Tractatus de divina traditione et Scriptura

Demonstratur Traditio apostolica de canone librorum sacrorum ex constanti et universali usu Ecclesiae

« Si ad vindicandam suisque in fundamentis distinctius intelligendam Patrum Tridentinorum definitionem inquiratur modus, quo praedicatio ecclesiastica de canone ss. librorum diversis aetatibus se habuit; certissimis conficitur argumentis, 1°. ecclesiastico usu et universali consuetudine ad ipsa tempora apostolica pertingente praeter Scripturas censionis hebraicae etiam reliquos veteris Testamenti libros qui canone Tridentino comprehenduntur, in Ecclesiis christianis susceptos fuisse; 2°. consuetudinem, quam diximus, ecclesiasticam iis insignem esse characteribus, ut hos libros omnes tamquam ad s. Scripturam pertinentes ab Apostolis Ecclesiae traditos fuisse demonstret. »

Praemittimus factum historice indubitatum, quod dogmaticae in se continet totam veritatem, quam in thesi enuntiamus. Huius itaque facti distincta explicatio constituet ipsam demonstrationem theseos. Factum historicum indubitatum est, tribus primis saeculis censionem Scripturarum penes Ecclesias christianas fuisse in multis diversam a censione, ut exstabat penes Iudaeos; quae diversitas non tantum ad singularia incisa sed etiam ad ampliores partes librorum et ad libros integros referebatur, non secus ac nunc adhuc existit idem discrimen. Hic autem Ecclesiarum usus vi assistentiae, qua Deus adest Ecclesiae suae, ita auctoritate eminens credebatur a christianis doctoribus, ut eis absurdum videretur a Iudaeis discere velle genuinum Scripturarum canonem. Habes haec pluribus disputata apud Origenem in epistola ad Africanum. Quoniam Africanus dubium moverat de partibus deuterocanonicis Danielis, Origenes et has partes Danielis et alias in libro Esther apud Hebraeos non esse, atque in multis aliis nostros libros ab iis quos Iudaei habent, differre fatetur n. 2-6; imo agnoscit, etiam libros integros ut Tobiae et Iudith, quibus utitur Ecclesia, a Iudaeis non admitti n. 13. At vero apud Christianos inauditum et non ferendum esse significat, imo crimen fore contra ipsa promissa facta Ecclesiae sanguine Christi empta, ideo de hisce Scripturarum nostrarum partibus velle dubitare. « Tempus est igitur, exclamat, si haec nos non latent, abrogare quae in Ecclesiis feruntur exemplaria, et fratribus lege praecipere, ut abietis quos penes se habent, sacris libris, adulando Iudaeis persuadeant, ut nobis puros et qui nihil habeant figmenti, impertiant. An etiam providentiae, quae in sacris Scripturis dedit omnibus Christi Ecclesiis aedificationem, curae non fuerunt empi pretio, pro quibus Christus mortuus est? » n. 4. Ceterum ad usum polemicum, ait, oportere novisse discrimina inter utrumque canonem, idque se ipsum diligenti comparatione investigasse, « ut cum Iudaeis disserentes non proferamus ea, quae in eorum exemplaribus desunt, sed simul utamur iis, quae penes se habent, licet in nostris desiderentur » n. 5.

Discrimina haec inter collectionem Scripturarum ut exstabat penes Ecclesiam, et inter illam Iudaeorum commemorat etiam Iustinus medio saeculo secundo paulo post aetatem apostolicam in dialogo cum Tryphone Iudaeo n. 71-73. Quamvis enim directe ibi agat de singularibus textibus vel corruptis vel truncatis a Iudaeorum magistris, quia non erat ei propositum de ipso diverso canone Scripturarum disputare; conqueritur tamen, a Iudaeis Scripturas aliquas penitus esse sublatas, quae exstant in exemplaribus Christianorum. His vero Scripturis quae penes Christianos et non etiam apud Iudaeos sunt, pollicetur non se usurum ad scopum polemicum, eodem modo ut post Iustini tempora Origenem id commendasse vidimus. « Quod (magistri Iudaeorum) multas Scripturas, ait Iustinus, omnino sustulerunt ¹ ex interpretatione apud Ptolomaeum facta a senioribus.... scire vos volo. Quas quia ab omnibus generis vestri negari scio, huiusmodi quaestionibus non implicabor; sed ex iis quae etiam apud vos in confesso sunt, disputationes instituam » n. 71. Hoc loco accusatio ablationis multarum Scripturarum ita generalis est, ut non ad singulares textus dumtaxat, sed ad libros etiam integros protendatur, quos in canone Iudaico non comprehensos penes Ecclesias fuisse luculenter deinceps demonstrabimus, et in quibus discrimen inter utramque censionem Iustinus sane non ignorabat; licet in sequentibus deinde exempli causa afferat tantum textus singulares, quos de Salvatore Christo propheticos a Iudaeis corruptos fuisse queritur.

