Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE RELATIONE INTER DIVINAM TRADITIONEM ET SCRIPTURAM.

Praedicatio ecclesiastica est suprema norma interpretationis ss. Scripturarum.

« Catholicus intellectus 1°. spectatus in authentico iudicio ad universam Ecclesiam, vel in consentiente doctrina successionis apostolicae manifestatus, sub assistentia Spiritus Sancti est interpres infallibilis Scripturarum sacrarum; unde 2° huiusmodi authentica interpretatio quatenus versatur circa singulares Scripturarum textus, simpliciter haberi debet intelligendi regula; 3° universim spectata praedicatio ecclesiastica est canon interpretationis significatione negante, quod sensus ei contradicens numquam potest esse verus, et significatione aiente, quod ad verum sensum reperiendum vel confirmandum plerumque manuducit et non mediocriter invat. »

I. Veritas huius theseos consequitur ex iis omnibus, quae in Sectione I. demonstravimus de totius doctrinae revelatae conservatione et explicatione per magisterium authenticum sub assistentia Spiritus Sancti. Quando docemur, totam « disciplinam qua fiunt Christiani, » in perpetua successione custodum fidei conservari et propagari; « in Ecclesiam tamquam in depositorium dives collata esse omnia quae sunt veritatis, ut quicumque velit, hauriat ex ea potum vitae; » « in Ecclesia tamquam in vase bono esse eximium depositum fidei a Spiritu Dei semper iuvenescens et iuvenescere faciens ipsum vas, » huius proinde vitae fidei semper iuvenescentis principium esse Spiritum Sanctum: profecto non intelligitur conservatio tantummodo verborum, formularum, et theorematum quae materialiter spectentur; sed intelligitur conservatio et propagatio sincerae intelligentiae veritatum revelatarum, cuius expressio in verbis, formulis, ac theorematibus continetur. Ideo praestantissimas esse vidimus appellationes illas Patribus solemnes: catholicus intellectus, sensus ecclesiasticus, conscientia communis fidei; his enim insita propria ratio Traditionis in complexu, h. e. cum suo organo spectatae praeclare exprimitur. Iam vero ad depositum ab Ecclesia custodiendum pertinent etiam et in primis Scripturae, in quibus « disciplina christiana et ea quae sunt veritatis, » verbis et sententiis auctore Spiritu Sancto ex parte consignata sunt. Ergo a Spiritu Dei conservatur perpetuo in Ecclesia non solum verbum materiale Scripturae, sed veritatum quae verbis Scripturae continetur, catholicus intellectus hoc modo et ad hunc scopum, ut ipsum magisterium authenticum in iudicando de vero sensu Scripturae et in eius expositione non erret. Ergo Ecclesia hoc intellectu catholico instructa infallibilis est Scripturarum interpres, quae quidem infallibilitas ultimo revocatur ad assistentiam et directionem Spiritus Sancti.

Ulteriori demonstratione haec non indigent. Quae enim th. VIII. demonstravimus de conservatione totius revelatae doctrinae, et universim intellectus catholici per charisma et per operationem Spiritus Sancti, pari modo demonstrant conservationem intellectus catholici, dum ad doctrinam Scripturarum consignatam refertur. Nominatim vero conservationem et traditionem verae intelligentiae Scripturarum in successione apostolica perpetuam esse, ex communibus vetustissimorum PP. principiis ostendimus th. X. n. II. Quin immo ubi PP. sermonem habent de intellectu catholico, de sensu ecclesiastico, de ecclesiastica intelligentia, potissimum considerant Ecclesiae intellectum in relatione ad interpretationem Scripturarum (vide th. XI. n. II.).

Sicut enim universa doctrina quae viget in communione et consensione totius Ecclesiae, a magisterio authentico continetur et conservatur, nihilque ratum est quod sit disiunctum et dissentiens, quod fiat privatim ἴδιῳ, ut loquitur Ignatius (ad Magnes. n. 7.); ita Scriptura non est privatae interpretationis (ἰδίας ἐπιλύσεως), sed Spiritus veritatis qui eius est auctor, ut arguit s. Petrus (2. Pet. I. 20. 21.), est etiam eius interpres ¹. per idem ipsum ordinarium publicum magisterium, quod a Christo institutum universim est organon Spiritus Sancti ad conservationem et explicationem doctrinae. « His, inquit Origenes de Princip. IV. n. 9, qui credunt sacros libros non hominum esse scripta, sed ex inspiratione Spiritus Sancti voluntate Patris universorum per Iesum Christum eos scriptos esse et ad nos pervenisse, ostendemus vias quae videantur, intelligentiae, ut inhaereant regulae coelestis Ecclesiae Iesu Christi secundum successionem apostolicam » ². Eorum ergo, apud quos « manet Spiritus veritatis in aeternum, » et qui per charisma Spiritus Traditionem Apostolorum custodiunt, est etiam munus authentice declarandi verum sensum Scripturae a Spiritu Sancto inspiratae et continentis doctrinam ac praedicationem Apostolorum. Vide Concilium Tridentinum Sess. IV. cf. Melch. Canum l. XII. c. 7. praeceptione 1.

II. Ex dictis itaque constat, praedicationem ecclesiasticam sive per consensum in magisterio authentico sive per definitivum iudicium propositam, sicut generatim est ac dicitur regula fidei, ita esse etiam speciatim regulam intelligendi Scripturas, et canonem supremum interpretationis.

1°. Si definitio ac solemne iudicium versatur circa determinatum Scripturae locum, et propositum habet huius sensum authentice declarare, constat profecto hunc esse sensum verum et genuinum, quem Spiritus Sanctus scriptionem inspirando expressum voluit ³. Ergo huiusmodi definitio seu iudicium supremus est canon interpretationis, ita ut ceterae omnes regulae interpretandi ductae ex grammatica, philologia, archaeologia, contextu proximo et remoto, scopo auctoris, collatione aliorum locorum etc. ei subordinentur, h. e. eo solum dirigendae et hoc fine adhibendae sint, ut sensus quem verum esse iam certo constat, etiam scientifice demonstretur verus esse, atque adeo cur et quomodo verus sit, ostendatur. Quis enim quaeso cuiusvis interpretationis est scopus, nisi ut ad verum sensum intelligendum perveniatur? Cum ergo verus sensus quis sit, iam aliunde constat, praesidia interpretationis rite adhiberi non possunt, nisi ad illum ipsum sensum intelligendum ut verum. Quod si ex regulis mere humanae et scientificae interpretationis ad sensum perveniretur illi quomodocumque contrarium vel etiam alium ab eo diversum, eo ipso constaret (in hypothesi quod unus tantum est loci sensus) de interpretationis fallacia, atque adeo praesidia adhibita vel non esse idonea et sufficientia, vel non esse rite adhibita. Si quando igitur disciplina humanae interpretationis scopus suum non assequeretur, non ideo sensus ecclesiastica definitione determinatus minus certus redderetur; sed humanae scientiae proderetur defectus, et scientia ipsa ac bene consulta ratio postularet, ut fateremur aliquid ad veram intelligentiam assequendam necessarium nos latere.

2°. Patet porro, non solum solemni definitione Conciliorum vel Pontificis, sed etiam ex aliunde perspecta consensione in determinatum sensum alicuius loci posse constare de catholico intellectu, ad cuius normam « interpretationis linea » dirigenda sit. Sicut enim a Romano Pontifice vel a Concilio authentice definiri potest, quis sit verus loci alicuius sensus, ita etiam intellectus Ecclesiae sese manifestat in unanimi Patrum consensione, ubi in interpretationem loci alicuius dogmatici vel ad legem morum pertinentis certa et definita sententia conspirant, quamvis priori illo iudicio sensus ecclesiasticus apertius et facilius innotescat quam hoc posteriori modo. Consensus Ecclesiae tum praesentem tum antecedentium aetatum synodus Tridentina statuit ut supremum canonem interpretationis suo decreto sessionis IV. « Ut nemo suae prudentiae innixus, in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium sacram Scripturam ad suos sensus contorquens contra eum sensum, quem tenuit et tenet Sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctarum, aut etiam contra unanimum consensum Patrum ipsam Scripturam sacram interpretari audeat. » Ex dictis vero constat, hoc decreto non aliud definitum esse, quam quod iam in oeconomia tradendae fidei a Christo ipso instituta continetur, et illa supposita ex ipsis rerum naturis sequitur. « Nihil novi statuit Concilium, inquit Pallavicinus loquens de hoc decreto, nec novam voluit imponere obligationem, sed docere voluit et confirmare obligationem iam existentem, quam fides nostra ex sua natura inducit » Hist. Conc. Trid. l. VII. c. 18. n. 3. 6.

3°. Non minus evidens est, praedicationem ecclesiasticam sive solemni iudicio sive unanimi consensu manifestatam, quando ad determinatum sensum singulorum textuum refertur, non modo esse canonem interpretationis sensu negante, h. e. ut nefas sit sensum tribuere Scripturis contradictorium doctrinae enuntiatae per intellectum catholicum; sed esse etiam regulam intelligendi sensu affirmante, h. e. ut eum ipsum sensum textus Scripturae verum credere oporteat, qui ei subesse consensu Ecclesiae vel iudicio solemni definitus est. Huiusmodi enim definitione non modo declaratur, doctrinam enuntiatam esse veram et esse revelatam, et non solum docetur, quis sensus Scripturae non subsit; sed etiam docetur, quis sensus subsit, doctrinam nempe enuntiatam contineri in ipso determinato Scripturae loco. Ecclesia autem non minus per charisma veritatis est infallibilis in explicando sensu Scripturae, in qua depositum fidei consignatum est, quam generatim in custodia et explicatione depositi. Unde non modo interpretatio contradictoria vel contraria sensui definito ab Ecclesia, sed etiam explicatio ita diversa, ut ille ab Ecclesia definitus sensus in hoc determinato textu contineri negetur, convincitur esse « contra eum sensum, quem tenuit et tenet Sancta Mater Ecclesia. »

Decretum Tridentinum forma negante: « ut nemo contra eum sensum... aut unanimem consensum... Scripturam sacram interpretari audeat, » duo continet; ut videlicet a) nemo audeat interpretari Scripturam sensu repugnante doctrinae universali, etiamsi sensus loci Scripturae in quaestionem vocati non esset positive ab Ecclesia definitus, de quo mox dicturi sumus. Ita decretum habet sensum negativum. At b) directe et explicite statuit, ut nemo audeat Scripturam interpretari contra sensum definitum ab Ecclesia. Ita sensus decreti aequipollet affirmanti, ut nemo nisi iuxta sensum Ecclesiae Scripturam interpretetur, quia, ut diximus, interpretatio quae non est iuxta sensum definitum, eo ipso est contra eundem. Unde in professione Fidei a Pio IV. praescripta adhibetur forma affirmans. « Sacram Scripturam iuxta eum sensum, quem tenuit et tenet Sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione ss. Scripturarum, admitto, nec eam umquam nisi iuxta unanimem consensum PP. accipiam et interpretabor. »

Postremo hunc sensum genuinum decreti Tridentini solemniter declaravit sacrum oecumenicum Concilium Vaticanum Constit. de Fide cathol. c. 2. « Nos idem decretum (Tridentini Concilii) renovantes, hanc illius mentem esse declaramus, ut in rebus fidei et morum, ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, is pro vero sensu sacrae Scripturae habendus sit, quem tenuit ac tenet Sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctorum; atque ideo nemini licere contra hunc sensum vel etiam contra unanimem consensum Patrum ipsam Scripturam sacram interpretari. »

Proscripta igitur est recentiorum quorundam criticorum sententia, qui fas esse aiebant huiusmodi Scripturae loca sensu etiam diverso interpretari, et negare eum sensum his ipsis locis subesse, quem in eis Ecclesia intellexit vel etiam solemni iudicio declaravit, dummodo nulla inferatur doctrina ceteroquin catholicae fidei adversa, hocque solo sensu negante decretum Tridentinum esse accipiendum. Nec minus excluditur eorum opinio, qui in eodem decreto tantum cautionem quandam disciplinarem non vero declarationem et doctrinam dogmaticam ac irreformabilem agnoscebant. Vide Illmum Ranolder Hermeneut. ed. 2. P. III. §. 56. 61.

