Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Assensus fidei divinae est ontologice supernaturalis, utpote proportione respondens visioni beatificae in patria velut inchoatio suae perfectioni (cap. III. §. II.). Unde fides dicitur divina ad distinctionem fidei humanae non solum obiective ratione obiecti formalis et ratione obiecti principis materialis, quod Deus est; sed etiam subiective ob rationem intimam supernaturalem actus ipsius. Porro ex ipsa hac supernaturali ratione assensus eliciti viribus supernaturalibus est etiam supernaturalis firmitas adhaesionis; pia enim voluntas elevata per gratiam imperat adhaesionem in veritatem revelatam aestimative super omnia, et formalis adhaesio ipsius intellectus supernaturali firmitatem habet ex elevatione intellectus per superadditas vires gratiae; quae quidem duplex ratio elevationis est tum per supernaturalem infusum ac permanentem habitum fidei tum per gratiam actualem (auxilium transiens) illuminationis in intellectu et inspirationis in voluntate (cf. Conc. Arausic. II. can. 7; Concil. Vatican. cap. 3.). Quoniam vero formalis assensus fidei includit, et tamquam principium cui innititur, supponit assensum in obiectum formale (in auctoritatem Dei revelantis); etiam hic assensus, quatenus ingreditur actum fidei, supernaturalis sit oportet et per vires gratiae firmissimus aestimative super omnia. Neque enim formalis assensus fidei supernaturalis posset velut principio inniti assensui naturali inferioris ordinis et minoris firmitatis.

Haec fuit ratio Suarezio, ut ipsemet fatetur (disp. 3. sect. 6. n. 6.), cur putaverit ipsum assensum in auctoritatem Dei loquentis necessario debere esse per formalem actum fidei propter auctoritatem Dei loquentis. Ex una scilicet parte statuit principium, ante formalem actum fidei non dari cognitionem supernaturalem; ex parte altera certum est, illum assensum in auctoritatem Dei loquentis debere esse supernaturalem; unde consequens erat, hunc assensum esse formalem actum fidei. Hoc vero si ita intelligatur, ut auctoritatem Dei revelantis necesse sit in omni actu fidei iterum credere ob formale motivum locutionis Dei revelantis suam auctoritatem et suam locutionem; sane manifestissime inducitur progressus in infinitum, quin umquam ad aliquem assensum immediatum perveniat. Cf. supra cap. III. §. I. Unde ita intellectam doctrinam Suarezii (l. c. n. 8.), ubi ostendere conatur assensum in auctoritatem Dei esse actum fidei et nihilominus esse assensum immediatum, Cardinalis de Lugo paulo acrius refellit. «Quantumcumque hoc explicetur, inquit, totum est ludere verbis, cum numquam assensus reducatur ad aliquem assensum immediatum alicuius obiecti, cui non propter aliud sed propter se ipsum assentiamur, quod tamen in omni assensu intellectuali necessarium est » Lugo de Fide disp. I. sect. 6. n. 82.

Sane si verba Suarezii urgeantur in sua propria significatione, qua fateor ea intelligi a theologis tum approbatoribus tum impugnatoribus mirae istius opinionis, nimis manifesto aut processum in infinitum inducuut, aut involvunt contradictionem; nec etiam a recentissimis defensoribus opinionis Suarezianae quidquam prolatum reperio validum ad elucidationem, nisi quod tandem coincidat cum nostra sententia, intellectum nempe per habitum et lumen fidei supernaturali assensu adhaerere primae veritati non ut obiecto materiali propter testimonium ut obiectum formale, sed propter se ipsam quatenus se sistit et manifestat in ipso actu supernaturalis revelationis, adeo ut haud secus ac in veritatibus per se cognitis, obiectum materiale assensus identificetur cum obiecto formali (cap. II. §. I.). Non assero, hanc esse ipsam doctrinam Suarezii; sed aio eius doctrinam recisis contradictionibus ad hanc sententiam reducendam esse, quod si fiat, duumviri Suarezius et Card. de Lugo, explicationibus utriusque coniunctis, splendidam exhibent veritatis illustrationem.