Iam si librorum veteris Testamenti qui in canone Hebraeorum desunt, et quos ideo (ut iam monui) ad compendium deuterocanonicos appellabimus, usum et frequentationem in Ecclesiis christianis investigemus, facile apparebit, eos inde a temporibus apostolicis non secus ac libros protocanonicos in censu Scripturarum sacrarum habitos, et ut Scripturas sacras usurpatos fuisse. Conficiemus id triplici argumento, 1° ex modo quo libri hi omnes citantur a ss. doctoribus; 2° ex codicibus et versionibus; 3° ex publica eorum lectione; ex quibus demonstratis deinde 4° sequetur sponte sua, non aliud in hoc universali usu ecclesiastico exhiberi quam eorundem librorum transmissionem et traditionem ab Apostolis ad Ecclesias.

I. Usque ad initia saeculi IV. nulla comparet ² de his libris controversia alicuius momenti, sed deuterocanonici sicut protocanonici eodem prorsus modo absque ullo discrimine citantur, ut manifestum sit, omnes habitos fuisse libros sacrae Scripturae et unius collectionis. Citant enim Patres illi vetusti textus deutorocanonicos permixtos cum protocanonicis, et citant iisdem formulis solemnibus: scriptum est, dicit (φησι), secundum illud (κατα το), Scriptura, sacra Scriptura, divina Scriptura, Spiritus Sanctus in divina Scriptura dicit, dicit prophetia, dicit propheta, dicit lex, dicit Deus.

a) Patres ipsi apostolici, quamvis in paucis monumentis quae supersunt, copia citationum expectari nequeat, adferunt tamen non secus ac protocanonicos etiam libros deuterocanonicos, quantum satis est, ut hos aeque ac illos in usu fuisse et Scripturis adnumeratos intelligamus, praesertim si simul respiciamus citationes solemnes et plenissimas sequentis aetatis, de quibus mox dicemus. Ita adhibentur apud Clementem Romanum ep.I. ad Cor. partes deuterocanonicae Esther n. 55; liber Iudith ibid.; Sapientiae n. 27; tum in epist. II. ad Virgines n. 13. liber Ecclesi. et partes deuterocanonicae Danielis; in ep. Barnabae n. 19. liber Ecclesi.; in ep. Polycarpi n. 10. Tobiae; in Pastore Hermae l. III. similitud. 9. n. 23. Sap. et Ecclesi.

b) Frequentissimae et solemnes citationes librorum deuterocanonicorum eo modo, quo diximus, sine ulla distinctione a libris protocanonicis in oculos incurrent apud omnes scriptores saeculi II. exeuntis et saeculi III, quorum opera prolixiora supersunt. Quod si alii aliis frequentius citati reperiuntur, id provenit non ex diversa librorum auctoritate sed ex diversa materia, qua pro scopo Patrum magis aut minus citationibus opportuni erant. Haec librorum diversitas per se satis intelligitur, et non minus in citandis etiam protocanonicis usuvenit. Unde frequentissime libros Sapientiae et Ecclesiastici, minus frequenter libros historicos Tobiae, Iudith, Machabaeorum citatos reperimus, quod (ut diximus) non ex diversa auctoritate libris tributa, sed ex diversitate argumenti repetendum est.

Modo quo indicavimus promiscuo, occurrunt citati apud Clementem Alex. libri omnes deuterocanonici; Sapientiae plus quam vigesies, Ecclesiastici quinquagies et amplius, Baruch (nomine Ieremiae) quater ³, Tobiae ter, Iudith semel, 2. Machabaeorum semel⁴. Eodem modo libri adferuntur in Opp. Origenis (ed. De la Rue), Sapientiae fere vigesies, Ecclesiastici plus quam septuagies, Baruch (nomine Ieremiae) quinquies, Tobiae amplius quam decies, Iudith ter, 1. Machabaeorum semel, 2. Machabaeorum decies et quinquies. Apud utrumque citantur etiam cum protocanonicis partes deuterocanonicae Danielis et Esther. Pariter occurrunt citationes omnium librorum (exceptis Tob. et Esther) apud Tertullianum; omnium (excepto l. Iudith) apud Cyprianum; omnium (exceptis Ecclesi. et Esther) in Operibus Hippolyti (ed. Fabricii et in Bibl. Gallandi T. II.). Citantur libri Baruch, Tobiae, Sapientiae, Ecclesiastici a s. Melitone (saeculo II.) in Clavi s. Scripturae (si opus genuinum est), quam primus edidit Emus Pitra (Spicileg. Solesm. T. III.); libri Sapientiae, Baruch (nomine Ieremiae), partes deuterocanonicae Danielis a s. Irenaeo; Sapientiae, Ecclesiastici, Baruch, Tobiae in Operibus Dyonisii Alexandrini (ed. de Magistris); Sapientiae, Ecclesiastici, Baruch (nomine Ieremiae) a Methodio; Sapientiae, Ecclesiastici, Baruch, Tobiae, Iudith, partes deuterocanonicae Danielis in sex primis libris Constitutionum apostolicarum, qui a recentioribus criticis censentur scripti saeculo III; Sapientiae et Ecclesiastici in Testamento duodecim patriarcharum; item Sapientiae in disput. Archelai cum Manete; item Ecclesiastici ab anonymo contra Novatianum (Galland. III. p. 376.), a Petro Alexandrino Fragm. de paschate n. 5. ⁵ et ab Alexandro Alexandrino ep. ad Alexandrum CP. n. 5; item 1. Machabaeorum in Concilio II. Chartaginensi anni 253 (Hard. I. p. 152.); item Sapientiae, Ecclesiastici (uterque nomine Salomonis), Baruch (nomine Ieremiae) a Lactantio (Divin. instit. IV. n. 8. 13. 16.) etc.