III. Ecclesiastica praedicatio universim spectata, quin ad determinandum sensum loci singularis Scripturarum per se et explicite referatur, est tamen canon interpretationis in primis sensu negante, ut nulla interpretatio possit esse vera, quae cuicumque Scripturarum textui ex ipsa sacri scriptoris mente enuntiato sensum tribuat repugnantem proximae regulae fidei, quia veritas non potest repugnare veritati. Praeterea iuvat eadem ecclesiastica praedicatio etiam positive ad sensum difficilium locorum tutius et plenius intelligendum. Profecto enim doctrinam et intelligentiam apostolicam de aliquo fidei capite iam aliunde perspectam habere plurimum iuvat interpretationem tum universim in omnibus locis ad illud caput pertinentibus, tum maxime in iis textibus, qui facile quidem intelliguntur ad illud caput doctrinae posse referri, haud tamen ita sunt expliciti, ut sensus sine ulla ambiguitate ex iis solum per se spectatis determinari queat. In huiusmodi quippe locis sacri scriptores ipsi in suis lectoribus pleniorem doctrinae cognitionem ad verum sensum assequendum praesupponunt (vide supra p. 60.). Conferatur e. g. praesuppositus intellectus catholicus de sacramento matrimonii cum Ephes. V. 32. in contextu totius loci v. 23-32; de charactere sacramentali cum 2. Cor. I. 22; Eph. I. 13. (vide Tract. de Sacram. in genere th. XII. n. II.); de potestate relicta Ecclesiae concedendi indulgentias cum Matth. XVI. 19; de Filio Dei genito a Patre et subsistente in duabus naturis cum Io. X. 36; XIV. 28; de perfectione scientiae Christi cum Luc. II. 53; de perfectione sanctitatis in immaculata Virgine cum Luc. I. 28. etc. Secundum haec Augustinus de valore baptismi ab haereticis collati fatetur (de Baptism. l. II. c. 4.): « nec nos ipsi tale aliquid auderemus asserere, nisi universae Ecclesiae auctoritate firmati; » hac autem firmatus tum interpretationes textuum Scripturae a s. Cypriano aliisque catholicis et deinde a Donatistis contra valorem huiusmodi baptismi prolatas refellit, tum ipse ex variis Scripturae locis probare instituit veritatem auctoritate et Traditione Ecclesiae iam demonstratam⁴.

Facile quisque videt, totam rationem praedicationis ecclesiasticae tamquam normae interpretandi Scripturas tum positiva tum negativa significatione heic declaratam nihil esse aliud quam eam, quae dici solet lex interpretandi secundum analogiam fidei. Eius vero applicationem passim videre est apud ss. Patres. Sic Augustinus quoad ipsam ambiguam lectionem vel interpunctionem monet interpretem, ut « consulat regulam fidei, quam de Scripturarum planioribus locis et Ecclesiae auctoritate percepit » de Doctrin. christ. l. III. c. 2. Distinctissime canonem negativum alibi tradit. « Didici, inquit, non haerere homini in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis affectant, ut quidquid ipsi de natura rerum veracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium. Quidquid autem de quibuslibet suis voluminibus his nostris litteris id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus, aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum⁵. ... Et cum divinos libros legimus in tanta multitudine verorum intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum apparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturae non impedit et cum sana fide concordat; si autem et Scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum quod fides sana praescribit. Aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dignoscere; aliud autem a regula pietatis errare » Genes. ad litt. I. c. 21. n. 41. cf. in Io. tract. 18. n. 1. Vides hic regulam fidei commendari ut canonem necessarium et universalem tum scientiae cuiusvis tum interpretationis Scripturarum, si canon intelligitur sensu solum negante; non tamen tradi universim ut canonem sensu positivo et tamquam fontem, ex quo vel omnes veritates scientiae humanae vel omnium locorum Scripturae interpretationes derivari possint. Discrimen inter regulam fidei, ut est canon interpretationis positivus et ut est canon solum negativus, expressit idem Augustinus praeclare l. III. de Peccatorum merit. et remiss. c. 4. n. 9., ubi agens de Rom. V. 12. sqq. tantummodo illorum verborum, quibus Adam dicitur « forma futuri, » sensum ait manere ambiguum. « Nam et nos aliud inde aliquando diximus et aliud fortasse dicemus, quod tamen huic intellectui (peccati originalis) non sit adversum (habes canonem negativum). Cetera vero quae ibi dicuntur, si diligenter advertantur atque tractentur...... etiamsi subobscurum pariant rerum ipsarum necessitate sermonem, non tamen poterunt alium sensum habere, nisi per quem factum est, ut antiquitus universa Ecclesia retineret, fideles parvulos originalis peccati remissionem per Christi baptismum consecutos » (habes in praedicatione ecclesiastica canonem positivum interpretationis.) Vide Stapleton l. Xl. c. 3.

Corollarium 1. Traditio quatenus est catholicus intellectus doctrinae Scripturarum perpetuo conservandus in successione apostolica, quam aliqui theologi Traditionem inhaesivam et exaegeticam appellant ad distinctionem a Traditione (ut vocant) constitutiva, non minus esset necessaria, etiamsi daretur hypothesis Protestantium, totam revelationem obiective contineri in libris divinis. Hanc autem Traditionem Protestantes ex suis principiis adeo non admittunt, quemadmodum nonnulli catholici theologi decepti quorundam Protestantium concessionibus putarunt, ut controversia de illa sit longe praecipua, atque hac legitime terminata reliquae omnes facilem habeant solutionem, ante hanc vero finitam disputationes cum haereticis multum laboris et parum utilitatis habere Patribus visae sint. Cf. Tertull. Praescript. 17-19. et reliquos citatos th. VIII. et th. X. n. II.

Corollarium 2. Postulatum Protestantium, ut interpres ad Scripturas accedat mente minime praeoccupata ullo dogmate, sequitur quidem ex eorum principiis; est autem, quatenus excludit etiam fidei doctrinam sub authentico Ecclesiae magisterio praeconceptam, evidenter repugnans oeconomiae tradendae fidei, quam Christus instituit⁶. Longe alia est Patrum doctrina, qui sicut ex una parte docent, verba Scripturae divinae reddi verba humana licet retineantur materialiter eadem, si quis suum sensum praeconceptum inferat Scripturis et non sensum Scripturarum faciat suum; ita ex parte altera postulant, ut legens Scripturas perspectum habeat intellectum catholicum, et instructus sit regula credendi ab Ecclesia sibi tradita, ad quam sensus Scripturarum exigendus est. Vide Recognition. Clementin. l. X. n. 42; Athanas. contr. Arian. or. III. n. 28; Hilar. de Trin. l. I. n. 18; ad Constant. l. II. n. 9; Hieronym. in Gal. I. 11. (T. VII. p. 386.); Augustin. contr. Faust. l. XXXII. c. 19; ad Consent. ep. 120. n. 13. coll. n. 17; Lirinens. c. 36-38. (cf. supra p. 94-96.).

Corollarium 3. Quod Protestantes adversus catholicos frequenter ingeminare solent, in Ecclesia catholica sacrae hermeneuticae et exegesi nullum posse esse locum vel certe nullum profectum, calumnia est absurda prorsus et ridicula. Ex eo enim quod per praedicationem ecclesiasticam et verbum Dei traditum cognitae sunt veritates, quibus repugnans sensus non potest esse verus et proinde non potest subesse verbo Dei scripto, quod ergo constat de aliquo sensu, qui certo non est expressus in Scripturis; et quod praeterea per eandem certo constat, quis sensus in nonnullis locis « ad aedificationem doctrinae christianae pertinentibus » sit expressus: ex hac inquam praesupposita certa cognitione ac fide non solum non impeditur scientia interpretationis, sed etiam iuvatur et promovetur. Nihil enim cuicumque inquisitioni scientificae potest esse exoptatius, quam ut iam aliunde perspectum habeatur, quid verum non sit, adeoque qui errores sint vitandi; vel etiam quid verum sit, et quo proinde inquisitiones dirigere oporteat, et quid sit argumentis demonstrandum. Tota adversariorum cavillatio originem ducit ex duplici errore.

Error primus est dogmaticus, quod praedicationem ecclesiasticam et Ecclesiae iudicium habent tamquam opinionem, quae ex ipsis Scripturis examinanda sit a singulis et iudicanda. Certe si humana tantum opinio producatur de sensu Scripturarum, eaque ex una parte dicatur ex Scripturis ipsis examinanda et iudicanda utrum vera sit, et ex parte altera proponatur ut norma, secundum quam unusquisque Scripturas interpretari iubeatur et iureiurando adstringatur; haec est absurda contradictio et intolerabilis tyrannis, quae solis Protestantibus per duo fere saecula placuit et sic dictis orthodoxis inter ipsos adhuc placet, dum in suos libros symbolicos iurant (supra p. 55. 56.); ab Ecclesia catholica autem explosa semper est et damnata. At si eadem infallibili certitudine, qua constat Scripturas continere verbum Dei, simul constet, quis sensus eis non subsit vel etiam quis eis subsit; non modo tyrannis non est et intolerabile iugum, sed ex rei natura consequens obligatio simulque felicissima manuductio ad ampletendum verum et respuendum falsum, ad illud argumentis demonstrandum et ad hoc refellendum. Hanc autem infallibilitatem Ecclesiae nos demonstramus. Ceterum dum infallibilitatem negant, disputatio ad aliud iam devoluitur; nec porro repetant in hypothesi quae nobis est thesis certissima, infallibilitatis Ecclesiae et, ut ipsi loquuntur, in systemate catholico impediri scientiae hermeneuticae profectum et fructum.

Alter error adversariorum, quo nititur cavillatio, est scientificus, quod non advertunt, aliud esse ex auctoritate infallibili certo novisse, quis sensus non subsit vel etiam quis subsit, et aliud intellexisse rationes ac modum ex textu atque contextu, cur et quomodo talis sensus sit verus ac genuinus. Hoc alterum proprius est fructus interpretationis scientificae, atque adeo in exegesi non minus quam in universa theologia locum habet « fides quaerens intellectum. »

Corollarium 4. Per se patet, Ecclesiam non dici iudicem de vero sensu sive Scripturarum sive Traditionum, quasi ipsa eis insitam auctoritatem tribueret. Verbum Dei sive in Scripturis consignatum sive Traditionibus constans, quae etiam per documenta et monumenta conservatae sint, habet auctoritatem ex sese, quia est verbum infinitae veritatis; estque ideo universae Ecclesiae norma credendi. Ecclesia vero sub assistentia Spiritus Sancti solum discernit verbum Dei ab eo quod tale non est, et genuinum eius sensum authentice interpretatur. Non ergo constituimus Ecclesiam supra verbum Dei, ut Protestantes calumniantur; sed dicimus Ecclesiam dirigi verbo Dei in credendo, sicque esse sub verbo Dei; et eandem genuinum verbi sensum infallibiliter intelligere et singulis proponere credendum, sicque esse supra privatam fallibilem intelligentiam singulorum.

Sufficientia Scripturarum a ss. Patribus praedicatur non excludendo sed supponendo Traditionem ac ministerium ad custodiam depositi.

« In comparatione Scripturae cum Traditione haec in primis tenenda sunt: 1°. Inter ea quae clare in Scripturis continentur, eminet ipsa demonstratio successionis apostolicae divinitus institutae ad infallibilem custodiam et explicationem traditae doctrinae; 2°. licet concedatur, ea omnia quae ab omnibus fidelibus explicite credenda sunt, contineri explicite in Scripturis, non tamen continentur ita, ut controversiae de iis exortae ex solis Scripturis independenter ab authentico magisterio ad captum omnium finiri queant; neque ergo ad fidei unitatem in catholicitate servandam Scripturae solae sufficiunt; 3°. licet demonstrari semper possit, haereticorum innovationes esse praeter Scripturas, et demonstrari plerumque possit, innovationes easdem esse contra Scripturas, utrumque tamen non fit independenter a Traditione et citra respectum ad normam catholici intellectus. Unde 4°. non absolute sed triplici hac restrictione supposita praedicari potest et a ss. Patribus praedicatur Scripturarum plenitudo ac sufficientia. »

I. Quod fundamenti instar ponimus, clare contineri in Scripturis revelationem ministerii divinitus instituti ad conservandam et explicandam integram doctrinam fidei, demonstratum est th. IV. V. VII. Et sane qui hoc dogma in Scripturis non vident, iis potius nulla quam omnia dogmata clare in Scripturis contineri affirmandum esset.

