Tractatus de divina traditione et Scriptura
Johannes Baptist Franzelin (1816–1886)
First published 1882
Franzelin's Tractatus de divina traditione et Scriptura (Romae, Ex Typographia Polyglotta S.C. de Propaganda Fide, 1882, editio tertia): the prolegomenon, the treatise on divine tradition with the scholion, the treatise on Scripture, and the dogmatic appendix. Latin from the 1882 edition, with a new English translation.
Prolegomenon de principiis obiectivis christianae cognitionis ac theologiae universim spectatis
Tractatus de divina traditione
§ I: Sectio I
Caput I: Caput I
Notio multiplex traditionis explicatur
De strictiori traditionis significatione, qua a doctrinis per sacram Scripturam traditis distinguitur
De ordine inter traditionem active spectatam et inter traditionem obiectivam in methodo tractationis
De modo et organo propagandae doctrinae secundum oeconomiam christianam divinitus institutam
Vivens magisterium demonstratur perpetuum organon traditionis christianae ex disertis verbis evangelicis et apostolicis
De intimo nexu principii traditionis cum necessariis proprietatibus religionis christianae
De incommutabili perduratione eiusdem oeconomiae post libros Novi Testamenti conscriptos
Caput II: Caput II
Formalis ratio traditionis demonstratur ex constitutione et ex principiis Ecclesiae
De constitutione visibili organi traditionis accommodatissima muneri iniuncto
De distinctione inter auctoritatem historicam et dogmaticam in testificatione traditionis
Per synthesin ex praecedentibus colligitur proprius traditionis conceptus, et ex Patrum sententiis confirmatur
De modo quo consensus fidelium in doctrinam fidei sit criterium divinae traditionis
Scholion I: Principia de subiecto et obiecto infallibilis magisterii
Scholion II: De significatione diversarum censurarum quibus propositiones damnari solent
§ II: Sectio II
Caput I: Caput I
De monumentis traditionis quatenus exhibent consensum custodum depositi, et quatenus pro iisdem sunt instrumenta doctrinae
De demonstratione consensus directa vel indirecta ex documentis antiquitatis
Caput II: Caput II
De auctoritate sanctorum Patrum si singillatim spectentur
Opinio de regno Christi millenario penes Patres ante saeculum quartum comparata cum consensu opposito Patrum subsequentium
De modo quo scholarum consensus exhibere possit traditionem divinam
§ III: Sectio III
Praedicatio ecclesiastica est suprema norma interpretationis sacrarum Scripturarum
Sufficientia Scripturarum a sanctis Patribus praedicatur non excludendo sed supponendo traditionem ac ministerium ad custodiam depositi
De existentia traditionum divinarum quae non continentur in Scripturis
Multiplici ratione traditio antecedit Scripturam
§ IV: Sectio IV
Revelatio catholica per Iesum Christum et per Spiritum Sanctum in Apostolis completa est
De modo quo doctrina fidei aliquo tempore possit esse obscurius proposita quae deinceps explicetur ac declaretur
De vero sensu canonis Vincentiani
De munere coniuncto custodum atque doctorum fidei et de modo explicationis depositi
De discrimine explicationis depositi fidei ante et post completam revelationem
Tractatus dogmaticus de divinis Scripturis
§ I: Sectio I
Caput I: Caput I
Ex traditione divina veteris Testamenti atque ex doctrina Christi ipsius et Apostolorum libri omnes librorumque partes pertinentes ad sacram Scripturam aequali modo divinae auctoritatis credi debent
Libri Scripturae inspirati sunt ita ut Deus sit librorum auctor
Declaratur distinctius notio inspirationis per analysin formulae dogmaticae: Deus est auctor librorum sacrae Scripturae
Confutatur notio inspirationis quae sit per meram assistentiam divinam et quae dicitur inspiratio subsequens
Caput II: Caput II
De inefficacia argumentorum internorum ad demonstrandam inspirationem librorum
De necessitate testimonii quo innotescat inspiratio
De duplici modo quo testimonium divinum de libris inspiratis nobis conservatum est
Principia Protestantismi repugnant probationi canonis Scripturarum quem Reformatores retinuerunt
§ II: Sectio II
Caput I: Caput I
Traditio apostolica de omnibus libris Scripturae declarata est a Concilio Tridentino
Demonstratur traditio apostolica de canone librorum sacrorum ex constanti et universali usu Ecclesiae
Canones et diserta doctrina antiquitatis christianae exhibent traditionem apostolicam de omnibus libris divinis veteris Testamenti
De origine controversiae circa libros deuterocanonicos veteris Testamenti
Patres saeculi quarti et quinti catalogos librorum Scripturae deficientes exhibent non velut canones conclusos sed velut supplendos
Expediuntur difficultates quae ex scriptoribus sequioris aetatis produci solent
Expediuntur difficultates, quae ex scriptoribus sequioris aetatis produci solent.