c) Hic indiscriminatus ss. librorum usus perseveravit omnino idem saeculo IV. et V, postquam exorta erat nonnulla haesitatio de libris, qui penes Hebraeos non sunt recepti. Imo quo ampliora supersunt ex hac aetate Patrum et scriptorum ecclesiasticorum monumenta, eo evidentius demonstratur universalis et constans librorum deuterocanonicorum auctoritas tamquam ad sacram Scripturam pertinentium, quin inter eos et libros protocanonicos in publico usu ullum factum fuerit discrimen. Affirmari enim tuto potest, ex omnibus Patribus quorum scripta satis ampla supersint, nullum esse, qui libros deuterocanonicos tamquam Scripturam sacram non usurpaverit. Nos hic eos solos appellabimus Patres, qui ut postea videbimus, in suspicionem vocari possent truncati canonis.

Athanasius citat librum Tobiae sub formula scriptum est una cum textibus protocanonicis (ed. Maur. Paris. 1698.) T. I. p. 133. 305. Sub eadem formula, scriptum est, Scriptura (ἡ γραφὴ) dicit, cum aliis textibus protocanonicis p. 11. 125, et ad probandam divinitatem Spiritus Sancti p. 674. 675. adfert librum Sapientiae. Tum citat Ecclesi. sub formula a Spiritu Sancto dictum est, iuxta illud, sacra Scriptura dicit p. 183. ⁶ 272. 1204. 1210. 1214. Ad Baruch appellat sub nomine Ieremiae p. 188. et ad eundem textum nomine proprio Baruch p. 517; ad partes deuteras Dan. sub ipso Danielis nomine p. 417. et alibi.

Gregorius Nazianzenus sub una formula, ait Scriptura, adfert Sap. simul cum textu Ps. (or. 28. al. 34. n. 8.); sub formula inquit (φησι) citat Ecclesi. cum Proverb. (or. 7. al. 10. n. 1.); Baruch (ep. 102. ad Cledon. al. or. 51.); partes deuterocanonicas Dan. (or. 36. al. 27. n. 3.).

Amphilochius nomine prophetae citat Baruch, et admittit Ecclesi. ut Scripturam veteris Testamenti (Galland. T. VI. p. 510.).

Cyrillus Hierosolymitanus adfert Sap. nomine Salomonis; simplici citatione Ecclesi. et partes deuterocanonicas Dan. (Catech. IX. n. 2. cf. n. 16; VI. n. 4; XVI. n. 31.).

Epiphanius sub formulis divina Scriptura (τὸ θεῖον γράμμα), Scriptura, Dominus per Salomonem, praestantissimus prophetarum citat saepius Sap. et Ecclesi.; sub formula Scriptura, propheta dicit aliquoties adfert Baruch; Iudithae mentionem facit cum aliis rebus et personis Scripturae, quarum ibi numeros disponit: « tres mulieres prophetissae Maria, Debora, Iudith » (de mysterio numeror. T. II. p. 305.).

Hilarius nomine vocis propheticae et prophetae citat Sap. in Ps. 135. n. 11; Trin. I. n. 7; sub formula dicit (Scriptura) et sub inscriptione Salomonis adfert Ecclesi. Prolog. in Pss. n. 20; in Ps. 140. n. 5; Baruch nomine Ieremiae in Ps. 68. n. 19; Tob. in Ps. 118. litt. 2ª. n. 6; Ps. 129. n. 7; denique l. Iudith citat ut librum Legis in Ps. 125. n. 6; ibi enim promittens testimonium « ex Lege et Prophetis et Evangeliis et Apostolis, » ex Lege non adfert nisi unicum textum Iudith XVI. 3.