Hoc igitur primum sensu potest praedicari, et a Patribus aliquando praedicatur sufficientia Scripturae ad omnia dogmata demonstranda. Scriptura enim in hypothesi, quod eius divina auctoritas iam admissa est, plenissime exhibet et demonstrat authenticum magisterium Ecclesiae tamquam principium dirigens (seu principium formale), quo perveniatur in cognitionem omnium veritatum fidei, et controversiae omnes decidantur. Aliis verbis idem dici potest: Scriptura clare continet hoc principium, successionem apostolicam esse divinitus institutam custodem et magistram totius revelatae doctrinae; hoc autem principium continet implicite omnes veritates revelatas non quidem analytice (tamquam principium materiale, ex cuius analysi evolvantur omnes veritates), sed directive (tamquam principium formale, quo dirigamur ad cognitionem omnium veritatum). Vide supra p. 5. 6. Ergo hoc sensu Scriptura dici potest continere implicite omnia dogmata revelata.

Huc pertinet Patrum doctrina exposita th. VIII. n. I. 4°; th. X. n. II. Unde eodem hoc sensu Patres etiam eas veritates, quas sola Traditione nobis conservatas esse fatentur, Scripturarum auctoritate niti dicunt. « Quamvis huius rei, ait Augustinus de valore baptismi ab haereticis collati, certe de Scripturis canonicis non proferatur exemplum, earundem tamen Scripturarum etiam in hac re a nobis tenetur veritas, cum hoc facimus, quod universae iam placuit Ecclesiae, quam ipsarum Scripturarum commendat auctoritas » Aug. contra Crescon. l. I. c. 33. n. 39; de Unit. Ecclesiae c. 22. n. 63.

II. Quod in altera parte theseos saltem hypothetice concedimus, concedunt theologi cum Bellarmino De verbo Dei l. IV. c. 11. ad obiect. 1ᵃᵐ et 14ᵃᵐ; cum fratribus de Walenburg Controv. general. Tract. VI. de Testimoniis c. 4. n. 14. 15. Ex eadem ratione Patres symbolum apostolicum appellant compendium Scripturarum, atque ideo moment catechumenos, primum ipsam fidem in symbolo comprehensam « in latitudine cordis inscribendam esse, » et postea « opportuno tempore singulorum etiam adsertionem ex Scripturis excipiendam » Cyrill. Hierosol. catech. V. n. 12; August. serm. de symbolo ad catechum. c. 1; Cassian. de Incarnat. l. VI. c. 3. Quod vero in hac parte affirmamus, illud est: neque in his articulis qui explicite ab omnibus credendi sunt, intelligentiam Scripturae esse independentem ab authentico magisterio, ut singuli ex Scripturis doctrinam fidei sibi componant, et controversiae exortae citra auctoritatem magisterii et iudicis authentici ex solis Scripturis ad captum omnium terminari possint.

1°. Symbolum non eo sensu est vel a Patribus dicitur compendium Scripturae, quod singuli privata sua intelligentia illud ex Scripturis sibi componant aut componere possint; sed imo ordine inverso secundum oeconomiam ordinariam a Christo institutam symbolum ac fundamenta christianae doctrinae ab Apostolis praedicata et ut depositum commissa suis successoribus singuli suscipiunt ab Ecclesia authentice docente, atque in tradita hac fide universali constituitur regula et norma ad intelligendas Scripturas, eo quo demonstratum est modo th. X. n. II; th. XVIII. coll. th. XI.

2°. Hoc ipsum manifestum est ex iis quibus demonstravimus, Scripturas ex nativa sua indole non esse ita comparatas atque ideo non eo fine datas, ut singuli ex eis independenter a magisterio authentico fidem sibi construant, sed esse datas ut sint in Ecclesia et sub authentico magisterio successionis apostolicae instrumentum doctrinae th. VII. n. II.

3°. Idem demonstratur luculentissime ex historia haereseon. Haereses enim omnes etiam contra articulos omnibus explicite credendos non aliunde aut ortae aut defensae sunt, nisi quod, ut ait Augustinus, « Scripturae bonae intelliguntur non bene, et quod in eis non bene intelligitur, etiam temere et audacter asseritur » Aug. in Io. tract. 18. n. 1. Orta autem controversia de vero sensu Scripturae componi non potest nisi auctoritate infallibilis magisterii, cui obedientia fidei praestanda sit, vel scientifica demonstratione. Huic alteri percipiendae et aestimandae impar est maxima pars hominum, qui credere tenentur cf. th. VI. n. I; ergo securitas intelligentiae singulorum necessario pendet ab auctoritate magisterii infallibilis. Cf. Tertullianum Praescript. c. 15. sqq. et Patres reliquos, quos citavimus th. X. n. II. et th. XVIII. Coroll. 1.

III. Partis tertiae assertio prima per se evidens est, posse nempe semper demonstrari haereticorum innovationes esse praeter Scripturas; hoc enim idem est ac dicere, errores contra fidem non contineri in verbo fidei.

Assertio secunda, posse plerumque demonstrari haereticorum errores esse contra Scripturas, revocatur ad hanc aliam, pleraque fidei dogmata ab haereticis impugnata, et generatim loquendo plerasque veritates revelatas obiective contineri in ipsis Scripturis. Cuius quidem assertionis demonstrationem indirectam exhibent omnia ss. Patrum opera et theologorum omnium disputationes; rarae enim sunt fidei veritates, quas non reperias apud ipsos demonstratas ex Scripturis, rarissimae cum haereticis controversiae, in quibus iidem PP. et theologi ad Scripturas non appellant.

At vero, quae est tertia assertio, in interpretandis Scripturis singuli prae oculis habeant necesse est tamquam principem normam ac regulam intelligendi praedicationem ecclesiasticam ac doctrinam per viventem semper successionem apostolicam conservatam et ab authentico magisterio declaratam. Nam etiam veritates, quae obiective continentur in Scriptura et ex ea a Patribus ac theologis demonstrari solent, in primis non omnes clare in ea continentur ita, ut citra testimonium Traditionis demonstrari possent; deinde quae etiam clare continentur, non continentur pro omnibus qui credere tenentur, ita ut ex Scriptura sola citra auctoritatem magisterii eas intelligere possent (praecisione interim facta a modo, quo Scripturae ipsius auctoritas cognoscatur); postremo non continentur pro statu controversiae ita, ut ortae de vero sensu controversiae ad captum omnium, et ad fidei unitatem in catholicitate servandam citra iudicium authentici magisterii terminari possint (cf. n. II.).

Etiamsi ergo pleraeque veritates revelatae clarius vel obscurius in Scriptura contineantur, immo etiamsi omnia dogmata credenda continerentur in Scripturis, ea tamen est Scripturae explicandae relatio ad praedicationem ecclesiasticam et ad authentici magisterii explicationem, ut a) praedicatio ecclesiastica et authentica definitio quatenus refertur ad sensum singularium textuum determinandum, sit norma intelligendi simpliciter; ut b) praedicatio ecclesiastica et fidei regula, prout per custodes depositi conservatur et explicatur, universim spectata habeatur norma in intelligendis Scripturis saltem sensu negativo; ut c) etiam universim spectata praedicatio sit in multis demonstrationibus ex Scriptura petendis norma dirigens et positive iuvans securam et pleniorem veri sensus intelligentiam (th. XVIII.).

Unde etiam in veritatibus Scriptura comprehensis ultimum iudicium de vero sensu et definitio, quae dogmata et quo sensu in Scriptura contineantur, et exortae forte dubitationis de vero sensu authentica terminatio omnium captui accommodata revocatur ad auctoritatem magisterii. Proxima norma credendi proinde constituitur in hoc ipso iudicio et in consentiente praedicatione ecclesiastica, quae partim Scripturas ipsas exhibet secundum verum sensum explicatas, partim normam suppeditat directricem verae explicationis¹.

IV. Iam triplici hoc sensu ss. Patres non raro praedicant Scripturarum sufficientiam, quod scilicet a) dogmata omnibus explicite cognoscenda, vel speciales veritates quaedam ab haereticis in controversiam vocatae obiective contineantur in Scripturis; quod b) supposito magisterio Ecclesiae et catholico intellectu ex Scripturis et secundum Scripturas cognosci possint; quod denique c) ipsa auctoritas docentis Ecclesiae in Scripturis designatur tamquam norma universalis ad fidei susceptionem et cognitionem.

1°. Illustrabimus haec principia aliquot exemplis desumptis ex Patrum locis, ubi plenitudinem et sufficientiam Scripturae maxime praedicare videntur.

Clarissimum exemplum exhibet s. Vincentius Lirinensis Commonitor. c. 1. et 2. Dicitur ibi « Scripturarum canon perfectus sibique ad omnia satis superque sufficiens. » At a) non agitur absolute de omnibus capitibus revelatae doctrinae, sed agitur de doctrinis tum in controversiam vocatis ab haereticis, quos nominatim recenset. Immo directe ibi agit Vincentius de necessitate Traditionis, illam autem Scripturae sufficientiam ponit in obliquo per modum obiectionis²; unde non erat necesse distinctius eam declarare, sed simpliciter potuit in capitibus ab haereticis impugnatis Scripturae sufficientiam admittere, dummodo tamquam norma interpretandi prae supponatur Traditio. Hinc b) diserte declarat, etiam adversus haereticos illos fidem muniendam esse dupliciter « primo scilicet divinae legis (Scripturae) auctoritate, tum deinde Ecclesiae catholicae Traditione. » c) Causam cur etiam in his, quae verbo scripto continentur, necessaria sit Traditio, exponit notissima illa sententia: « quia Scripturam sacram pro ipsa sua altitudine non uno eodemque sensu universi accipiunt... idcirco multum necesse est propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur. » Immo d) nemo dubitat, Scripturam esse et dici posse absolute sufficientem, si « divinum canonem secundum universalis Ecclesiae Traditionem et iuxta catholici dogmatis regulas interpretemur, » ut monet Vincentius in recapitulatione c. 38. Est igitur hic a Vincentio exhibitus ordo plane oppositus methodo Protestantium. Non agitur de sufficientia Scripturae, ut ex ea unusquisque totum complexum credendorum sibi construat; sed fides integra et catholicum dogma suscipitur a magisterio universalis Ecclesiae. Scriptura autem secundum Traditionem et iuxta catholicum dogma explicata sufficiens est velut divinum instrumentum doctrinae ad hoc ipsum dogma confirmandum et defendendum; vel enim Scriptura divina iuxta catholicum intellectum explicata exhibet ipsum dogma in se, vel certe demonstrat infallibile magisterium Ecclesiae, a quo dogma sit suscipiendum (cf. n. I.).