2. Doctrina Suarezii, quae nisi temperetur, ut dixi, processum in infinitum aut contradictionem continet, ad haec capita revocatur. Concedit, obiectum formale fidei propter quod creditur, et obiectum materiale quod propter illud creditur, saltem ratione inter se distingui. Obiectum formale in omni actu fidei divinae est testimonium primae veritatis (Dei) cognitum, obiectum materiale est omne et solum illud, de quo testatur. Ergo essentiale est in omni actu fidei, ut cognitione utique supernaturali praecognoscatur (saltem ratione prius), tum Deum esse veritatem infallibilem in cognoscendo et in loquendo (nec falli nec fallere posse), tum Deum hanc veritatem e. g. incarnationem Verbi revelasse, quia hoc utrumque praecognitum est unicum et necessarium obiectum formale, propter quod creditur obiectum materiale, e. g. incarnatio¹.

Iam vero post declaratam et demonstratam hanc lucidissimam doctrinam, idem Suarezius contendit, illam praecognitionem tum veritatis Dei tum existentis revelationis, quae ut fundamentum et motivum formale supponitur in omni actu fidei, esse et ipsam per actum fidei. Proinde in hoc actu fidei, quem possumus dicere fundamentalem, dum credo Deum esse veritatem, unice propter testimonium, quo dicit se esse veritatem, necessario iterum distinguitur saltem ratione obiectum formale, propter quod credo, nempe testimonium infallibilis veritatis revelantis, se esse veritatem, et obiectum materiale, nempe Deum esse veritatem, quod credo propter testimonium. Sine hac enim distinctione nullus concipi aut esse potest actus fidei, qui fatente Suarezio essentialiter est assensus in rem revelatam propter infinitam veritatem revelantem. Primus ergo actus fundamentalis est: credo Deum esse infallibilem veritatem (obiectum materiale), quia Deus infallibilis veritas hoc revelavit (obiectum formale). Hoc obiectum formale quod enuntiatur in propositione causali, ex ipsius Suarezii diserta doctrina praecognoscitur prioritate rationis ante assensum formalem fidei, qui huic ipsi veritati praecognitae innititur tamquam suo medio (ut ipse loquitur). Porro haec praecognitio debet iterum esse actus fidei, quoniam est praecognitio obiecti formalis fidei, quod ex sententia Suareziana praecognoscendum est per actum fidei. Proinde secundus hic fundamentalis actus fidei denuo resolvitur in obiectum formale praecognoscendum alio actu fidei, atque ita in infinitum. a) Credo ss. Trinitatem, quia Deus infinita veritas eam revelavit; b) credo Deum esse infinitam veritatem, et credo Deum revelasse Trinitatem, quia Deus dicit se esse infinitam veritatem, et se revelasse Trinitatem; c) credo Deum hoc utrumque dixisse iterum propter testimonium, quo dicit se dixisse; et hoc testimonium iterum credo propter testimonium ratione distinctum; necessario enim (ut diximus et Suarez fatetur) omnis actus fidei habet obiectum formale propter quod creditur, saltem ratione distinctum ab obiecto materiali, quod creditur. Atque ita numquam ad terminum pervenitur, nisi sistatur tandem in amplectenda veracitate et locutione Dei non propter testimonium ratione distinctum, quod sit motivum assensus, ac proinde non per formalem actum fidei, sed per assensum immediatum in veracitatem Dei et existentiam locutionis Dei sese per se ipsam sistentem cognoscibilem intellectui (elevato lumine gratiae).