Hieronymus maiorem quam ceteri omnes Patres hac in quaestione difficultatem creare solet, quando prae oculis habens canonem Iudaeorum loquitur de libris in eo non receptis, ut inferius videbimus. At vero Traditio ac consuetudo Ecclesiarum firmior erat et universalior, quam ut ipsemet in usu quotidiano horum librorum ab ea recedere potuisset. Videtur itaque Hieronymus respiciendo canonem Iudaeorum de librorum deuterocanonicorum aequali cum protocanonicis auctoritate privatim minus certus fuisse; in usu tamen et praxi secutus communem Ecclesiae consuetudinem nullum ponit discrimen inter libros utriusque ordinis. Hoc autem ipsum argumentum est evidens constantis ac universalis consuetudinis Ecclesiae, quaecumque fuerit privata s. doctoris opinio et haesitatio tempore, quo res nondum undique eliquata erat et solemni Ecclesiae iudicio definita. Operae igitur pretium erit diligentius considerasse modum, quo s. Pater libris deuterocanonicis utitur.

Imprimis usurpat librum Sap. in suis operibus saltem 12ies, Ecclesi. saltem 19ies. iis citandi modis, qui non possunt adhiberi nisi de libris s. Scripturae. Utrumque enim citat frequenter sub formula scriptum est simul cum textibus ex libris protocanonicis, vel post huiusmodi textus sub formula: in alio loco, aut alibi dictum est ep. 66. n. 5. ad Pammach. (ed. Vallarsi); ep. 125. n. 19. ad Rustic.; contra Pelag. dialog. l. II. n. 11; in Ezech. T. V. p. 207; in Is. T. IV. p. 27. 48. idque ad probanda dogmata, sicut e. g. divinitatem Spiritus Sancti probat ex libro Sapientiae aeque ac ex aliis textibus biblicis in Gal. III. T. VII. p. 420. Citat Ecclesi. cum Proverb. sub una formula in nostris libris legimus in Is. T. IV. p. 50; in textibus huius libri agnoscit datum nobis praeceptum T. III. p. 462; T. IV. p. 55, imo ad eundem Ecclesi. provocat sub diserta appellatione Scripturae sanctae et divinae Scripturae: « divina Scriptura loquitur » ep. 118. n. 1. ad Iulian. (T. I. p. 786.); « dicente Scriptura sancta » in Is. T. IV. p. 57. Librum utrumque adfert sub nomine Salomonis; Sap. quidem ep. 58. n. 1. ad Paulin. (« Salomone testante »), Ecclesi. in cap. X. Eccl. T. III. p. 472. ⁷

Librum Iudith computat ut sacrum cum protocanonicis Ruth et Esther. Ruth et Esther et Iudith tantae gloriae sunt, ut sacris voluminibus nomina indiderint » ep. 65. n. 1. ad Principiam T. I. p. 372; iterum citat ep. 79. n. 11. ad Salvin. p. 504. et cum aliqua significatione dubii ep. 54. n. 16. ad Fort. p. 291; in Agg. I. T. VI. p. 745. Librum Tobiae adfert in Eccl. VIII. T. III. p. 451; illum testatur esse in usu Ecclesiae, licet non sit in canone Iudaeorum: « liber Tobiae licet non habeatur in canone, tamen usurpatur ab ecclesiasticis viris » (in Ion. T. VI. p. 390.). Partibus deuterocanonicis Esther utitur non secus ac protocanonicis in Is. T. IV. p. 763. 774; in Ez. T. V. p. 302; in Amos T. VI. p. 319; ita et partibus deuterocanonicis Danielis in Os. T. VI. p. 75; in Nahum ib. p. 574. Ad libros Machabaeorum appellat sub nomine Scripturae in Is. T. IV. p. 227. cf. in Dan. T. V. p. 675.

Denique in utraque praefatione ad libros Tobiae et Iudith satis diserte declarat diversitatem consuetudinis et sententiae ecclesiasticae a canone Iudaeorum quoad hos libros, quos ipse e chaldaica in latinam linguam transtulerat rogatu Episcorum. « Arguunt nos Hebraeorum studia, inquit in Tob., et imputant nobis contra suum canonem latinis auribus ista transferri. Sed melius esse iudicans Pharisaeorum displicere iudicio et Episcoporum iussionibus deservire, institi ut potui. » Et in Iudith: « quia hunc librum synodus Nicaena in numero sanctorum Scripturarum legitur computasse, acquievi postulationi vestrae. » In Apologia contra Rufinum indignabundus accusationem repellit, ac si ipse veterem editionem LXX. interpretum, quae eousque in Ecclesiis legebatur, non magni faceret, vel nominatim in Daniele quae in hebraico textu non exstant, reiiceret (Apolog. contra Rufin. l. II. n. 24. 33. T. II. p. 518. 527.).