Exemplum alterum sumi potest ex s. Augustino de Doct. christ. l. II. c. 9. n. 14. « In iis quae aperte in Scripturis posita sunt, inquit, inveniuntur illa omnia, quae continent fidem moresque vivendi; spem scilicet atque charitatem de quibus libro superiore tractavimus. » Iam vero a) nomine fidei non complectitur Augustinus, quidquid in verbo revelato continetur; sed intelligit veritates in symbolo apostolico et publica ac explicita omnium professione comprehensas; moresque vivendi non omnia morum praecepta, sed spem aeternorum bonorum ac dilectionem Dei et proximi universim intelligit, ut ex libro I, ad quem appellat, manifestum est. b) Ad haec ipsa ex Scripturis intelligenda Augustinus Traditionem institutionemque christianam a magisterio Ecclesiae acceptam supponit. Instruit enim hoc libro Christianum, quomodo pervenire possit ad « gradum scientiae, » quae fidem supponit. Ad comparandam hanc scientiam, monet s. Doctor, oportere primum libros canonicos ex Traditione Ecclesiae cognoscere et suscipere; deinde aliquam generalem eorum quae libri continent, notitiam esse acquirendam. Tum distinguendo inter ea quae aperte posita sunt, et inter obscuriora, « illa quae in eis (Scripturis) aperte posita sunt, inquit, vel praecepta vivendi vel regulae credendi, solertius diligentiusque investiganda sunt; » postremo etiam « quae obscura sunt, aperienda et discutienda. » Quando igitur Augustinus dicit, « omnia quae continent fidem moresque vivendi aperte esse posita in Scripturis; » his verbis nec omnia revelata in Scripturis contineri significat, multoque minus necessitatem excludit Traditionis et authentici magisterii. Ceterum quid senserit Augustinus de Traditione, aliunde ex fere omnibus eius libris et nominatim ex disputationibus de valore baptismi ab haereticis collati satis constat. Clarissime enuntiat tum principium formale Traditionis, custodiri nimirum Traditionem apostolicam per magisterium et ministerium Ecclesiae, tum principium materiale, doctrinam traditam latius patere quam Scripturas, de quo posteriori in sequenti thesi distinctius dicemus. « Consuetudinem (non rebaptizandi ab haereticis baptizatos) credo ex apostolica Traditione venientem, sicut multa, quae non inveniuntur in litteris eorum neque in Conciliis posterorum, et tamen quia per universam custodiuntur Ecclesiam, non nisi ab ipsis tradita et commendata creduntur » Aug. de Baptism. 1. II. c. 7. n. 2.

Exemplum aliud non admodum dissimile est penes Chrysostomum hom. 3. in 2. Thess. n. 4. (T. XI. p. 318.). « Quid opus est homilia? Omnia sunt clara et recta, quae sunt in divinis Scripturis; manifesta sunt, quaecumque sunt necessaria. » At scopus Chrysostomi est hortari auditores, ut non solum ad sermonem oratoris conveniant in ecclesia; sed etiam lectionem prophetarum, epistolarum, et Evangelii, quae fit a lectore et diacono, diligenter audiant. Itaque a) supponit auditores in fide institutos secundum ordinariam Ecclesiae oeconomiam; non autem in mentem ei venit illa a Deformatoribus saeculi XVI. conficta claritas Scripturarum, ut ex eis independenter a magisterio Ecclesiae unusquisque symbolum ac fidem sibi componat. b) « Omnia illa necessaria et in Scripturis manifesta » apud Chrysostomum non sunt omnia revelata, immo neque ea quae omnibus sunt explicite credenda; non enim de his necessariis loquitur. Sed illis verbis significat omnes conditiones necessariae, ut fideles ad piam aedificationem ex auditione lectionis fructum capere possint; quia, ut ait, saltem historias possunt intelligere, vel saltem intelligere aliqua, « ut de iis quae sunt obscura, interrogent. » Ergo c) claritas Scripturae a Chrysostomo non opponitur necessitati Traditionis et auctoritatis Ecclesiae in docendo, sed excusationi auditorum, qui socordiam audiendi divinam lectionem cohonestare volebant praetextu obscuritatis Scripturae. Si quaeris apud Chrysostomum comparationem Scripturae cum Traditionibus, eam habes in sequenti hom. 4. in 2. Thess. n. 2. (p. 532.). « Perspicuum est, inquit, quod non omnia (Apostoli) per epistolam tradiderunt, sed multa etiam sine scriptis (ἀγράφως); aeque vero haec et illa sunt fide digna; ergo et Traditionem Ecclesiae censeamus fide dignam: Traditio est, nihil ultra quaeras. »

2°. Sicut ubique, ita et hic ad genuinum sensum ss. Patrum assequendum prae oculis habendi sunt sermonum contextus.

a) Quando magnificis laudibus efferunt Scripturarum supremam et divinam auctoritatem, excellentiam et copiam doctrinae, in his nihil est, quod non omnes catholici sentiant et amplectantur, vel quod institutionem magisterii ad authenticam declarationem veri sensus Scripturarum, aut divinas Traditiones etiam eas quae explicite Scripturis non continentur, in dubium adducat.

b) Quando Patres plenitudinem et sufficientiam Scripturarum praedicant locutionibus affirmantibus, non excludunt sed supponunt tum magisterium successionis apostolicae in Scripturis demonstratum ut principium dirigens ad cognoscendam totam revelationem (n. I.), tum Traditionem obiectivam et praedicationem ecclesiasticam tamquam regulam interpretandi verum sensum Scripturae. Agunt igitur de plenitudine obiectiva Scripturae explicandae. Hanc deinde ipsam obiectivam plenitudinem numquam censuerunt absolutam et quoad omnes et singulas veritates; sed relativam vel quoad praecipuas veritates ab haereticis impugnatas (ut Lirinensis l. c., et Cyrillus Hieros. cat. IV. n. 17.), vel quoad singularia et specialia quaedam capita. Ita Athanasius orat. cont. gent. n. 1. ait, ad fidem in Christum indicandam « sufficientes esse sacras Scripturas; » plurimos autem, subdit, existere libros magistrorum nostrorum, « quos si quis legerit, Scripturarum interpretationem aliquo modo intelliget et cognitionem quam desiderat, assequi poterit. » Ita Tertullianus contr. Hermogen. c. 22. de historia creationis coeli et terrae Gen. I. 1. « adoro, inquit, Scripturae plenitudinem, qua mihi et factorem manifestat et facta » ³.

c) Quando Patres praedicant sufficientiam Scripturae locutionibus excludentibus, ut dicere videantur, nihil esse divinum, nihil (ad religionem pertinens) verum, nihil credendum, quod scriptum non est; exclusio non refertur ad Traditionem, sed ad fontes spurios et ad argumentationes haereticorum, ex quibus doctrinas contrarias Scripturis vel diversas a tota, qua late patet, revelatione deducebant. Videlicet haeretici provocabant vel ad philosophiam et deductiones rationis, ut Sabelliani, Ariani maxime factionis Eunomianae, Nestoriani et alii plerique; vel ad facta quaedam humana particularia, ut Donatistae; vel ad libros apocryphos, ad fictas prophetias et traditiones, ut Montanistae et Manichaei. Hinc Patres a fallacibus ratiociniis philosophorum et a fontibus apocryphis provocabant ad Scripturas. Pariter quando haeretici ad suam causam tuendam inferebant quaestiones de factis quibusdam particularibus, quae poterant tricis et obscuritatis involvi, e. g. quid Concilia Episcoporum Arianorum valeant auctoritate (cf. Augustin. contra Maximin. l. III. c. 14.); utrum Felix Aptungitanus ordinator Caeciliani fuerit traditor; utrum in ecclesiis Donatistarum fierent miracula (cf. August. contra Petilian. de unico Baptism. c. 17; de unit. Ecclesiae c. 3. n. 5. 6; c. 18. n. 48; c. 19. n. 49.): Patres sapientissime sepositis huiusmodi factis, ad probanda specialia illa capita doctrinae ab haereticis impugnata inducebant Scripturas, quia has etiam haeretici agnoscebant ut fontem communem cum catholicis⁴. Ad solas autem Scripturas non appellabant, nisi quatenus vetabant α) aliquid proferri ex fontibus apocryphis; vel β) urgeri aliquid contra Scripturas ex humanis inventis et sophisticis argumentationibus; vel γ) haberi ut revelatum, quod singuli aliqui homines absque auctoritate proferebant.

3°. Secundum haec principia facile sensum assequeris textuum quos ex ss. Patribus Protestantes coacervarunt, quosque collectos habes apud Bellarminum De verbo Dei l. IV. c. 11. et apud alios. Quando ait Basilius: « infidelitatis argumentum est aliquid velle superinducere eorum, quae non sunt scripta » (or. de Fide n. 1. 2.), id s. Doctor ipse ibi (n. 2.) explicat intelligi de iis, quae sunt « aliena a Domini doctrina » ἀλλοτρια της του κυριου διδασκαλιας (cf. Basilii doctrinam de Traditione citatam supra p. 16.). Quando alii aiunt, « cogitationem auditoris claudicare, si quid dicitur sine Scripturis et ex sola animi ratiocinatione; » « non esse quaerendum quid huic vel illi videatur, sed esse Scripturas cunsulendas; » « non ex propriis ratiocinationibus esse loquendum (in negotio fidei) sed ex Scripturarum consequentia: » satis patet opponi auctoritatem Scripturae inventis humanis, quae nulla nituntur sufficienti auctoritate, non autem esse sermonem de exclusione Traditionis. Ita Theophilus Alexandrinus contra Origenistas negantes Christi regnum aeternum ait, « daemoniaci spiritus esse aliquid extra Scripturarum auctoritatem putare divinum, » in oppositione ad commenta humana, ut declarat ipse Theophilus; accusat enim ibi Origenem, « quod philosophorum argutias propriis tractatibus miscuisset... ignorans daemoniaci spiritus esse instinctum sophismata humanarum mentium sequi et aliquid extra Scripturarum auctoritatem putare divinum » (ep. paschal. n. 6. Galland. T. VII. p. 617.). Similiter quod ait Origenes, duo Testamenta sufficere, « ex quibus liceat omnem rerum scientiam capi, et nullam aliam tertiam Scripturam debere ad auctoritatem scientiae suscipi » (in Lev. hom. 5. n. 9.), id intelligitur de sufficientia Scripturae ut instrumenti doctrinae pro fidelibus Christianis ad exclusionem librorum apocryphorum. Tum illud Hieronymi: « quod absque auctoritate et testimoniis Scripturarum, quasi Traditione apostolica sponte reperiunt atque confingunt, percutit gladius Dei » in Agg. I. 11, dictum est de « conciliabulis haereticorum, » et testimonia Scripturarum opponuntur ad excludendas confictas traditiones.

Peccant igitur Protestantes multipliciter, dum Patribus adscribunt suam sententiam, qua dogmata omnia ex Scripturis demonstranda esse defendunt, ut Traditionis auctoritatem infringant. Nam a) generatim quod Patres dicunt de Scripturis praesupposito magisterio authentico et catholico intellectu, illi detorquent ad excludendum idem magisterium ⁵. Speciatim b) quod PP. negant haereticis fontibus profanarum novitatum, illi transferunt ad negandam Traditionem; quod denique c) PP. affirmant de sufficientia Scripturae sub certis conditionibus et in certis quibusdam doctrinae capitibus, ipsi sumunt absolute et universim quoad totam revelationem propositam ad credendum.

Consule Bellarminum 1. c.; Gregor. de Valentia Analys. fidei 1. VIII. c. 6; Stapletonum 1. XII. c. 11; Card. Du Perron contra Regem Angl. 1. III; Wierceburgens. de Tradit. n. 67. 69. 71; P. Perrone de Tradit. n. 381. sqq.

Scholion 1. Quae a Protestantibus ex Scripturis ipsis ad exclusionem Traditionum proferri consueverunt, vix commemoratione digna sunt. Quid quaeso adversus necessitatem aut existentiam Traditionum divinarum inferas ex eo, quod « omnis Scriptura divinitus inspirata utilis dicitur ad docendum etc. »? 2. Tim. III. 16. Nam a) affirmatio sive utilitatis sive necessitatis unius medii ad aliquem finem non est exclusio necessitatis alterius medii. b) Non agitur ibi de Scriptura tamquam unico fonte, in quo revelatio contineatur et ex quo haurienda sit revelationis cognitio; sed de instrumento doctrinae, quo homo Dei in fide iam institutus perficiatur. c) Utilitas de qua ibi sermo est, enuntiatur non solum de tota Scriptura complexive sed de unaquaque Scriptura distributive sumpta, i. e. saltem de quovis libro ad Scripturam pertinente, et cui hoc nomen Scripturae competat; neque enim subiectum est tota Scriptura πᾶσα ἡ γραφή, sed omnis Scriptura i. e. quaevis Scriptura πᾶσα γραφή. Quis autem umquam dixit, quemvis librum Scripturae comprehendere omnes et singulas veritates fidei?