3. Perspexit sane doctor eximius absurditatem huiusmodi processus in infinitum, quae suae doctrinae subesse videbatur. In explicatione autem qua illam amoliri conatur, ita loquitur, ut vel suis ipsis principiis de analysi actus fidei contradicat, vel tandem quoad rei summam licet verbis obscurioribus illud ipsum sibi velit, quod postea Card. de Lugo luculentissime declaravit. Explicatio Suarezii ita habet. « Si comparetur obiectum formale ad materiale, sic ordine naturae (si utrumque cognoscitur diversis actibus) vel rationis (si utrumque cognoscitur uno actu complexo) supponitur obiectum formale cognitum ad materiale... Si vero obiectum formale et materiale cognitum sit idem (scilicet eadem res sub diversa tamen ratione), ut quando directe credo Deum esse primam veritatem, propter se ipsum et quia ipsemet hoc dixit, tunc multo minor est prioritas naturae, sed rationis sufficit per quandam reflexionem, quae virtualiter in ipsomet actu includitur, atque etiam in obiecto, quia (Deus) dicendo verum, consequenter dicit se esse veracem in eo, quod dicit, ut explicavi.... Neque repugnat huic fidei ille modus resolutionis, qui obiicitur ², sive illa resolutio fiat mediante discursu sive absque illo; semper enim fatendum est, resolutionem fieri ex obiecto materiali ad formale; ipsum autem formale obiectum non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur, quia potest de se ipso testificari, et ita in se ipso reflectitur, et tali modo de se testificatur, ut faciat evidenter credibilia non solum alia quae dicit, sed etiam quae de se ipso testificatur, quod pertinet, ut dixi, ad infinitam excellentiam divinae veritatis » disp. 3. sect. 6. n. 8.

Imprimis non est quaestio, utrum Deus sive explicite sive implicite (in omni actu revelationis) etiam revelaverit se esse veracem (de quo Suarez hic agit), et se revelasse mysteria (de quo alio loco inferius disputat). Concedimus sane haec esse revelata, et proinde posse et debere credi formali actu fidei propter auctoritatem Dei revelantis, sicut dicimus, ipsam existentiam Dei fide credendam esse etiam ab illis, qui eam naturali evidentia cognoscunt (Tract. de Deo th. IX). Quaestio itaque haec una est, an in omni actu fidei ipsum obiectum formale (Dei veracitas et existentia revelationis) ultimatim iterum actu fidei sive virtualiter sive realiter distincto credendum sit. Suarez id affirmans verbis citatis haec statuit. a) In omni actu fidei obiectum formale propter quod credo, ordine saltem rationis praecognitum supponitur obiecto materiali, quod creditur; idque utpote actui fidei essentiale sane non minus verum est, etiamsi quoad rem idem sit obiectum formale et materiale; e. g. sub una ratione praecognosco (prioritate rationis) ut obiectum formale Deum veracem revelantem, sub alia ratione unice propter veracitatem Dei ita praecognitam qui dicit se esse veracem, credo Deum esse veracem. Ergo in omni actu fidei virtualiter distinctus est duplex assensus, unus in obiectum formale ut in fundamentum et motivum credendi, alter in obiectum materiale propter illud motivum: « semper fatendum est resolutionem fieri ex obiecto materiali ad formale. » b) Ipsum obiectum formale in omni actu fidei iterum per actum fidei credendum est; et tamen quamvis ex paulo ante assertis in omni actu fidei « semper fiat resolutio ex obiecto materiali ad formale, » nunc repente nobis dicitur, in hoc actu fidei quo credendum est obiectum formale actus prioris, nullam fieri resolutionem: « sed per se ipsum creditur. » Atqui haec est contradictio manifesta: omni actui fidei essentiale est, ut credatur obiectum materiale propter obiectum formale praecognitum (prioritate rationis), atque ita fiat resolutio ex obiecto materiali ad formale; nihilominus datur actus fidei, in quo nulla huiusmodi resolutio locum habet, ac proinde non creditur obiectum materiale propter obiectum formale. Si haec ita sunt, iste assensus in quo talis resolutio negatur, non est assensus fidei proprie dictus, quia id quod credi dicitur, non creditur propter aliam veritatem praecognitam; sed est veritas, quae per se ipsam cognoscibilem menti se sistit et per se ipsam cognoscitur.