Ex his omnibus clarum est, reperisse Hieronymum hos libros deuterocanonicos usu et consuetudine Ecclesiae consecratos ac inter Scripturas sacras receptos. Cum tamen ex altera parte eos videret in canone Hebraeorum non exstare, hinc orta est aliqua in eius privata opinione fluctuatio, cum solemne Ecclesiae iudicium nondum latum erat. Ad cuius explicationis confirmationem animadverte, epistolam 53iam. ad Paulinum non serius anno 394, praefationes in libros Regum (prologum galeatum), in libros Salomonis, in Esdram, ex quibus locis maiores difficultates petuntur, editas fuisse ab Hieronymo ante annum 393. (Vide praefat. Benedictinorum in s. Bibliothecam Hieronymi ed. Vallarsi T. IX. p. 21.). S. doctoris dubia igitur vel certe difficiles modi loquendi de libris deuterocanonicis pertinent ad tempus, quo canon omnes hos libros comprehendens ab Hipponensi Concilio totius Africae (anno 393.) et a Carthaginensi (anno 397.) nondum erat editus, vel Hieronymo nondum innotuerat. At commendationes magnificae eorundem librorum ut pertinentium ad Scripturam sacram, quas ex Hieronymo recitavimus, exstant omnes vel fere omnes in libris, quos scripsit aliquamdiu post illud Concilium celebratum, quando propositus canon Scripturarum ei iam innotuisse potuit. Nam epistolae datae sunt ad Paulinum 58°. anno 395; ad Pammachium et ad Principiam anno 397; ad Salvinam anno 399; ad Iulianum anno 406; ad Rusticum anno 411; Commentarii in Is. non absoluti ante annum 410, post illos editi alii in Ezech.; in Ionam scripsit anno 397; in Oseam 406; contra Rufinum anno 402; contra Pelagianos anno 415.

Prosequimur scriptores adhuc reliquos, de quibus dubium moveri posset.

Rufini pauca proprio marte scripta, sed interpretationes supersunt multorum Operum Origenis, in quibus Scripturae deuterocanonicae eodem in censu habentur ac protocanonicae. In Operibus suis propriis citat Ecclesi. sub formula « sanctae Scripturae sententia est, » « Scriptura dicit » (de benediction. patriarch. p. 38. 46. ed. Vallarsi). In ipsa expositione symboli, ex qua creari solet difficultas, citat Baruch prophetam n. 5, et sententiam conflatam ex Sap. et protocanonico Dan. sub formula: « prophetae praedicarunt » n. 46. Partes deuterocanonicas Danielis data opera tuetur ut Scripturam sacram in l. II. n. 33. 35.

Leontius Byzantinus citat Ecclesi. « ut ait Scriptura, » et Baruch nomine Ieremiae (Galland. XII. p. 630. 664.).

Ioannes Damascenus in sacris Parallelis cum ceteris libris tamquam pertinentes « ad veterem sacrorum oraculorum Scripturam » (T. II. p. 279.) enumerat frequentissime libros Sap. (nomine Salomonis), Ecclesi. Baruch, partes deuterias Danielis. Diserte ut divina Scriptura (ἡ θεῖα γραφή) citantur Sap. (Fid. Orthod. IV. c. 15.) et libri Mach. (or. de defunctis n. 3. T. I. p. 585.).

Apud alios Patres occidentales et orientales diversarum Ecclesiarum usus et citationes horum librorum sunt adhuc frequentiores (cf. cl. Vincenzi sess. IV. Trid. Conc. vindicata). Nobis sufficit appellasse eos, quos inferius videbimus quaestionem movisse de certitudine canonicae auctoritatis eorundem librorum. Ex ceteris unum adhuc testem saeculi IV. adfero pro Ecclesia syriaca s. Ephrem. Is in Operibus quae tantum habemus graece et latine, sub formula scriptum est frequentat Sap. Ecclesi. partes deuterias Dan.

In paraenesi 39. (inter edita a Vossio T. II. p. 175.) citat l. Tobiae. In Ezech. T. II. Opp. syr. lat. p. 193. inducit Iudith. In suo testamento Opp. syr. lat. T. I. p. 401, qui locus expressior exstat in Bibl. Orient. Assemani T. I. p. 143, adhibet 2. Machabaeorum ad probandum dogma de offerendis sacrificiis et suffragiis pro defunctis, et diserte testatur, eos libros legi apud Syros inter Scripturas. Ait suis Syris: « si filii Mathathiae, qui solum in figura celebrabant festa et commemorationes, quemadmodum legistis in Scripturis (2. Mach. XII. 43.)⁸, oblationibus expiabant debita eorum qui in bello ceciderant... quanto magis sacerdotes Filii Dei expiabunt debita defunctorum oblationibus suis? » Item inducit 1. Mach. T. II. syr. lat. p. 228; 2. Mach. ibidem p. 308.⁹. Saeculo igitur IV. non eos solos libros habebant Syri in sua versione ecclesiastica, qui nunc adhuc exstant in versione Peschito seu simplici sic dicta¹⁰, sed etiam deuterocanonicos, quos habebant et habent ceterae Ecclesiae.