Quod Moyses in ultimo suo testamento Deut. IV. 2. monet populum: « non addetis ad verbum quod vobis loquor, nec auferetis ex eo; custodite mandata Domini Dei vestri, » h. e. quod iubet legem a Deo datam servari inviolatam, et quod vetat addere humana praecepta tamquam divina; id sicut neque universim negat futurum incrementum revelationis, quae non per Moysen, sed post continuum in veteri lege progressum a Filio Dei demum incarnato et per Spiritum Sanctum in Apostolis completa est, neque excludit novas Scripturas inspiratas libris Mosaicis addendas: ita nec excludit Traditiones divinas. Pariter comminatio s. Ioannis Apoc. XXII. 18. 19: « si quis apposuerit ad haec... et si quis diminuerit de verbis libri prophetiae huius; » nihil continet aliud quam prohibitionem corrumpendi vel sensum vel textum ipsum libri divini.

Quod denique non erubuerint appellare ad verba Christi, ubi a) traditiones et δευτεροεις a legis peritis inductas docet mandato Dei posthabendas vel etiam inanes fuisse; et b) absolute reprobat eas traditiones et interpretationes scribarum, quae legem Dei in alienum sensum detorquebant Matth. XV. 2. sqq.; Marc. VII. 5. sqq.; appellatio deinde ad monitum Apostoli Coloss. II. 8, ut fideles sibi caveant ab ea philosophia et iis traditionibus hominum, quae videntur semina et exordia fabularum Gnosticarum fuisse, de quibus Irenaeus aliique Patres II. saeculi agunt: huiusmodi inquam appellationes nihil probant aliud, quam malam causam a pessimis et ineptis patronis defendi.

Scholion 2. Quod in thesi n. II. diximus, concedi a catholicis theologis, obiective contineri in Scripturis omnia, quae ab omnibus necessario sunt explicite cognoscenda et credenda, longe diversum habet sensum ac doctrina Protestantium, qua iureiurando profitentur: « Scriptura sacra omnia continet ad salutem necessaria, ita ut quidquid ibi non legitur nec possit per eam probari, non debeat ab aliquo exigi, ut credatur velut articulus fidei aut censeri necessarium ad salutem » (ita articulus VI. anglicanus). Nam praeter modum diversum probationis authenticae ex Scripturis, quem Christus in sua Ecclesia instituit et cui Protestantes plane alium substituerunt, qua de re iam saepe diximus; quoad ipsam comprehensionem obiectivam a) dum catholici concedunt, contineri in Scripturis omnia, quae nemini ignorare licet; non ideo etiam concedunt, contineri in Scripturis omnia in Ecclesia necessario credenda. b) Cur cognitio et fides explicita alicuius articuli non requiratur ab omnibus, non concedunt rationem esse illam, quod talis articulus non contineatur in Scripturis. c) Non concedunt, articulis in Scriptura non contentis posse ab aliquo sine haeresi et defectione ab Ecclesia fidem negari, si ei scilicet ab authentico magisterio tamquam in divina Traditione contenti sufficienter proponantur. Protestantes vero haec omnia affirmant in illa sua iurata professione, contineri videlicet et probari posse (independenter ab auctoritate magisterii) ex Scripturis omnia ipsi Ecclesiae necessario credenda; doctrinam eo ipso quod non continetur in Scripturis, non esse necessario credendam; huiusmodi proinde doctrinam quae in Scripturis et ex Scripturis solis probanda non contineatur, numquam et nullo modo cuiquam posse proponi ita, ut necessario sit credenda. Nihil ergo concessio illa catholicorum commune habet cum hac haeresi Protestantium.

De existentia Traditionum divinarum, quae non continentur in Scripturis.

« Quod spectat ad factum ipsum existentiae Traditionum, quae scriptae non sint; 1°. evidenter constat, nec ex rerum naturis nec ex ordine divinae providentiae in historia revelationis manifestato requiri ad obsequium fidei exigendum hanc velut conditionem, ut veritas credenda Scripturis consignata sit; 2°. demonstrato principio Traditionis formali de instituta scilicet successione apostolica ad servandum integrum fidei depositum, negari non potest catholicum principium materiale, etiam post absolutum canonem Scripturarum verbum Dei Traditione conservatum et obiectum fidei christianae latius patere, quam verbum Dei scriptum; 3°. Protestantes suum principium ut in ipsorum libris symbolicis et confessionibus expressum est, non latius patere verbum Dei credendum quam verbum Dei scriptum, sine manifesta contradictione tueri non possunt. »

I. Quod dicimus in prima assertione vix indiget demonstratione. Ex rei enim natura evidenter idem obsequium fidei debetur infinitae veritati, quoties de facta aliqua revelatione certo constat, seu quoties verbum Dei sufficienter est propositum, sive propositio fiat per divinam Scripturam sive alio quovis modo. Revelatio ipsa quae exstat in Scripturis, revocatur ad revelationem immediatam patriarchis, prophetis, Apostolis primitus factam sine Scripturis. Sane Protestantes ipsi de hac re non dubitant; sed asserunt, propositionem sufficientem revelationis mediatae in praesenti saltem ordine, diu post primam promulgationem fieri non posse nisi per Scripturas. At vero sicut Deus primos suos legatos ad primam revelationis promulgationem potuit reddere et reddidit fide dignos motivis credibilitatis; ita profecto potest per omne tempus futurum constituere suos legatos ad conservandam et praedicandam revelationem primitus factam, eosdemque partim repetitis et continuo permanentibus motivis credibilitatis immediate in se ipsis, partim et potissimum per connexionem cum primis illis legatis et per promissiones infallibilitatis in hac connexione eis factas demonstrare et exhibere fide dignos atque infallibiles testes. In hac autem hypothesi profecto eadem est obligatio hisce legatis fidem adhibendi conservantibus et attestantibus veritatem pridem revelatam, sive in Scripturis sive sine Scripturis eam proponant, sicut fuit obligatio adhibendi fidem primis legatis revelationem sibi factam etiam sine Scriptura attestantibus. Quamdiu ergo de rerum naturis solum quaeritur, id unum constat, Deum (si aliquid revelare velit et fidem postulare in omne futurum tempus) debere sibi, ut tum primam revelationem reddat fide dignam, tum modum aliquem eligat conservandi integram et semper dignam fide tamquam verbum Dei eandem revelationem. Adeoque si modus conservandi est Scriptura, requiritur ut quovis tempore adsint sufficientia motiva credibilitatis, in ea contineri sincerum et incorruptum verbum Dei; si modus conservandi est auctoritas testium pro Deo legatione fungentium sine Scriptura, requiritur ut semper adsint sufficientia motiva credibilitatis, per eorum attestationem proponi sincerum et incorruptum verbum Dei. Utrovis autem posito idem sane fidei obsequium debetur verbo Dei sive scripto sive non scripto; eo tamen discrimine, quod auctoritas testium, qua sine Scripturis credibile et credendum proponatur verbum Dei, facile intelligitur; auctoritas vero credibilis Scripturarum sine testibus innotescere et conservari non potest. Sed de hac re alibi.

Nunc de eo quaeritur, quod in prima parte theseos habet secunda nostra assertio. Licet enim ex internis rerum naturis non requiratur, ut verbum credendum sit verbum scriptum; posset nihilominus providentia Dei revelatoris voluisse mediatam revelationem numquam proponere credendam nisi scriptam. Quod si ex historia revelationis ostendi posset, non demonstraret quidem Scripturae necessitatem absolutam ex rerum naturis; sed tamen demonstraret, eam esse conditionem aliquam, sine qua Deus ex sua libera electione in praesenti ordine humani generis non proponeret revelationem. Contra vero si ex historia revelationis ostendi potest, saltem usque ad illud tempus de quo controversia movetur, veram a Deo revelatam religionem numquam exstitisse, quin ex dispositione divina aliquas veritates revelatas comprehenderit non scriptas et sola Traditione transmissas; si insuper ostendi potest, etiam post absolutum canonem librorum divinorum persuasionem de aequali oeconomia revelationis christianae semper perdurasse certissimam theoretice et practice in ipsa societate christiana inde ab Apostolis derivata: id per se spectatum est argumentum certum, spectatum polemice est saltem praeiudicium gravissimum, etiam in deposito revelationis christianae contineri veritates credendas, quae Scripturis consignatae non sint. Atqui hoc utrumque ex historia revelationis certo constat. Ergo argumento per se certo, polemice praeiudicio gravissimo ex historia revelationis probatur, secundum dispositionem divinae providentiae etiam in praesenti ordine non requiri comprehensionem in Scripturis, ut aliquid ad verbum Dei credendum pertineat; sed imo sicut antea semper latius patuit, ita etiam post canonem Scripturarum absolutum latius patere verbum Dei credendum quam verbum Dei scriptum.

Sane evidenter constat, populum Dei inde ab origine humani generis usque ad haeresim saeculi XVI. semper in sua fide ac professione habuisse aliqua dogmata ceu divinitus tradita, quae in Scripturis non continebantur.

1°. Inde ab origine generis humani usque ad Moysen revelatio primitus data de Deo creatore et sanctificatore, de cultu divino divinaque lege, de vita futura, de angelis bonis ac malis, et maxime de futuro humani generis reparatore servabatur absque ulla Scriptura saltem penes eos, qui usque ad tempus fere universalis depravationis regebantur Spiritu Dei, et sub nomine filiorum Dei distinguebantur a filiis hominum (Gen. VI. 2. 3.), sicut postea « populus Dei, populus Deo peculiaris, populus iustus et semen sine querela, » cui « credita erant eloquia Dei, » distinguebatur a nationibus (cf. Sap. X. 15; Rom. III. 2; IX. 4.). Servabatur autem primitiva revelatio partim ministerio ordinario per successionem patriarcharum, partim extraordinario per charisma Spiritus prophetici, quo tum conservationi tum explicationi et proficienti semper incremento revelationis consultum erat (cf. Conc. Trident. sess. VI. cap. 2.).

De patriarchis ante diluvium paucissima quidem novimus; quae enim post revelationem factam Adamo de eis in Scriptura indicantur, ad haec fere reducuntur. De Enos filio Seth iuxta versionem vulgatam dicitur: « iste coepit invocare nomen Domini » Gen. IV. 26; seu ut est in textu hebraico: « tunc coeptum est invocare nomen Domini » ¹, quod non de prima institutione (facta iam in Adam, Abel, Seth), sed de propagatione et praedicatione publici cultus ac religionis intelligi debet. « Septimus ab Adam Enoch » dicitur prophetasse Iud. 14. ². Irenaeus (l. IV. c. 16. n. 2.) exhibet eundem Henoch ut Dei legatum, quamvis falso putaverit functum esse legatione ad angelos, commutans nimirum cum aliis antiquis versione LXX. deceptis filios Dei Gen. VI. 2. cum angelis lapsis. De Noe scriptum est: « octavum Noe iustitiae praeconem custodivit (Deus) diluvium mundo impiorum inducens » ³ 2. Pet. II. 5. Si insistamus grammaticae formae verborum, hic appellaretur Noe octavus iustitiae praeco; unde tota series patriarcharum inde ab Enos, qui coepit invocare nomen Domini, Enos, Cainan, Malaleel, Iared, Henoch, Mathusala, Lamech, Noe dicerentur praecones iustitiae, atque adeo custodes et praedicatores religionis. Ita verba Petri interpretati sunt inter vetustiores Mauclerus (Monarchia ecclesiast. T. I. p. 226.), inter recentes illustrissimus Haneberg (Hist. revelat. sect. I. c. 4.), Phillips (Ius ecclesiast. T. II. p. 347.) et alii. Hoc deinde sensu si intelligatur Iosephus Antiquit. l. I. c. 3. n. 1, viderentur consuevisse Iudaei considerare Traditionem antediluvianam per has potissimum octo generationes non computando Adamum et filium eius Seth. Verba Iosephi sunt: « Et isti quidem (posteri Sethi) per septem generationes (usque ad Noe) perseverarunt, Deum pro universorum Domino agnoscentes virtutemque in omnibus respicientes. Deinde procedente tempore (sub Noe octavo) in peius mutati sunt a patriis institutis » (ἐκ τῶν πατρίων ἐθισμῶν). Sed nihil opus est insistere sive illi interpretationi verborum s. Petri sive huic Iudaeorum persuasioni ex testimonio Iosephi. Tum enim Iosephus potest alio modo explicari, tum verba s. Petri admittendo insolentiorem modum loquendi simplicius intelliguntur, ut dicatur Noe octavus inter servatos in arca (cf. 1. Pet. III. 20.). Manet nihilominus, quod in brevissimis illis notitiis patriarchae Enos, Henoch, Noe diserte exhibentur ut custodes religionis et praecones iustitiae. Ceterum cum religiosa revelatio et promissiones generi humano in suo progenitore Adamo factae usque ad diluvium semper conservatae sint, per se patet, eas non nisi per Traditionem propagatas fuisse. Modus autem non sane fuit diversus ab eo, qui ut aetate patriarchali post diluvium se habuerit, distinctius nobis describitur ⁴. « Scio, ait Dominus de Abraham, quod *praecepturus sit filiis suis et domui suae post se, ut custodiant viam Dominiet faciant iudicium et iustitiam» Gen.XVIII.19. Moyses de temporibus antiquissimis inde a divisione populorum ait: «Memento dierum antiquorum, cogita generationes singulas, interroga patrem tuum et annuntiabit tibi, maiores tuos et dicent tibi; quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum iuxta numerum filiorum Israël (rationem habuit in sua providentia praecipuam filiorum Israël, et terminos populorum adaptavit ad bonum huius populi adhuc futuri, atque terram numero eius congruam destinavit) Deut. XXXII. 7. 8. Idem modus Traditionis universim spectatae exhibetur etiam extra familiam Abrahami Iob VIII. 9-12.