Si itaque illud, quod dicitur: « obiectum formale non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur, » habet hunc sensum: veracitas Dei revelantis quae est obiectum formale pro aliis mysteriis revelandis, credenda est actu fidei proprie dictae, ita ut propter praecognitam (prioritate rationis) veracitatem Dei dicentis, se esse veracem, credenda sit veracitas Dei, et nihilominus asseratur, non fieri resolutionem ab obiecto materiali ad formale, h. e. non credi veracitatem sub una ratione propter veracitatem testimonii praecognitam sub alia ratione; tum manet evidens contradictio, quam modo demonstravi. Si conceditur fieri hanc resolutionem, et nihilominus asseritur in omni actu fidei obiectum formale esse iterum credendum fide proprie dicta, evidens est processus in infinitum ex superius demonstratis.

4. Quia haec res mihi tam manifesta videtur, propterea non quidem alios quosdam theologos, qui doctrinam Suarezii contra Card. de Lugo se tueri profitentur; sed eximium doctorem ipsum alio sensu forte intelligi posse putavi, quem initio huius disquisitionis (p. 656.) indicavi, vel certe eius doctrina non nisi hac temperatione adhibita admitti potest. Quando nimirum dicitur, « obiectum formale (praecognita veracitas et locutio Dei) non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur; » hoc verbum credere sensu paulo latiori accipiendum est, quo etiam a Cardinali de Lugo in hac disputatione et ab aliis theologis saepe adhibetur de supernaturali assensu per habitum fidei et per gratiam elicitio in veritatem, quae in ipsa revelatione mysterii ut formale obiectum menti se sistit per se ipsam et non per aliam veritatem praecognitam, cui tamquam motivo assensus innitatur. Ita non modo absurdus ille processus in infinitum et omnis contradictio excluditur, sed veritas habetur lucidissima in eo, quod dicitur: « formale obiectum non in aliud resolvitur, sed per se ipsum creditur, » nimirum per se ipsum et non per aliud cognitione apprehenditur ut obiectum formale in actu fidei, atque adeo propter illud (prioritate rationis) praecognitum creditur obiectum materiale revelatum.

Sane quod Suarez potissimum, imo unice spectat in tota ista disputatione (disp. 3. sect. 6.) illud est, ut conficiat ac obtineat, cognitionem obiecti formalis in fide divina non posse esse naturalem, sed necessario esse supernaturalem; quem suum scopum proponit in ipsa istius sectionis inscriptione: « utrum prima veritas sit obiectum formale fidei, ut cognoscitur lumine naturae, vel ut supernaturaliter cognita? » In hac autem assertione supernaturalis cognitionis profecto ab omnibus est ei plenissime assentiendum.

Hoc etiam solo sensu potuit appellare ad doctrinam s. Thomae; profecto enim absurdum est Angelico tribuere sententiam, formale obiectum fidei, quatenus est veritas Dei, quae nec falli nec fallere potest (de quo solo ibi disputat Suarez), necessario esse actu fidei proprie dictae credendum³ Nam ex una parte haec infallibilis veritas Dei non