II. Usus librorum deuterocanonicorum tam constans et universalis etiam eo tempore quo dubitationes aliquae induci videbantur, et penes eos etiam doctores omnes qui has dubitationes commemorant, manifesto iam per se solus demonstrat, hos libros publica Ecclesiarum consuetudine habitos fuisse cum libris ceteris in collectione Scripturarum sacrarum; et inter Scripturas recensitos. Hoc idem argumento ducto ex codicibus et versionibus ecclesiasticis constat.

Certum est, Scripturarum codices publica auctoritate in Ecclesiis diligentissime fuisse custoditos; unde memorantur archiva ¹¹ Ecclesiae ab Ignatio (ep. ad Philadelph. n. 8.); digesta Ecclesiae a Tertulliano (cont. Marc. IV. c. 3.); exemplaria Ecclesiae ab Origene (ep. ad Afric. n. 4.); codicum divinarum Scripturarum apparatus Ecclesiae maxime necessarius a Constantino M. (apud Euseb. vita Constant. l. IV. c. 36.); Ecclesiarum bibliothecae ab Hieronymo (ep. ad Augustin. inter Augustinianas 75. n. 19.). Iam vero in his Scripturarum sacrarum collectionibus publicis et ecclesiasticis tam orientis quam occidentis omnes continebantur libri, quos adhuc nunc servat Ecclesia catholica, et ad Scripturas inspiratas pertinere in Concilio Tridentino ac Vaticano iterum definivit. Nam praeter usum et modum citandi omnium Patrum de quo diximus, et praeter catalogos seu canones ecclesiasticos Scripturarum de quibus postea dicemus, constat id ex monumentis, quibus immediate sistitur ipsa ecclesiastica editio Scripturarum eiusque indoles et velut facies exhibetur, qualis fuerit inde ab antiquissimis temporibus.

Cassiodorus Institut. divinar. litt. c. 12-14. describit triplicem divisionem librorum Scripturae. Tertia est « secundum antiquam translationem, » quam inter codices alios legavit suo monasterio Vivariensi « in codice grandiore... in quo septuaginta Interpretum translatio veteris Testamenti in libris quadraginta quatuor continetur; cui subiuncti sunt novi Testamenti libri viginti sex, fiuntque simul libri septuaginta. » Ordinem librorum V. T. secundum hanc « antiquam translationem » ita describit. « Dividitur in Genesis, Exodum, Leviticum, Numerorum, Deuteronomium, Iesu Nave, Iudicum, Ruth, Regum libros quatuor, Paralipomenon libros duos, Psalterii librum unum, Salomonis libros quinquae, id est Proverbia, Sapientiam, Ecclesiasticum, Ecclesiasten, Canticum Canticorum, Prophetas, id est Isaiam, Ieremiam, Ezechielem, Danielem, Osee, Amos, Michaeam, Ioel, Abdiam, Ionam, Nahum, Habacuc, Sephoniam, Aggaeum, Zachariam, Malachiam qui et Angelus, Iob, Tobiam, Esther, Iudith, Esdrae duos, Machabaeorum duos. » Igitur in « antiqua translatione » et editione Scripturae habebantur libri deuterocanonici non forte solum adiuncti, sed sine ullo discrimine permixti cum protocanonicis, quod ipsum observatur in omnibus catalogis inferius adferendis, et in codicibus qui adhuc supersunt.

Codices graeci vel praeseferunt collectionem totius Scripturae, vel sunt fragmentarii continentes solum aliquos libros. Inter priores nullus exstat, qui solos habeat libros protocanonicos; sed omnes continent intermixtos etiam deuterocanonicos. Vetustissimi sunt Vaticanus (apud criticos B) et Alexandrinus (Londini, apud criticos A), Sinaicus Tischendorffii, qui omnes continent libros nostros¹², nisi quod praeterea habent l. apocryphum 3. Esdr. (ibi 1.].

Esdr.), et Alexandrinus ac Sinaiticus 3. et 4. Mach. In Vaticano autem sicut initio totus fere liber Genesis vetustate periit, ita in fine desunt libri Mach. Codices fragmentarii, inter quos vetustissimi Parisiensis (dictus Ephremi C) et Friderico-Augustaeus Tischendorffii, siquidem plures continent libros, cum libris Salomonis coniungunt fere semper Sap. et Ecclesi; inter ll. historicos protocanonicis commiscent deuterocanonicos omnes vel saltem aliquos Tob. Iudith et (plerumque nisi mutili sint) Mach.: inter Prophetas iungunt Baruch cum Ieremia.