Diximus alibi (cf. th. XII. n. I.), distinguendum esse pactum aeternum, spirituale et universale a Deo constitutum cum genere humano continuo post lapsum, et pactum temporarium, typicum, particulare cum uno populo Israël. Illud prius propagabatur aetate patriarchali usque ad Moysen sola Traditione, deinceps Traditione simul et Scriptura propagatur, ut mox dicemus. Alterum foedus particulare continebatur lege scripta. Hanc rem optime perspexit eximius Suarez. «Lex proprie sumpta non promittebat praemia aeterna... et nihilominus verissimum etiam est, homines sub lege constitutos habuisse promissionem vitae aeternae et spiritualium bonorum et fidem eorum... Neque hoc posterius cum priori repugnat, quia hanc promissionem non habuerunt Iudaei ex lege, sed ex patribus, ut ita dicam, utique per Traditionem eorum; nam a principio Ecclesiae facta est hominibus fidelibus, et in eis per Traditionem permansit fides eius, et in Abraham revocata est et expressior facta.... Sic ergo ad populum Israeliticum pervenit, et postea per prophetas scripta est, non tamquam nova sed tamquam antiqua. Quod totum satis probat testimonium Pauli Heb. XI. ubi incipiens ab Abel et progrediens per patriarchas usque ad prophetas, omnes dicit habuisse hanc promissionem. Lex ergo nullam promissionem spiritualem huic antiquae addidit » Suarez de Legibus l. IX. c. 6. n. 21.

2°. Ex tempore Moysis, quando iam libri aliqui divini scripti erant, in primis a Deo ipso institutum est ministerium ordinarium Traditionis exegeticae, et authenticae interpretationis in sacerdotio. « Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore eius, quia angelus (legatus) Domini exercituum est »⁵ Mal. II. 7. Lege institutionem Deut. XVII. 8-12. cf. Ps. XLIII. 2; LXXVII. 5; Ecclesi. VIII. 9-12. Ministerium extraordinarium datum erat in successione prophetarum, quorum missio referebatur non solum ad novas promulgandas revelationes, sed etiam ad custodiam et explicationem revelationis et legis acceptae. At non solum exegetica erat Traditio, de qua nunc non agimus; sed per idem ministerium in suo complexu, ut nempe componebatur ministerio ordinario sacerdotii et extraordinario successionis prophetarum, sine dubio veritates divinae etiam non scriptae servabantur, vel obscurius indicatae in Scripturis clare docebantur in Traditione, maxime ex illis quae, iam antiquitus sola Traditione conservatae, ad pactum spirituale et universale pertinebant. Etiam inter δευτερωσεις seu traditiones plurimas, quas Iudaei inde ab antiquis temporibus referebant ad Moysen, sibi una cum lege scripta datas in monte Sinai, non est improbabile aliquas fuisse genuinas⁶. Sed quidquid de his sit, certe doctrina de canone, auctoritate et divinitate ipsorum librorum sacrorum non nisi Traditione transmissa erat, quod quidem per se patet, et etiam intelligitur ex discrimine a Iudaeis statuto quoad libros, de quibus obscurior erat Traditio. Ita Iosephus (contra Appion. l. I. n. 8.) postquam libros scriptos usque ad Artaxerxem indicaverat iuxta consuetam penes Iudaeos divisionem in Legem, Prophetas, et Psalmos; de aliis posterioribus scriptis ait: « non in aequalem fidem recepta sunt ac priora, propterea quod non accurata esset successio prophetarum. » Tum de certa Iudaeorum fide qua hos libros susceperunt et custodiunt, testatur: « cum tot iam saecula effluxerint... omnibus Iudaeis statim a prima nativitate hoc insitum est, ut haec credant Dei dogmata. » Fides porro haec Iudaeorum etiam ex doctrina et ex modo docendi Christi et Apostolorum evidens est, nec aliter quam per Traditionem servata.

3°. Ecclesiam Christi in suo exordio constitutam fuisse et fidei doctrinam suscepisse praedicatione Christi et Apostolorum, doctrinae autem consignationem in Scriptura N. T. Ecclesiis iam longe lateque constitutis paulatim subsecutam esse, adeoque primitivam Ecclesiam multa credidisse, quae verbo Dei non scripto sed tradito tantummodo continebantur, nemo Christianus negare potest (vide th. IV.). Ergo saltem usque ad illud tempus, de quo Protestantes controversiam movent, scilicet usque ad tempus adultae iam Ecclesiae christianae post obitum Apostolorum, numquam exstitit revelata religio, quin ea comprehenderentur aliquae veritates credendae nullis divinis Scripturis consignatae.

Quare si verum esset, in religione christiana post aetatem apostolicam nullas existere veritates revelatas quae scriptae non sint, id non esset ex intestina necessitate nec ex consueto divinae providentiae ordine in historia relationis manifestato; sed esset factum extra ordinem providentiae, qua Deus inde ab origine promulgationi et conservationi suae revelationis consuluit. Imo si comparatur propria ratio ac forma novi Testamenti cum Testamento veteri, hypothesis ista videtur repugnare ipsi perfectioni novi Testamenti, in quo semper viventi magisterio ad conservationem et explicationem revelatae doctrinae longe ampliores promissiones factae sunt quam sacerdotio veteris legis (cf. th. IV. sqq.), adeo ut tamquam indoles propria et distinguens novae legis exhibeatur scriptio per Spiritum Sanctum in corde Ecclesiae (in intellectu catholico) prae lege veteri scripta in tabulis lapideis et litteris deformata 2. Cor. III. 2. 3. 6. 7. 8. (cf. th. XII. n. I.). Certe hypothesis illa singularis Protestantium cum non sit respondens sed potius repugnans naturae et congruentiae rerum, nullo alio modo probari posset, quam a posteriori, instituta nempe comparatione inter fidem et doctrinam Ecclesiae ab Apostolis derivatae et inter ipsas Scripturas evidenter demonstrando, nihil esse in doctrina Ecclesiae, quod non sit etiam in Scriptura, et contra analogiam omnium praecedentium aetatum ac contra propriam a Christo suae Ecclesiae inditam formam iam veluti fortuito et per accidens non latius patere verbum Dei revelatum ac credendum quam verbum Dei scriptum. Atqui

4°. Ecclesia ab Apostolis derivata, quae ipsis adversariis fatentibus in sua origine tempore Christi et Apostolorum multa dogmata non scripta credebat fide divina, etiam post Apostolos et post completionem librorum divinorum constanter conservavit et tum theoretice tum practice manifestavit hoc principium, videlicet non solum non esse necessarium, ut veritas credenda contineatur in Scripturis, sed re ipsa esse veritates aliquas revelatas et ab Ecclesia credendas ac creditas, quae scriptae non sunt.

De hac Ecclesiae fide primum theoretice et principio generali testantur omnes veteres Patres ac doctores, inter quos nominandi sunt Ignatius per Asiam (apud Euseb. III. 36.); Clemens Alexandriae (l. de paschate apud Euseb. VI. 33.); Tertullianus in Africa (de corona cc. 3. 4.); Eusebius in Palaestina (Demonstrat. evang. l. I. c. 8.); Basilius in Ponto (de Spiritu Sancto c. 27. n. 67; c. 29. n. 71.); Epiphanius Cypri (haeres. 61. n. 6.); Chrysostomus Antiochiae et Constantinopoli (in 2. Thess. hom. 4. n. 2.); Hieronymus in oriente et occidente (Dialog. adv. Lucif. n. 4.); Augustinus nomine totius Ecclesiae (de Baptism. l. II. n. 12. et saepe alibi). Cf. Bellarmin. De verbo Dei 1. IV. c. 7. Horum omnium una sententia huc redit: « necessarium se putasse Traditiones acceptas securitatis ergo etiam litteris consignare; non omnia observanda et credenda esse scripta; Apostolos alia scriptis alia sine scriptis tradidisse, utraque esse paris auctoritatis; quando constat aliquid esse in Traditione, nihil ultra esse quaerendum; multa quae universa observat Ecclesia, esse ab Apostolis tradita, licet scripta non reperiantur. » Hoc idem principium Ecclesia declaravit solemnibus definitionibus in Conciliis. Ita in Concil. VII. Act. VII. multa exstant praeclara in hanc rem, quorum haec est summa. « Oriens et occidens et aquilo et meridies Spiritus Sancti inspiratione consentimus in unum... omnia recipientes, quaecumque sancta catholica Ecclesia antiquitus scripta et non scripta recepit » (Harduin. T. IV. p. 478.479.). « Si quis Traditionem ecclesiasticam sive scriptam sive non scriptam irritam facit, anathema sit » (ib. p. 471.). Cf. Concil. VIII. Act. X. can. 1. (Hard. T. V. p. 1098.).