Animadvertimus sequentia. Verissimum est et in doctrina Cardinalis de Lugo clarissimum, non sufficere in actu fidei naturalem cognitionem veracitatis Dei, sed oportere esse hanc cognitionem supernaturalem ex fidei habitu infuso; sed inde non sequitur, eam esse per actum fidei proprie dictae, quia infusus habitus fidei seu lumen tum habituale tum actuale fidei valet non modo ad materiale obiectum credendum propter auctoritatem Dei revelantis, sed etiam ad principia fidei supernaturaliter cognoscenda actu cognitionis immediatae, sicut intellectus naturalis valet non modo ad intelligendas conclusiones, sed a fortiori etiam ad intelligenda principia, sine quorum intellectu repugnaret scientia conclusionum. Quod s. Thomam attinet, ipse numquam dixit nec ex suis principiis dicere potuit, in omni actu fidei veritatem primam ut obiectum formale fidei credi, et non cognitione immediata cognosci oportere; sed (ut paulo post videbimus) clarissime docuit contrarium. Imo in ipsis articulis a Suarezio citatis doctrina contraria continetur, ut demonstrant, quae indicamus in textu ex 2. 2. q. 1. a. 5, ad quem articulum ille provocat. In locis a Suarezio citatis sensus est longe alius, quam ipse refert. In q. 1. a. 5. ad 1. doctor Angelicus loquitur de obiectis fidei materialibus, quae « non possunt esse scita; » fideles vero « eorum notitiam habent non quasi demonstrative, sed in quantum per lumen fidei vident esse credenda » (e. g. mysteria Trinitatis aut Incarnationis). Ibidem ad 3. etiam agit de obiectis materialibus, et minime dicit, quod Suarez refert, naturaliter cognita posse etiam fidei credi; sed imo docet, non posse fid e credi ab omnibus, sed ab iis solis, « qui eorum demonstrationem non habent. » In q. 2. a. 4. nequaquam docet, quod Suarez indicat, naturaliter cognoscibilia nobis revelari necessarium fuisse, ut de iis certitudinem fidei per actum fidei haberent illi, qui ea per demonstrationem sciunt. Hac enim doctrina s. Thomas evidenter sibi ipsi contradiceret; sed semper sibi constans etiam hic ad 2. repetit: « de eodem non potest esse scientia et fides apud eundem, sed id quod est ab uno scitum, potest esse ab alio creditum. » Necessitatem vero revelationis eorum quae absolute et per se loquendo ratione cognosci possunt, repetit s. doctor « pro humano genere » (ibi ad 1.) ex causis, quas indicavimus superius p. 633. Haec igitur loca s. Thomae a Suarezio citata si quid ad rem praesentem pertinent, potius demonstrant, ex doctrina Angelici minime necessarium esse imo nec fieri posse, ut in omni actu fidei ipsa etiam cognitio obiecti formalis, quatenus veracitate Dei seu « veritate prima » constituitur, sit per actum fidei proprie dictae.] minus « demonstrative probari » potest quam existentia Dei, et ex parte altera Angelicus 2. 2. q. 1. a. 5. atque alibi saepe disertissime docet, « impossibile esse, quod ab eodem idem sit scitum et creditum », et tantummodo « ab his qui demonstrationem non habent, per fidem praesupponi oportere ea, quae demonstrative probari possunt » (vide Tract. de Deo th. IX.). Quam quidem s. Thomae sententiam esse, Suarez ipse (ibi sect. 9. n. 1.) fateri cogitur. Unde qui adscriberet s. Thomae opinionem, in omni actu fidei ipsum obiectum formale, quatenus continetur infallibili veracitate Dei, necessario fide proprie dicta credendum esse, is profecto assereret ex doctrina s. Thomae consequi, neminem qui « demonstrative sciat » infallibilem Dei veracitatem, posse quidquam credere fide divina, quoniam ipsum motivum formale fidei nempe Dei veracitatem, « cuius demonstrationem habet, » credere non potest. Haec autem non solum falsa sed risu digna esse, nemo non videt. Vel igitur Suarez omnino praepostere ad s. Thomae doctrinam appellavit, vel haec ipsa appellatio suadet, Suarezium non esse intelligendum de actu fidei proprie dictae, qua motivum formale veracitatis Dei « non per aliud sed per se ipsum » credere oporteat.

Mihi itaque doctrina Cardinalis de Lugo (de Fide disp. I. sect. 6.) omnino vera videtur, quam argumentis sive vetustiorum sive recentiorum theologorum qui eam omni molimine expugnandam susceperunt, non solum non labefactatam, sed potius magis confirmatam esse existimo, cum nihil hactenus ab eis actum esse videam, nisi ut vel manifesto falsa aut nihil ad rem pertinentia dicant, vel sententiam Cardinalis in alienum sensum deflectant, ac tandem ipsimet in explicationibus consistere cogantur, quae cum vero sensu huius principis inter theologos coincidunt. In hoc itaque capite sicut in pluribus aliis verum puto, quod ait Doctor Ecclesiae s. Alphonsus: « doctissimus Lugo qui post D. Thomam non temere inter alios theologos facile princeps dici potest,..... saepe nullo praeunte falcem ita ad radicem ponit, ut rationes quas ipse in medium adducit, difficulter solvi queant » (s. Alphons. l. III. n. 552.). Si aliorum theologorum requiras auctoritatem, in eandem sententiam concedere post Card. de Lugo doctores gravissimi, Petrus Hurtado disp. VII. sect. 6. (diversus a Gaspare Hurtado, cui cum Card. de Lugo nonnulla lis erat); Ripalda de Fide disp. III; Card. Pallavicinus in Cursu theol. de Fide n. 56-58; Haunoldus de Fide cap. I. controv. V. §. 5; Amicus disp. II. sect. 1. n. 27; Mastrius in l. III. sent. disp. VI. q. 7. a. 4. n. 39. et alii. Totius porro propositae quaestionis explicatio quam adoptamus, ad hanc summam revocatur.