Hinc omnes antiquae versiones et editiones ecclesiasticae Scripturarum, quae fluxerunt ex editione graeca, continent eodem modo permixtos sine discrimine libros deuterocanonicos cum protocanonicis; ita versio aethiopica (saeculi IV.) ¹³, armena (saeculi V.), syriaca hexaplaris ¹⁴, (ex editione hexaplari Origenis derivata), slavonica etiam ut servatur a schismaticis ¹⁵.

In versione ecclesiastica latina, facta « primis fidei temporibus » (ut Augustinus ait) ex graeca LXX., constat libros omnes exstitisse sine distinctione duplicis ordinis; imo haec latina versio a veteribus (Hieronymo, Augustino, Cassiodoro) appellatur ipsamet « Septuaginta interpretum » a suo exemplari, ex quo erat expressa. Ex illa libri, qui hebraice non exstant atque ideo a s. Hieronymo in sua translatione erant omissi (Baruch, Ecclesiastici, Sapientiae, 1. 2. Machabaeorum), suscepti sunt in vulgatam Hieronymianam, quamprimum haec usu communi coepit esse editio ecclesiastica.

Hinc codices continentes editionem Hieronymianam tum vetustissimi ante recensionem Alcuini, tum qui eam recensionem consequuntur, habent omnes nostros libros, si excipias quod in nonnullis desideratur liber Baruch. Quae ἀνομαλία consuetudini Patrum et codicum graecorum imo totius Ecclesiae repugnans nescio unde explicari possit, nisi quod librarii haberent librum (ut multi Patres) velut partem Ieremiae, quam cum in Hieronymi bibliotheca sancta non reperirent, eam et ipsi omiserunt, quod in aliis libris integris et per se consistentibus ut Sap. Ecclesi. Mach. ausi non sunt. Codices omnium vetustissimi huius latinae editionis sunt Amiatinus (in Laurentiana Florentiae) scriptus saeculo VI, Toletanus, Cavensis (monasterii SS. Trinitatis Cavae in regno Neapolitano), S. Pauli (in via Ostiensii), Vallicellanus. (Vide cl. P. Vercellone in Apparatu biblico ad lectiones varias Vulgatae c. 2. p. 83. sqq.).

III. Constat ab ipsa aetate apostolica libros veteris et novi Testamenti in publicis Christianorum conventibus legi consuevisse (Iustin. apol. I. n. 67; Tertull. apologetic. c. 39; Constitut. apostol. l. II. c. 57. Galland. III. p. 76.). Quamvis porro etiam libri alii ut acta Martyrum, epistolae Pontificum et ss. Patrum legerentur (cf. Euseb. H. E. l. IV. c. 23. ad calcem), lectio tamen librorum Scripturae omnino distincta erat, ita ut publica huiusmodi lectio haberi debeat tamquam publica agnitio et professio, qua Ecclesia libros ita legi solitos, inter ss. Scripturas susceptos et suscipiendos esse declarabat. Ita iam in fragmento Muratoriano n. 4. dicitur de Pastore Hermae: « legi quidem eum oportet, *publicare vero in Ecclesia populo neque inter Prophetas completum numero neque inter Apostolos in finem temporum potest » (Galland. II. p. 208.). In Concilio Hipponensi anni 393, in Carthaginensi III. anni 397 et inde in canonibus Ecclesiae Africanae praecipitur: « ut praeter Scripturas canonicas nihil in Ecclesia legatur sub nomine divinarum Scripturarum... Liceat etiam legi passiones Martyrum, cum anniversarii dies eorum celebrantur » (Hard. I. p. 968.). Huius decreti opportuna mentio est apud Augustinum ep. 64. al. 235. n. 3. ad Quintianum Episcopum scripta anno 401. « Vos ipsi, inquit, prius nolite in scandalum mittere Ecclesiam legendo in populis Scripturas, quas canon ecclesiasticus non recepit... Miror ego prudentiam tuam, quod... non memineres in Concilio institutum, quae sint Scripturae canonicae, quae in populo Dei legi debeant. » Docet deinde, legendis Scripturis sacris proprium ordinem lectorum ecclesiasticorum destinatum esse, ad quem non pertinent, quibus etiam in Ecclesia committitur lectio librorum aliorum, qui canonici non sunt. Secundum hoc principium auctoritatem canonicae libri Sapientiae probat duplici argumento, ex usu nempe tractatorum qui proximi fuerunt temporibus Apostolorum, et ex eiusdem libri lectione de gradu lectorum in Ecclesia. « Non debuit repudiari sententia libri Sapientiae, qui meruit in Ecclesia Christi de gradu lectorum Ecclesiae Christi tam longa annositate recitari et ab omnibus Christianis, ab Episcopis usque ad extremos laicos fideles, poenitentes, catechumenos cum veneratione divinae auctoritatis audiri » de Praedest. SS. n. 27. 28.

