertur; ita Deus prima veritas non potest coli mentis obsequio et subiectione appretiative super omnia in credendis ceteris veritatibus, dum hoc obsequium in una aliqua veritate satis proposita negatur. In hoc enim ipso consistit animi dispositio per fidem habitualem et firmitas super omnia, quae includitur in quovis actu fidei divinae, ut homo propter solam auctoritatem Dei promptus sit aequali modo sese subiicere cuivis veritati, quamprimum tamquam revelata sufficienter est proposita. Cf. de Lugo disp. XVII. sect. 6. n. 122. ⁵

b) Pariter ex dictis constat, cur possibilitas dubii imo etiam actualis indeliberata dubitatio non obsit firmitati fidei. Exclusio enim formidinis de opposito, ut diximus, est ex imperio liberae voluntatis; quamdiu ergo perseverat deliberata voluntatis repugnantia adversus formidinem erroris, manet etiam firmitas fidei propria. Cf. S. Th. l. c. ad 2.; Ripalda disp. XI. sect 2. n. 18. 19.

Corollarium 3. Quamvis auctoritas Dei et locutio divina sint motivum et obiectum formale fidei, atque sub ista ratione haec motiva saltem in primo actu fidei non per assensum fidei propter auctoritatem Dei revelantis, sed ex manifestatione intrinsecus cognoscibili intelligantur modo, quo declaravimus; nihilominus sub alia ratione tum auctoritas Dei tum existentia locutionis divinae sunt etiam obiectum materiale fidei, atque adeo veritas credenda propter auctoritatem Dei revelantis. Revelavit enim Deus sive explicite sive saltem actu exercito tum suam infinitam veracitatem tum suae revelationis existentiam. In hoc autem actu fidei auctoritas et locutio Dei ut obiectum formale propter quod creditur, cognoscitur modo supra explicato ex rationibus internis, et eadem auctoritas atque locutio creditur ut obiectum materiale. Est ergo in tali actu fidei duplex assensus supernaturalis in idem obiectum sub duplici diversa ratione spectatum. Praecognosco uno actu anctoritatem Dei revelantis ex rationibus internis; tum alio actu saltem virtualiter distincto (actu fidei), propter auctoritatem Dei revelantis assentior utrique huic veritati: « Deus est infinita veracitas, » « Deus se manifestavit supernaturali revelatione. » Vide Tract. de Deo th. IX.

Corollarium 4. Quamvis ex dictis cognitio obiecti formalis ultimatim non sit mediata per actum fidei propter motivum auctoritatis Dei revelantis, sed immediata ex rationibus intestinis; potest tamen ille supernaturalis firmissimus assensus in auctoritatem Dei et adhuc magis assensus inevidens et liber in divinitatem locutionis propositae latiori nominis significatione appellari assensus fidei, tum quia veritas utraque est obiectum formale fidei et ingreditur ut motivum ipsum fidei actum, tum maxime quia assensus uterque elicitur ab intellectu sub lumine fidei supernaturali. Cf. de Lugo disp. I. sect. 7. n. 129.