5. Auctoritas seu veritas Dei tam in cognoscendo quam in loquendo, quatenus est formale obiectum fidei, non potest ultimatim esse credita propter auctoritatem Dei revelantis hanc suam veritatem in cognoscendo et loquendo. Quamvis enim dicas cum Suarezio, Deum ipso actu revelationis, quo dicit e. g. tres esse personas divinas, revelare etiam suam veracitatem, semper quaerendum manet: si creditur veracitas Dei propter formale motivum et unice, quia Deus eam revelat, quomodo cognoscis veracitatem Dei in hac ipsa revelatione, qua explicite vel implicite dicit se esse infinite veracem? Si hanc veracitatem credis iterum, quia Deus eam revelat, redibit eadem quaestio; sicque in infinitum progrediendum erit, quin umquam perveniatur ad fundamentum, cui omnes subsequentes assensus in Dei veracitatem et in mysterium revelatum innitantur. Si autem dicitur: Deus revelans e. g. SS. Trinitatem, hac eadem locutione revelat exercite suam veracitatem, quam assentiendo teneo non ex alio motivo distincto (puta, quia Deus verax est in revelando suam veracitatem) sed immediate propter se ipsam; hoc tandem nihil est aliud, quam quod tali assensu veracitatem Dei teneo non assentiendo propter testimonium ut motivum formale sive re sive ratione distinctum, quia Deus dixit se esse veracem, sed quia veracitas Dei in actu revelationis mihi se sistit per se ipsam immediate ut certissimam. Atque ita video officium pro debita submissione latriae erga Deum, firmissime et super omnia tenendi infinitam Dei veracitatem; et inde simul video officium eadem firmitate assentiendi veritati propositae (puta SS. Trinitatis), non quod haec veritas immediate per se ipsam mihi sistatur ut obiectum adhaesionis, sed propter formale motivum infinitae veracitatis Dei eam revelantis. Ideo hic secundus est certe formalis actus fidei; utrum vero prior illa assensio in veracitatem Dei immediate per se ipsam mihi se sistentem ut obiectum adhaesionis dicenda sit fides, quaestio erit potius de nomine, de quo postea aliquid dicam.

Videlicet assensus in auctoritatem Dei est immediatus, ubi idem est obiectum formale et obiectum materiale (cf. supra cap. II. §. I.); quare veracitas Dei in cognoscendo et in loquendo nobis primitus certa sit oportet non ex testimonio tamquam ratione externa assensus, sed ex sua intestina ratione. Attamen hic assensus licet sit ex perspecta intima ratione, non est naturalis; sed quatenus ingreditur actum fidei, elicitur viribus supernaturalibus, dum voluntas per gratiam elevata imperat assensum super omnia⁴, et intellectus adhaeret veritati non iam naturalibus sed supernaturalibus viribus.