Iam vero Concilia et Patres Ecclesiae praesertim occidentalis¹⁶ inter libros, quos ita « legendos a Patribus se accepisse » testantur, enumerant omnes et solos illos, quos Concilium Tridentinum suo canone comprehendit, ut patet ex citatis decretis Conciliorum Africae et ex ceteris canonibus, de quibus paulo post dicemus.

Ex modo itaque, quo Patres et doctores ad libros deuterocanonicos non secus ac ad protocanonicos quavis aetate appellabant, ex ipsa complexione editionum ecclesiasticarum, ut codices et antiquae versions eas exhibent, ex publica demum horum librorum in Ecclesia lectione velut pertinentium ad Scripturas divinas, conficitur hos omnes libros inde ab antiquissimis temporibus usu et consuetudine constanti in universa Ecclesia habitos fuisse inter sacras Scripturas.

IV. Porro characteres huius consuetudinis ii sunt, qui illam ex apostolica Traditione derivatam esse demonstrent. Nam a) usus horum librorum ut pertinentium ad Scripturas non solum est privatorum hominum, sed usus publicus et ipsius Ecclesiae. b) Est usus perpetuus tempore, universalis loco seu extensione, constans et uniformis frequentatione. Nam inde a temporibus apostolicis usque ad IV. saeculum videmus hos libros cum ceteris protocanonicis inter Scripturas recenseri et ut Scripturas usurpari, cum libris ceteris intermixtos in codicibus comprehendi, controversiae nullum esse indicium usque ad istud tempus IV. saeculi, tum vero aliqua haesitatione ex causis externis, de quibus mox dicemus, penes singulares doctores orta eundem usum publicum perseverare ita, ut illi ipsi doctores a communi et publica consuetudine discedere nec vellent nec possent. Eandem porro librorum suspicionem reperimus, saltem morali aestimatione, in omnibus Ecclesiis latinis, graecis, syris, aethiopicis, Armenis. Denique non agitur de singularibus solum actibus sed de consuetudine, quae ex ipsa rei natura continuo et quotidiano exercitio sese manifestabat. c) Est usus, qui nisi apostolica Traditione niteretur, fuisset magnus quidam et universalis abusus et error circa ipsos divinae revelationis fontes. Neque enim res talis est, quae ab Ecclesia posteriori tempore potuisset institui, sed quae tantum ab Apostolis tradita custodiri et conservari a successoribus potuit ac debuit (cf. th. VII.). Postremo d) usus talis est, qui exorta controversia non solum non est infractus sed etiam confirmatus, dum statu quaeestionis lucidius perspecto controversia ipsa tandem in universalem consensionem et manifestam veritatis praedicationem desiit. Atqui hi ipsi sunt characteres Traditionis apostolicae. Ergo hac apostolica Traditione libros omnes quos habemus in canone, Ecclesiae consignatos esse documenta demonstrant, quae universalem exhibent horum omnium librorum usum tamquam librorum Scripturae. Confer Tract. de Traditione th. I. V. VIII. IX. XIV. XXIII. XXIV.

Scholion. Quod libri nonnulli, qui non sunt in canone Ecclesiae catholicae ut 3ius. Esdr.; 3ius. Mach.; 4us. Esdr. et 4us. Mach. ex veteri Testamento¹⁷; et ex novo Testamento Pastor Hermae, epp. Barnabae et Clementis commemorantur a quibusdam Patribus velut libri sacri, aut etiam continerentur in nonnullis codicibus s. Scripturae, id longe diversum est ab illo usu universali et constanti, quem quoad libros canonicos demonstravimus. Nam a) numquam obtinuit consuetudo universalis libros illos memoratos connumerandi Scripturis, sed ea spectabat ad singulares aliquos doctores vel particulares aliquas Ecclesias. Hinc in eo qui inter veteres canones est omnium plenissimus, in canone scilicet occidentalis Ecclesiae, ubi Conciliorum et Pontificum mens fuit consignare ipsam Traditionem apostolicam de ss. Scripturarum libris, et in codice ecclesiastico versionis latinae, ut ex ipsis illis canonibus colligitur, a primis fidei temporibus usurpatae¹⁸, nullus illorum librorum comparet¹⁹; in canonibus orientalibus unus vel alter aliquando inter libros ἀντιλεγομενους, plerumque inter ἀποκρυφους locum habet. b) Temporis progressu et quaestionibus de canone sacrorum librorum magis magisque sub directione et assistentia Spiritus Sancti eliquatis sententia illa non modo robur universalis consuetudinis non obtinuit, sed in catholica Ecclesia penitus exstincta est: immo obsolevit etiam in Ecclesia schismatica orientali, si librum 3ium. Mach. excipias.