Praeterea practice et quoad dogmata quaedam specialia universa Ecclesia semper professa est eandem unanimem sententiam. Sicut enim dogmata in Scripturis consignata semper tum fidelibus declarata sunt tum adversus haereticos defensa appellando ad fontem utrumque Scripturae et Traditionis; ita Patres tum seorsim tum in Conciliis collecti de quibusdam christianae doctrinae capitibus fatentur, ea ex Scripturis demonstrari non posse, nec tamen minus eandem ad fidei depositum pertinere ex sola Traditione tuentur. Id verum est non solum de verbis non scriptis, quae tamquam solemnes formulae sancita sunt ad strictiorem dogmatum declarationem et definitionem, ut sunt formulae: una natura tres personae; personae consubstantiales; unio secundum hypostasin; efficacia Sacramentorum ex opere operato; transubstantiatio, et aliae plurimae. Huiusmodi enim definitiones non tam existentiam Traditionum probant, de quibus nunc loquimur, quam principium formale Traditionis, de quo in superioribus actum est, successores scilicet Apostolorum custodes esse et doctores authenticos totius revelatae doctrinae. At eo quo diximus modo, ex sola Traditione agnoscunt et defendunt etiam dogmata non scripta. Ita defendunt divinitatem et integritatem canonis librorum sacrorum ad unum omnes, qui de hac re aliquid disputarunt, ut apparebit ex tractatione de Scripturis inferioris habenda. Ita pariter defendunt baptismum parvulis conferendum e. g. Origenes in ep. Rom. l. V. n. 9. T. IV. p. 565. « Ecclesia ab Apostolis Traditionem accepit etiam parvulis baptismum dare. » Cf. hom. VIII. n. 3. in Lev. T. II. p. 230; hom. IX. n. 4. in Iosue ib. p. 420. Augustinus de efficacia baptismi in parvulis ex Scripturis non habet nisi « coniecturam » a circumcisione petitam; argumentum autem convincens « si quisquam in hac re auctoritatem divinam quaerat, » s. Doctor depromit ex hoc principio: « quod universa tenet Ecclesia, nec a Conciliis institutum sed semper retentum est, nonnisi auctoritate apostolica traditum rectissime creditur » de Baptism. l. IV. c. 24. Ad hanc Traditionem solam iterum appellat pro eadem re. « Parvulos baptizandos esse concedunt (ipsi Pelagiani), qui contra auctoritatem universae Ecclesiae procul dubio per Dominum et Apostolos traditam venire non possunt » de Peccator. merit. et remissione l. I. c. 26. cf. ibid. l. III. c. 2; Serm. 294. n. 14. 17; de Gen. ad litt. l. X. c. 23. ⁷ Eodem modo vel etiam luculentius disputat de Traditione quoad dogma valoris baptismi ab haereticis collati (de Baptism. contr. Donatist. l. II. c. 7. n. 12; l. IV. c. 6; l. V. n. 30. 31; de unit. Ecclesiae c. 22. n. 63; contra Crescon. l. I. cc. 32. 33.). Locis omnibus una sententia licet verbis diversis repetit, quod habet de Baptism. l. V. l. c. Quae Cyprianus et alii eius collegae de hac re senserunt, « nullo modo praeferenda sunt adversus totius Ecclesiae catholicae confessionem, cuius se illi membra esse gaudebant, et unde se neque ipsi praeciderunt, neque diversa sentientes praecidi passi sunt, donec aliquando in Domini voluntate per plenarium Concilium licet post multos annos, quid esset rectius elueret, non aliqua novitate instituta sed antiquitate roborata... Apostoli autem nihil quidem exinde praeceperunt (in Scriptura); sed consuetudo illa quae opponebatur Cypriano, ab eorum Traditione exordium sumpsisse credenda est, sicut sunt multa quae universa tenet Ecclesia, et ob hoc ab Apostolis praecepta bene creduntur, quamquam scripta non reperiantur. » Cf. Hieronym. dialog. adv. Lucifer. n. 23. 26. Imo ad multiplicia Scripturarum testimonia, ex quibus Cyprianus et Episcopi Africani deducere conabantur veritatem suae sententiae, non aliud responsum est efficacius quam illud Stephani Pontificis: « nihil innovetur, nisi quod traditum est » Lirinens. cc. 9. 10. Cf. Card. Du Perron cont. reg. Angl. l. III. cc. 7. 8. 13.

Sicut ergo populus Dei inde ab origine usque ad Moysen, et a Moyse usque ad Christum, et tempore Christi ac Apostolorum habuit in sua fide ac professione veritates etiam non scriptas; ita non minus post Apostolos et post completionem librorum inspiratorum Ecclesia ab Apostolis propagata semper theoretice et practice profitebatur veritates aliquas tamquam divinitus revelatas, quas non in Scripturis sed sola Traditione acceperat.

In historia igitur revelationis universa non solum nihil est, quod suadeat veritates omnes credendas esse veritates scriptas; sed ex ea etiam ostenditur, a) comprehensionem in Scripturis non esse conditionem necessariam articuli fidei; b) divinam providentiam hunc ordinem in proponenda revelatione numquam esse secutam saltem usque ad tempus, de quo est controversia; c) sicut tempore antecedenti ita etiam tempore post Apostolos, de quo disputatur, Ecclesiam ab Apostolis propagatam habuisse semper in sua professione veritates aliquas non scriptas. Non potest ergo negari latius patere verbum Dei credendum quam verbum scriptum, quin toti historiae revelationis repugnetur, et Ecclesia universa semper usque ad novos Apostolos saeculi XVI. perperam constituta, perperam credisse, perperam functa ministerio praedicationis impudentissime dicatur.

II. His praemissis iam etiam secunda pars theseos demonstrata censeri debet. Dicimus, demonstrato et admisso principio formali Traditionis consequi veritatem principii materialis, quo asseritur latius patere verbum Dei credendum quam scriptum. Sane ex principio Traditionis formali, ut in superioribus demonstravimus, consensus successionis apostolicae divinitus institutae ad custodiam totius revelatae doctrinae exhibet testimonium authenticum et infallibile de dogmatibus revelatis. Atqui tempore quo Protestantes ab Ecclesia schisma fecerunt, ex multis saltem saeculis universalem fuisse consensum in plura dogmata tamquam divinitus revelata, quae tamen in Scripturis non continentur, vel saltem non ita continentur, ut ex eis solis probari possint, iidem Protestantes non modo concedunt verum etiam contendunt. Ergo haec dogmata divinitus revelata esse negari non potest, nisi negando authentiam consentientis testificationis, h. e. negando principium formale Traditionis. Hoc ergo admisso admitti necessario debet, illa dogmata pertinere ad depositum fidei per successionem apostolicam conservatum ac traditum, proindeque admitti debet, latius patere verbum Dei credendum quam verbum Dei scriptum. Controversia ergo cum Protestantibus (ut saepe iam monui) non est reducenda ad disputationem de singularibus quibusdam doctrinae capitibus, utrum ea revelata sint et divinitus tradita; sed controversia princeps revocari debet ad ipsum principium formale Traditionis, ex cuius veritate sponte sequitur veritas « omnium Traditionum christianarum, » et cuius negatio est fundamentum omnium aliarum negationum Protestantismi. Vide supra th. III. et Coroll. 1. ad th. IX.

III. In tertia parte theseos dicimus, principium Protestantium, ut illud proponunt in libris symbolicis, et ut praetendebatur tamquam fundamentum et ratio praecipua sic dictae Reformationis, sine manifesta contradictione defendi non posse.

1°. Professio Protestantium eaque fundamenti instar in libris symbolicis proposita ad ostendendam necessitatem et iustitiam suae secessionis ab Ecclesia evidenter apostolica, his verbis concipiebatur. « Credimus, confitemur et docemus, unicam regulam et normam secundum quam omnia dogmata omnesque doctores aestimari et iudicari oportet, nullam omnino aliam esse⁸ quam prophetica et apostolica scripta cum veteris tum novi Testamenti » Formul. Concord. epitom. §. 1. Agitur de professione fidei divinae, et hac fide dicunt se credere: a) (affirmando) libros omnes et solos veteris et novi Testamenti quos receperunt in suo canone, esse libros sacros continentes sincerum verbum Dei credendum; nisi enim illos omnes fide crederent sacros et divinos, non possent eos omnes habere ut normam dogmatum fide credendorum; nisi eos solos crederent sacros et divinos, possent esse adhuc in aliis forte libris dogmata credenda, ac proinde non possent eos quos habent, credere ut unicam normam omnium dogmatum credendorum. b) Credunt (negando), nullum esse aliud verbum Dei credendum nullamque fidei doctrinam, quae illis libris non contineatur et ex illis probari non possit; hanc suam fidem explicite exprimunt, dum solemniter profitentur: credimus nullam omnino aliam esse regulam et normam. c) Credunt (affirmando et negando), singulos esse sibi sufficientes interpretes veri sensus huius verbi divini, et Ecclesiam non esse authenticam interpretem seu iudicem veri sensus; sed singulis suam interpretationem debere esse normam ad iudicandam interpretationem Ecclesiae, et ad iudicanda omnia dogmata ab Ecclesia proposita. Credunt enim eadem illa fide, Scripturam esse unicam regulam secundum quam omnia dogmata et omnes doctores aestimari et iudicari oportet; qui vero Ecclesiae vel cuiuscumque iudicis interpretationem authenticam admitteret, iam non iudicaret omnes doctores secundum unicam regulam (vide supra p. 7-9.). Atqui harum trium assertionum, quas se fundamenti instar credere profitentur, nulla continetur in Scripturis. Ergo eo ipso, quod statuunt principium, nihil esse credendum quod scriptum non sit, credunt et fundamenti instar credenda esse statuunt plura tamquam sua peculiaria dogmata, quae non sunt scripta. In ipsa igitur enuntiatione principii, qua negant aliquid non scriptum esse credendum, simul affirmant aliquid non scriptum esse credendum, quae est contradictio evidens.

2°. Praeter haec omnes communiones nominis christiani, et Protestantium coetus praecipui, qui adhuc aliquid doctrinae christianae profitentur, ipsique primi Reformatores (« homines Dei, » ut eos appellare admant), quibus suam originem per scissionem ab Ecclesia catholica debent, a) retinuerunt et retinent aliqua in sua professione et praxi, quae per solam Traditionem Ecclesiae catholicae transmissa, in nullis vero Scripturis consignata acceperunt. Crediderunt et (nondum delapsi in rationalismum aut atheismum) adhuc credere se profitentur, libros singulos Scripturae, quos non aliunde quam ab Ecclesia catholica acceperunt, esse inspiratos vel saltem libros peculiari ratione divinos; baptismum valide conferri posse ab haereticis et infidelibus; infantes esse baptizandos; celebrandum esse non sabbatum sed diem sequentem; ob graves causas licitum esse Christianis iusurandum; non esse necessarium abstinere a suffocato et sanguine, et alia quae sola Traditione et auctoritate magisterii Ecclesiae catholicae constant, nullibi autem sunt scripta; immo de tribus ultimis scriptum videtur contrarium (Exod. XX. 10. 11. coll. Matth. XXIV. 20; ibid. V. 33-37; Act. XV. 28. 29.), nisi verba secundum catholicae intelligentiae ac Traditionis lineam interpretemur. b) Credunt positive et negative contra fidem Ecclesiae catholicae multa, quae non sunt scripta; inter haec ipsum duplex principium fundamentale totius systematis, unum quod dicunt principium formale, Scripturam solam esse regulam fidei, de quo satis iam diximus; alterum quod principium materiale appellant, nempe sola fide⁹. e. fiducia et certa persuasione, Deum non respicere peccata nostra sed tantum Christi merita) hominem iustificari. Praeterea ubinam quaeso scriptum est discrimen inter articulos fidei fundamentales et necessario credendos atque articulos non fundamentales, qui quomodocumque propositi negari possint, quin ideo quis excidat a fide et communione Ecclesiae? ubinam est scriptum, qui sint illi articuli fundamentales? Ex negationibus autem, quas opponunt catholicae doctrinae, nulla prorsus in Scripturis continetur. Cf. Hadriani et Petri de Wallemburg « Examen principiorum fidei, » Examen I. methodus Augustiniana P. II; de Testimoniis Prob. 5°. Est itaque principium illud fundamentale Protestantium, ut in symbolicis libris enuntiatur, tum in se contradictorium tum repugnans reliquae eorum doctrinae.

Multiplici ratione Traditio antecedit Scripturam.

« Si comparatio instituatur universim inter Traditionem et Scripturam, Traditio censeri debet praecedere tum ordine chronologico, tum ordine logico et cognitionis secundum oeconomiam a Christo institutam, tum ordine comprehensionis et amplitudine, qua Traditio spectari potest tamquam totum sub se velut partem continens doctrinam » Scripturae et de Scriptura. »

Patet, hic non eo sensu quo in duabus thesibus antecedentibus, quaestionem esse de Traditionibus, quatenus scriptae non sunt; sed nomine Traditionis significari universam doctrinam et disciplinam revelatam, quatenus ut medium seu instrumentum eius conservationis spectatur non littera scripta sacrorum librorum sed perpetua series testium ac custodum fidei, per quos depositum revelationis integrum conservatum est, et inde a sua prima promulgatione ad nos usque transmissum. Quamvis enim existant revelatae doctrinae capita non scripta, quae per solam Traditionem transmissa sunt (th. XIX. XX.), nulla tamen existit doctrina scripta, quae non etiam per Traditionem conservata sit; siquidem Scripturae ipsae et proinde contenta in Scripturis per Traditionem ad nos pervenerunt. Unde potest a Scriptura ut partiali instrumento conservationis praescindi, seu potius potest Scriptura ipsa spectari ut res tradita, atque ita universa doctrina revelata considerari, quatenus est Traditio (vide th. I. et II.). Sic Patres universam doctrinam quamvis ex parte Scripturis consignatam, praescindendo a modo conservationis per Scripturas, appellant proprio sensu Traditionem. « Quid autem, inquit Irenaeus l. III. c. 4, si neque Apostoli quidem Scripturas reliquissent nobis, nonne oportebat ordinem sequi Traditionis, quam tradiderunt iis, quibus committebant Ecclesias? Cui ordinationi assentiunt multae gentes barbarorum... sine charta et atramento scriptam habentes in cordibus suis salutem et veterem Traditionem diligenter custodientes. » Hoc itaque sensu declarato divinam Traditionem comparamus cum divina Scriptura.