« Si qui scriptores ecclesiastici inde a saeculo VI. et doctores scholastici ante Concilium Tridentinum libros deuterocanonicos adhuc extra canonem numerare videntur, ii vel solum historice referunt vetustiorum sententias; vel distinguunt canonem Hebraeorum a complexu Scripturarum sacrarum in Ecclesia; vel permoti alicuius antiqui doctoris sententiis indicant, ante definitivum iudicium nondum penes omnes certo constitisse de pari horum librorum cum protocanonicis auctoritate. Generatim vero totius huius quaestionis ea est ratio, ut in triplici suo stadio necessitatem quidem demonstret infallibilitatis Ecclesiae in custodiendo deposito, non autem (quod Ecclesiae hostes dixerunt) necessitatem novae revelationis ad canonem Tridentinum constituendum. »
Complanatis difficultatibus, quae ex PP. IV. et V. saeculi (addito Gregorio M.) opponi possent, superest, ut pauca subiungamus de scriptoribus ecclesiasticis sequioris aetatis. Reperiuntur enim ex iis aliqui, qui fere referunt catalogos, quos penes Athanasium, Nazianzenum, Epiphanium, Hieronymum legerant. At ea est relatio historica potius status quaestionis ut fuerat IV°. et V°. saeculo, quam testimonium de dissensione adhuc horum scriptorum tempore permanente, licet fateamur etiam tum quaestionem sententia definitiva et ab universa Ecclesia necessario tenenda nondum fuisse terminatam, vel potius ut terminatam nondum omnibus innotuisse; unde fit, ut sequiori adhuc aetate fere usque ad Concilium Tridentinum vestigia aliqua antiquae haesitationis apud nonnullos doctores superesse potuerint.
I. Ad hos quos dicimus enarratores historicos, pertinent Iunilius Africanus saec. VI. (de Partibus div. leg. l. I. c. 3-7. Galland. T. XII. p. 79.); Leontius Byzantinus saec. VII. (de Sectis Act. 2. Galland. ib. p. 627.); Ioannes Damascenus saec. VIII. (de Fide orthodoxa l. IV. c. 17.); Nicephorus Constantinopolitanus saec. IX. (in Stichometria post Chronographiam edita a Goario Paris. 1652. p. 419. et a Pithoeo in Codice canonum p. 348.).
Iunilius sua didicit Constantinopoli a Paulo quodam gente Persa ex schola Nissibena. In divisione generica concurrit cum s. Hieronymo et aliis supra citatis Patribus saeculi IV. Distribuit libros omnes quoad auctoritatem in tres classes. In prima classe sunt libri « auctoritatis perfectae, » qui unanimi consensu et quoad V. T. etiam ab Hebraeis suscepti sunt, appellanturque canonici. In altera classe ponuntur libri « auctoritatis mediae » 1, qui a pluribus iunguntur cum canonicis, non tamen ab omnibus in pari auctoritate habentur, « quoniam apud Hebraeos quoque super hac differentia recipiebantur, sicut Hieronymus ceterique testantur. » Tandem « nullius auctoritatis » sunt libri apocryphi. At vero in distributione speciali singulorum librorum Iunilius singularis est ita et manifesto falsus, ut non solum a sua Ecclesia Africana sed etiam ab aliis omnibus doctoribus dissentiat, nec ullus umquam sive ante sive post ipsum simile quidquam dixerit. Collocat inter libros mediae auctoritatis h. e. inter ἀντιλεγομενους non modo Iudith 2, Esther, duos Mach., Sap.; sed etiam duos Paralipomenon, Iob, duos Esdrae, Canticum Canticorum, qui posteriores omnes sunt in canone Hebraeorum et inter ὁμολογουμενους. Contra vero Ecclesiasticum Iesu filii Sirach adnumerat canonicis primi ordinis, quod aeque ceteris huius divisionis auctoribus repugnat. Potest itaque Iunilius testis esse de divisione librorum in tres classes apud PP. nonnullos IV. et V. saeculi, ad quos appellat, et de sensu huius divisionis, quae ceterum aliunde satis perspecta habemus; at quoad distributionem singulorum librorum nullius est frugis. s. Scripturae libros sex non reticendi libri, Sapientiae, Iesu filii Sirach, Tobiae, Iudith, et uterque Machabaeorum liber, qui etsi ad illam sublimem praecedentium dignitatem (quoad testimonia quibus probantur) pervenire non potuerunt, propter laudabilem tamen et perquam necessariam doctrinam ab Ecclesia suscipi meruerunt... quod si, sicut Iudaeis de Moyse Christus dixit, eius Ecclesiae non creditis, quomodo verbis meis credetis? » Pet. Cluniac. contr. Petrobrusian. Bibl. Max. PP. T. XXII. p. 1044.