Haec supernaturalitas assensus in veritatem Dei, quatenus est principium fidei, necessario admitti debet, tum a) quia (ut diximus) formalis assensus fidei supernaturalis ac super omnia elicitus propter testimonium Dei, innititur illi priori assensui; assensus autem supernaturalis ac super omnia non potest pro fundamento habere assensum naturalem ac proinde ordinis inferioris et minus firmum; tum b) adhuc evidentius, quia assensus fidei ex integro debet esse supernaturalis, non esset autem ita supernaturalis, si in suo fundamento quod est cognitio veracitatis Dei, esset naturalis; tum c) quia intellectus supernaturaliter elevatus non potest versari circa obiectum materiale e. g. mysterium Trinitatis credendum, quin simul versetur circa obiectum formale (h. e. circa veritatem Dei in testando), propter quod creditur; sicut voluntas non potest amare proximum charitate supernaturali propter Deum, et in Deum non charitate supernaturali sed amore solum ferri naturali. Quamvis igitur auctoritas Dei non ex testimonio sed ex intestina ratione cognoscenda sit, refertur tamen ad intellectum elevatum supernaturali lumine fidei. Sicut enim lumen seu vis intellectus naturalis, quod iam superius animadvertimus, non modo valet ad scientiam conclusionum ex principiis et propter principia, sed hoc ipso et a fortiori etiam ad principiorum quibus conclusionum veritas innititur, intelligentiam ex se ipsis; ita habitus et lumen fidei supernaturale non solum valet ad credendas veritates revelatas propter auctoritatem Dei revelantis, sed etiam velut a fortiori ad supernaturalem assensum in auctoritatem Dei revelantis, propter se ipsam ac proinde in se ipsa et non per aliud apprehensam. « Ipsum testimonium veritatis primae se habet in fide ut principium in scientiis demonstrativis » S. Th. Verit. q. 14. a. 8. ad 16. Probe autem advertendum ac tenendum est, in praesenti ordine dari actus supernaturales ante fidem formalem et velut completam, qua fideles nominamur et sumus; constat enim praecedere pias supernaturales cognitiones et volitiones tendentes ad fidem, supernaturalia fidei desideria, orationes, credulitatis affectum, voluntatem credendi. Qui has primas velut conceptiones fidei negaret oportere esse ex gratia supernaturali, cum Semipelagianis saperet, et incideret in propositiones 26. 27. 29. damnatas in Bulla « Unigenitus; » 5. damnatam ab Alexandro VIII.; 22. Pistoriensium. A fortiori admitti debet supernaturalis cognitio auctoritatis Dei et locutionis Dei, quae ingreditur ipsum actum fidei⁵.

6. Si iam conceditur, auctoritatem divinam, quatenus est obiectum formale fidei, non ex motivo formali testimonii divini sed ex se ipsa apprehendi cognitione supernaturali; ulterius quaeritur, quomodo haec auctoritatis cognitio sit immediata, et non potius deducta ex alia veritate praecognita. Difficultas in eo est, quod auctoritas Dei non videtur cognosci posse nisi ex praecognita divina natura eaque existente, existentia autem Dei (ante fidem divinam) videtur solum cognosci lumine naturali ex creaturis vel ex fide humana; unde ultima resolutio fidei divinae fieret in naturalem cognitionem, quod plane falsum esse constat.

Theologi fortasse subtilius quam opus esset, de hac re disputant; responsio vero eorum fere ad duplicem formam revocatur. Primum sufficit cognitio veritatis conditionatae: Deus si loquitur, est infallibilis. Haec cognitio non includit iam affirmationem Dei existentis, sed solum hypothetice affirmat: si Deus infinite perfectus existit et aliquid revelat, est infallibilis. Hoc modo veritas est sine dubio ex ipsa (licet acquisita) idea Dei immediate evidens, vel saltem ab omnibus immediate cognita cognitione obscura et confusa. Hoc autem sufficit, ut sub lumine supernaturali possit esse assensus immediatus supernaturalis et firmissimus. Unde non est quaerenda alia veritas praecognita. Ipsa actualis existentia Dei et auctoritatis divinae deinde affirmatur in altero principio fidei, in propositione scilicet: « Deus hoc revelavit. » Quae revelationis existentia quomodo cognoscenda sit, paulo post dicemus. Essent igitur tres veritates cognitae: si Deus loquitur, est infallibilis (cognitio immediata); Deus revelavit e. g. SS. Trinitatem (de qua propositione infra); propter Dei infallibilem auctoritatem credo tres esse divinas personas (formalis assensus fidei). Ita de Lugo (disp. I. sect. 6. n. 100.); Ripalda (de Fide disp. III. sect. 1.) et alii.