I. Traditio praecedit Scripturas ordine chronologico. Hoc autem nemo sane ita intelligit, ac si primum universa revelatio fuisset absoluta et per Traditionem propagata, ac deinceps veritates traditae etiam Scripturis consignatae essent; pridem enim ante completam revelationem aliquae Scripturae existebant, immo in revelationis progressu Scripturae antecedentes praesupponebantur, et ad eas appellabatur, ut frequentissime factum est a Christo ipso et ab Apostolis. Neque etiam propositionis is sensus est, ut quaevis revelatio semper primum praedicatione absque Scripturis tradita dicatur, et postea demum scripta in sacro codice; hoc saepe quidem, non tamen semper ita factum est (cf. Ier. XXXVI. 32; Apoc. I. 3. 19; XXII. 7. 10. 19, ne quidquam dicamus de psalmis aliisque libris quibusdam tum moralibus tum historicis). Sensus ergo est, quod primo quidem in oeconomia veteri revelatio, quae suo modo implicite continebat totam revelationem paulatim explicandam et complendam (S. Th. 2. 2. q. 1. a. 7.), praecessit conservata usque ad Moysen per solam Traditionem; in ulteriori vero eius explicatione demum inspirati sunt sancti Dei homines ad libros scribendos. Porro etiam in novo Testamento institutio et per traditam fidem informatio Ecclesiae Iesu Christi facta est per praedicationem, antequam ullus liber N. T. scriptus esset; progressu vero temporis novimus doctrinam ex parte fuisse etiam scriptam, eidemque Ecclesiae iam pridem constitutae et per apostolicam praedicationem mysteriis fidei imbutae Scripturas N. T. una cum libris V. T. fuisse traditas tamquam instrumentum doctrinae « utile ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia » 2. Tim. III. 16. Haec constant ex superioribus th. VII. n. II.; th. XX. n. I.

II. Diximus altero loco, Traditionem praecedere quoad nos ordine cognitionis secundum oeconomiam a Christo institutam. Distingui hic debet Traditio spectata ut mere historica, quatenus est fundamentum demonstrationis criticae ac philosophicae, et Traditio in sensu theologico formaliter ut religiosa et divina. De hac Traditione divina nobis sermo est. In altero autem termino comparationis distinguimus cognitionem de Scriptura ut monumento nobis conservato, et cognitionem doctrinae quae est in Scriptura. Utramque hanc cognitionem dicimus, secundum oeconomiam christianam pendere aliquo sensu a Traditione divina, atque ita ordine logico Traditionem priorem esse Scripturis.

1°. In cognitione de Scriptura spectari potest genuinitas, integritas, veracitas, divinitas doctrinae, inspiratio librorum sacrorum.

Genuinitas hic intelligitur origo operis ab eo scriptore cui tribuitur, aut saltem (si scriptor forte non sit compertus) quod opus scriptum sit eo tempore (late sumpto) et iis in adiunctis, quibus asseritur. Haec iam genuinitas potest saltem de plerisque libris Scripturae prorsus demonstrari historice et critice ex traditione, quam diximus mere historicam, non secus ac genuinitas aliorum librorum veterum demonstratur. Dixi saltem de plerisque libris id demonstrari posse, non quod negem fieri posse de omnibus, sed quod in quibusdam difficultates sunt maiores, quamdiu Traditio sensu non theologico sed mere historico spectatur.

Integritas sin minus quoad singula quaeque saltem quoad rei summam eodem modo demonstrari potest.

Veracitas ex demonstrata genuinitate in plurimis, ex veracitate autem divinitas doctrinae in nonnullis consequitur. Quando enim constat e. g. de genuinitate librorum Moysis, plerorumque librorum historicorum, Evangeliorum, Actuum, epistolaram apostolicarum, iam pariter etiam constabit de veracitate saltem quoad praecipua quaeque. Porro ex veracitate e. g. Evangeliorum constabit de divinitate personae, ac consequenter de divinitate doctrinae et promissionum Christi, quae in Evangeliis leguntur; et ex hac divinitate doctrinae et promissionum Christi consequetur saltem quoad rei summam divinitas doctrinae Apostolorum in eorum epistolis consignatae.

At vero veracitas multoque magis divinitas doctrinae quoad omnia et singula demonstrari nequit, nisi ex librorum inspiratione (vel saltem ex charitate infallibilitatis in scriptione omnium et singularum sententiarum).

Inspiratio (idemque dicendum esset de infallibilitate) certo et sicut oportet, innotescere non potest nisi testimonio divino. Hoc autem testimonium licet de aliquot librorum inspiratione etiam in Scriptura apostolica nobis conservatum sit, quoad totum librorum complexum tamen, qui inspirati credendi sunt, sola Traditione est transmissum. At haec Traditio testimonii divini non est mere historica, sed est Traditio christiana per ministerium divinitus institutum et per consentientem praedicationem ecclesiasticam conservata ac definita; de quibus inferius erit distinctius dicendi locus.

Haec praemittenda erant ut intelligatur, quomodo cognitio nostra de Scripturis pendeat, et quomodo non pendeat a Traditione sensu theologico accepta. Dicimus itaque, genuinitatem, integritatem, veracitatem, divinitatem doctrinae in libris Scripturae posse quidem, praecisione facta ab authentica Traditione sensu christiano intellecta, historice et critice demonstrari, sed non quoad omnes textus Scripturae, qui credendi sunt his proprietatibus insignes; non pro omnibus qui credere tenentur, cum maxima pars hominum tali demonstrationi sufficienter percipiendae non sit idonea; non pro statu controversiae, ut haec excitata ad captum omnium historice et critice terminari possit. Pariter inspiratio librorum sacrorum et inde consequens absoluta veracitas et divinitas doctrinae potest quidem etiam demonstrari testimonio Scriptura apostolica comprehenso, sed sub eadem triplici limitatione: non quoad omnes libros, non sufficienter pro omnibus, et praesertim pro statu controversiae non ad captum omnium (cf. supra th. XVIII. XIX.).

Porro haec scientifica demonstratio pertinens ad disciplinam apologeticam sine dubio confert et hypothetice necessaria est ad defensionem fidei; sed certe non est illa a Christo ipso immediate instituta oeconomia ad fidem integram et nominatim ad doctrinam de instrumentis fidei quoad omnes eorum partes, pro omnibus, pro quavis conditione tuto et sine errandi periculo conservandam. Christus enim et Spiritus Sanctus per Apostolos quemadmodum doctrinam revelatam universam, sic etiam haec instrumenta doctrinae una cum revelatione de eorum inspiratione tradidit successioni apostolicae conservanda et adhibenda ita, ut eorum conservatio atque de genuinitate, integritate, inspiratione authenticum iudicium ac definitio pertineat ad ipsius apostolicae successionis ministerium et magisterium sub assistentia et directione Spiritus veritatis, sicut ad idem magisterium universim pertinet custodia, explicatio et definitio depositi fidei, eorumque omnium quae ad depositi custodiam sunt necessaria. Ergo secundum oeconomiam a Christo institutam principium cognitionis, quae in Ecclesia de Scripturis habenda est et habetur, est haec ipsamet custodia et authentica praedicatio sub assistentia Spiritus Sancti, hocque principium unum et solum est universale accommodatum omnibus, quoad omnes libros librorumque partes, ad controversias omnes iuxta Christi institutionem ad captum omnium definiendas, quantum opus est pro fine Ecclesiae. Demonstratio heic non alia requiritur praeter illam, qua ostendimus, universam doctrinam revelatam esse commissam custodiae successionis apostolicae; cum doctrina de Scripturis non sit nisi pars in tota doctrina tradita. Vide praesertim th. V. VIII. XI. n. II. Atqui custodia illa depositi et perpetua ecclesiastica praedicatio sub directione Spiritus Sancti sensu theologico maxime proprio est Traditio (th. XI.). Ergo secundum oeconomiam ordinariam a Christo institutam cognitio christiana de Scripturis universalis subiecto (quoad universitatem fidelium) et universalis obiecto (quoad omnes libros), praesertim vero cognitio de Scripturis formaliter ut divinitus inspiratis, pendet a Traditione proindeque haec logice et ordine cognitionis prior est.

2°. Doctrina in Scripturis et Traditio quo ordine cognitionis sese excipiant, constat ex thesi XVIII. collatis thesibus VII. n. II; X. n. II; XIX. Praedicatio videlicet ecclesiastica est norma ad intelligendam doctrinam in Scripturis sensu illis thesibus demonstrato. Declaratum vero etiam est, hanc rationem normae non ita accipiendam esse, ac si praescindendo a Traditione christiana nihil certi de Scripturis intelligi, aut verus sensus in Scripturis hermeneutica certitudine definiri nullibi posset.

Ex hac autem ratione, quia praescindendo a Traditione christiana et ab authentico magisterio possunt multa intelligi de divina auctoritate saltem aliquorum librorum et de vero sensu in Scripturis, vel quia polemice auctoritas divina et etiam inspiratio Scripturarum potest ex concessione adversarii supponi; ex hac inquam et sub hac ratione potest Scriptura assumi ut logice et in ordine cognitionis prior, atque ita ex ipsis Scripturis auctoritas ceteraeque proprietates tum Ecclesiae tum Traditionis demonstrantur.

Verum a) in illa praecisione a Traditione christiana, praesidiis mere historicis et criticis innixa cognitio de Scripturis erit et ipsa historica magis quam proprie theologica. b) Quando ex concessis ab adversario polemice assumitur inspiratio Scripturarum, quod altero loco diximus, ea non est prioritas logica Scripturae absoluta et ex obiectivo rerum ordine sed ex aliqua hypothesi. c) Nec in hac hypothesi polemica assumitur, nec in illa praecisione quam diximus a Traditione christiana, obtineri potest velut antecedens cognitio auctoritatis multoque minus inspirationis omnium librorum, et veri sensus totius doctrinae, quae est in Scripturis; sed vel ex demonstratione historica praesupponitur vel ex concessione adversarii assumitur ut prior cognitio divinae auctoritatis aliquot librorum, et demonstrabilis verus sensus aliquot peculiarium capitum doctrinae, quae clare in Scripturis consignata sunt. Ita sine petitione principii et quin ideo subvertatur logica prioritas Traditionis in hac thesi statuta, in superioribus usi sumus auctoritate Scripturae ad auctoritatem Traditionis demonstrandam. Vide Scholion ad th. VII.

III. Pars ultima theseos, ubi dicimus Traditione tamquam toto comprehendi velut partem doctrinam de Scriptura et doctrinam quae est in Scriptura, constat ex ipsa Traditionis definitione. Universa quippe doctrina revelata proindeque tam doctrina non scripta quam doctrina scripta conservatur etiam per magisterium semper vivens et per praedicationem successionis apostolicae ¹. Doctrina autem spectata secundum hunc modum custodiae et propagationis per aetatum decursum, est ac dicitur proprio sensu Traditio. Cum igitur huius universae doctrinae ita ad nos usque propagatae pars sit doctrina de Scripturis et doctrina consignata in Scripturis (th. XX.); merito dicimus, in ordine comprehensionis Traditionem esse totum, doctrinam de Scripturis et in Scripturis esse partem totius.