Petrus de Riga in manu scripta Paraphrasi metrica V. et N. T. (apud Hodium p. 655) ait: « sed licet excepti (ex canone), tamen hos authenticat usus Ecclesiae, fidei regula, scripta Patrum. » Similiter Ioannes Beleth in Explicat. divinor. officior. c. 60. fol. 339. (ed. Venet. 1577. cum Rationali Durandi) primum numerat 22 libros, qui a Iudaeis quoque habentur « authentici, » inter quos recenset etiam Iudith. Tum sequitur: « quatuor tandem enumerant apocrypha, librum videlicet Tobiae, Machabaeorum, Philonis cuius principium est Diligite iustitiam (i. e. librum Sapientiae), et Iesu filii Sirach, appellaturque etiam Ecclesiasticus. Verum hos quatuor quidam non recipiunt, Ecclesia tamen eos approbat, quod argumentum fere habeant librorum Salomonis, etiamsi eorum auctores pro certo ac vere non sciat3. Alios duos credimus Esdram composuisse »4.
Eodem modo nomen apocryphorum, quod legitur in Prologo galeato s. Hieronymi, explicant alii, e. g. Petrus Comestor in Historia Scholastica: « apocrypha sunt, quod auctor ignoratur eorum; sed quod de veritate non dubitatur, ab Ecclesia recipiuntur. » Vide supra p. 433. 434. Ipsis Comestoris verbis saec. XIII. utitur Hugo a. S. Charo in explicatione Prologi galeati (initio Postillae in ll. Reg.) et alibi, iisdem Ioannes Ianuensis (apud Hodium p. 657.). Ex manuscripta Postilla Hugonis in l. Ios. refert Hodius versiculos: « Hi quia sunt dubii (sensu explicato quoad nomen scriptoris), sub canone non numerantur; sed quia vera canunt, Ecclesia suscipit illos. » In eundem sensum explicari debet Hugo Victorinus (saec. XII.), qui in l. de Scriptur. et scriptor. ss. c. 6. (inter Opp. Richardi Victorini T. I. fol. 156.) simpliciter recitat verba s. Hieronymi, ceterum vero libris deuterocanonicis utitur sine discrimine ut Scriptura sacra.
2°. Negari tamen non potest, aliquos ex magistris scholae ob s. Hieronymi sententias ante definitionem Concilii Tridentini ancipites haesisse, et videri tribuisse hisce libris inferiorem gradum auctoritatis quam iis, qui sunt in canone Hebraeorum, ut saec. XII. Ioannes Sarisburiensis ep. 172. (Bibl. Max. PP. T. XXIII. p. 468.); Radulphus Flaviacensis in Lev. l. XIV. praefat. (ibid. T. XVII. p. 177.) in multis fere sequens Iunilium Africanum; saec. XIV. Okam in Dialogo P. III. Tract. I. l. 3. c. 16, in quo alioquin sunt multa erronea (in Monarchia Goldasti T. II. p. 834.). Ambigue loquitur Lyranus praefat. in Tob. ubi tamen videtur posse explicari ita, ut hos libros solum sub inferiori gradu inspirationis scriptos esse censuerit, sicut Iudaei docent de hagiographis. Difficilia pariter sunt, quae habet adhuc saeculo XV. s. Antoninus in Summa theolog. P. III. titul. 18. c. 6. §. 2. Tostatus in Matth. praefat. q. 2. negat quidem irrefragabilem deuterocanonicorum librorum auctoritatem; alibi vero (in II. Reg. praefat. qq. 28. 29.), ubi data opera explicat Prologum galeatum s. Hieronymi, clarissime sanam tradit doctrinam. Postremo Caietanus saeculo XVI. paulo ante Conc. Trid. in fine Commentarii in l. Esther ea habet, quae post Concilium nemini catholico fas esset sentire aut docere 5.