Altera responsio est Petri Hurtado, quae huc redit. Potest admitti, auctoritatem Dei realiter existentem primum cognosci mediate ex praecognita natura divina; nec minus prima cognitio existentis naturae divinae seu Dei entis perfectissimi est mediata ex praecognitis creaturis vel ex fide humana. Tum vero postquam cognitio iam acquisita est, homo nihil cogitans de medio demonstrationis potest immediate ex ipsis terminis iudicare: Deus existit; Deus existens est infinite verax. Haec cognitio immediata per se posset esse naturalis; sed ad constituendum fundamentum actus fidei supernaturalis, Deus lumine infuso elevans intellectum efficit, ut actus cognitionis sit supernaturalis. Ita Hurtadus disp. VI. sect. 4. n. 41.

Posterior haec Hurtadi explicatio ut admitti queat, in hunc sensum intelligenda est. Naturalis aliqua notitia Dei ordinarie praerequiritur non utique velut fundamentum, sed velut conditio, ut supernaturalis actus assensionis in auctoritatem Dei elici possit, eo fere modo quo aliqui dicunt (Suarez disp. III. sect. 12. n. 13), ordinarie praerequiri notitiam acquisitam ac naturalem de existentia revelationis, velut conditionem, ut elici possit assensus supernaturalis in eandem revelationis existentiam. Hoc modo etiam s. Thomas loquitur de « praeambulis fidei, » cuiusmodi sunt naturalis cognitio existentiae Dei, et aliorum quae per rationem naturalem nota possunt esse de Deo. « Sic enim fides praesupponit cognitionem naturalem, sicut gratia naturam, et ut perfectio perfectibile » S. Th. 1. q. 2. a. 2. ad 1. Actus vero cognitionis et assensionis qui ut fundamentum continetur in ipso actu fidei, cum sit ex lumine superaddito supernaturali, ipsemet ontologice seu secundum substantiam (ut loqui solent) supernaturalis est, adeoque essentialiter seu secundum suum esse omnino differt a cognitione naturali auctoritatis Dei. Hoc ergo sensu spectatis viribus quibus elicitur, spectata origine, et secundum suum esse potest ac debet dici nova cognitio, non vero secundum obiectivum modum cognoscendi, quod theologus recentior contendit, ita ut auctoritas Dei quatenus per se ipsam ex intestina ratione et non per testimonium ultimatim se manifestat, nihilominus ultimatim fide credatur propter testimonium. Hoc enim primo quidem in se repugnat, tum vero de lumine supernaturali quod nobis in via donatur, ubi etiam supernaturalis cognitio est adhuc per speculum et in aenigmate, omnino certum manet, quod s. Thomas de nostra cognitione « per radium revelationis » dixit, per illum non fieri, ut aliter quam « secundum modum nostrum » cognoscamus, secundum quem « divinus radius nobis superlucet » ⁶.

Haec quamvis ita sint, non puto tamen in sola explicatione Hurtadi etiam hoc sensu intellecta consistendum, sed ei superaddendam esse declarationem Cardinalis de Lugo, in quam incidit etiam illa Suarezii, si eo modo quo superius dixi, intelligatur vel temperetur. Nimirum non solum subiectiva illuminatio, sed ipsa etiam obiectiva manifestatio auctoritatis Dei quatenus obiectum formale fidei constituit, supernaturalis est. Nam auctoritas Dei cognoscitur per se ipsam et ut obiectum immediatum adhaesionis in ipsa locutione divina supernaturali, quae nobis sese sistit ut locutio divina. Hac ratione Card. de Lugo dixit, auctoritatem Dei immediate cognoscibilem esse in ipso facto revelationis, quod enuntiatur propositione: « Deus hoc revelavit. » At de modo, quo factum revelationis ex se ipso immediate ac supernaturaliter cognoscatur, potissima oritur difficultas diligenter explicanda.