Summa itaque totius causae haec est. Doctores medii aevi habuerunt hos libros omnes inter ss. Scripturas, eosdemque viderunt in ecclesiastico usu et in ipsis catalogis quos saltem ex Augustino et collectionibus canonum noverunt, indiscriminatim susceptos. Simul vero cum eis obversarentur sententiae quorundam Patrum maxime s. Hieronymi de differentia canonis hebraici, alii quidem iique plurimi, ut res ipsa postulabat, ex Ecclesiae ipsius sensu satis manifestato difficultatem componebant; aliis tamen usque ad solemnem Ecclesiae definitionem nondum satis constare videbatur de pari cum protocanonicis auctoritate eorum librorum, quos extra canonem hebraicum et apocryphos a tanto doctore dictos esse videbant. Et sane ex concessione gravissimorum etiam doctorum illius aetatis apparet, rem nondum ita liquidam et omnibus satis propositam fuisse, ut citra fidei discrimen in dubium vocari non potuerit. Ita s. Thomas 1. q. 89. a. 8. ad 2. ait, apparitionem Samuelis (1. Reg. XXVIII. 12. sq.) posse explicari sensu proprio ex operatione et revelatione divina, ut apparet ex Ecclesi. XLVI. 23; « vel illa apparitio, inquit, fuit procurata per daemones, si tamen Ecclesiastici auctoritas non recipiatur propter hoc, quod inter canonicas Scripturas apud Hebraeos non habetur. » Cf. August. l. de cura pro mortuis gerenda c. 15. n. 18.
III. Ex omnibus quae in hac et in antecedentibus thesibus dicta sunt, manifestum est triplex stadium, quod in explicatione dogmatis de divinitate librorum deuterocanonicorum V. T. distingui potest: a) simplicis fidei et susceptionis librorum in usu et praxi Ecclesiae usque ad initia IV. saeculi; b) ortae deinde ex comparatione Scripturarum Ecclesiae cum canone hebraico inquisitionis et haesitationis penes doctores praesertim in Ecclesia graeca saec. IV. et V, quae paulatim, ad perseverantem usum Ecclesiae accedentibus decretis Conciliorum Africae, Pontificum Innocentii I. et Gelasii, desiit quidem in consensionem moraliter universalem, non tamen ita, ut adhuc media aetate non remanerent vestigia prioris controversiae. c) Sequitur denique solemnis definitio ac iudicium, quo controversia omnis terminatur et dissensio inter catholicos excluditur. Huc transferenda omnino sunt, quae de triplici stadio in explicatione dogmatum quorundam praeaeunte Augustino diximus in Tractatu de Traditione th. XXIII. n. IV.
Ex demonstratis satis etiam constat, non nova profecto revelatione opus fuisse ad horum librorum divinam inspirationem et auctoritatem definiendam; sed iudicium versatum esse circa Traditionem apostolicam, cuius indicia, monumenta, et documenta exstant quam plurima inde ab aetate apostolica vel Apostolis proxima. Nihilominus tamen ea est inter catholicos aliquos doctores per plura saecula ambiguitas, ut, quamvis Protestantes reicientes hos libros intolerabilis temeritatis convinci possint etiam ex solis monumentis Traditionis, plena tamen nostra securitas et exclusio cuiusvis dubitationis innitatur Ecclesiae infallibilitati in discernenda genuina Traditione apostolica.
In thesibus totius huius capitis studiimus non modo statuere principia, sed etiam exponere speciales declarationes ad solutionem omnium difficultatum, quas contra Traditionem apostolicam librorum deuterocanonicorum Protestantes ac prae ceteris Humfridus Hodius (De Bibliorum textibus originalibus) coacervarunt. Mirum vero est, quod Leibnitium non puduerit easdem velut demonstrationes reficere in ep. 31. ad Bossuetum (Opp. Leibnitii ed. Dutens T. I. p. 626. sq.). Compendiaria responsio Bossueti videri potest ibidem ep. 37. p. 657. sq.