Tractatus de divina traditione et Scriptura

De constitutione visibili organi Traditionis accommodatissima muneri iniuncto.

« Quamvis suprema ratio, ex qua perennis conservatio integritatis doctrinae et certitudo ac securitas de hac conservatione oritur, sit promissum et collatum a Christo perpetuum charisma veritatis; ipsa tamen visibilis constitutio et communio custodum fidei quovis tempore ita se habuit, ut secundum suavem Dei providentiam muneri iugiter conservandae Traditionis plene respondeat. »

Sine dubio causa adaequata, qua per successores Apostolorum efficitur et infallibiliter certa redditur conservatio revelationis pridem consummatae, est Spiritus veritatis, qui successoribus Apostolorum perpetuo assistit iuxta promissiones Christi, quas et per se claras et hoc sensu ab universo nomine christiano inde ab Apostolis intellectas esse in superioribus thesibus demonstravimus. Quia vero Spiritus Sanctus successoribus Apostolorum non adest tamquam praeconibus novae revelationis, sed tamquam custodibus depositi (th. V.), neque adest per continuas revelationes sed per assistentiam, directionem, et tutelam, ne umquam «eat in errorem quamlibet studiosissima speculatio» et diligentia humana; ideo elementum humanum, humana inquam actio, inquisitio, sollicitudo et solertia non excluditur, sed immo secundum suavem Dei dispositionem requiritur, estque hoc ipsum elementum humanum sub actione et directione Spiritus Sancti velut corpus visibile informatum spirituali charismate invisibili. Quare operae pretium erit ipsum subiectum visibile ministerii instituti ad custodiam fidei considerasse distinctius, ut intelligamus, qua perfectione ipsum hoc ministerium etiam secundum elementum visibile quovis tempore suo munerati responderit.

Dicimus itaque a) unionem et communionem visibilem custodum fidei, et b) eorundem indolem ac mores universim spectatos, simul cum principiis quibus nitebantur, huiusmodi esse, ut suspicio defectionis a doctrina primitus tradita et innovationis in universali praedicatione ecclesiastica inductae prorsus excludatur.

I. Ut intelligamus etiam humano elemento per se historice ac philosophice spectato repugnare innovationem contrariam apostolicae Traditioni, praecipuum locum sane obtinet unio ac communio hierarchica Episcoporum et fidelium totius Ecclesiae.

1°. Non solum semper observatum est apostolicum institutum, ut Episcopus non eligeretur, nisi prius de sinceritate eius fidei certis testimoniis constaret, «ne quis ad sacerdotalem locum indignus obreperet,» ut ait Cyprianus ep. 68; sed etiam praesertim Episcopi maiorum sedium continuo post electionem aliis collegis suis et maxime Pontifici Romano per litteras synodicas exponebant distinctam suae fidei professionem. «Apostolica et prisca Traditio in sanctis Dei per totum orbem Ecclesiis tenuit, ut qui ad episcopatum provebantur, iis qui ante ipsos regebant summa sacerdotia, omnia sincere exponerent, quid sentirent et quomodo circa fidem se haberent.... ne in vacuum currerent» s. Sophron. Episcop. Hierosolymitan. in epistola synodica ad Honorium Pontificem et Sergium Constantinopolitanum, in qua distinctam comprehendit fidei professionem (Concil. VI. Hard. III. p. 1259.). Ratio sanctae huius institutionis per se evidens est, et egregie declaratur a s. Gregorio M. «Nam cum vicissim nobis fidei nostrae confessionem transmittimus et charitatem nostram erga nos ostendimus, quid aliud in sancta Dei Ecclesia agimus, nisi arcam bitumine linimus, ne unda erroris intret?» Gregor. l. VII. ep. 4. ad Cyriac. Constantinopol. Vide eiusdem Gregorii l. IX. ep. 52. ad Secundin.; Leonis M. ep. 69. al. 52. n. 1; ep. 70. al. 54. n. 1; ep. 14. al. 84. n. 1; Hilarii Pontificis epp. 5. et 6; Gelasii epp. 1. et 2. Per litteras communicatorias seu formatas invicem missas nominatim per communicatorias cum Pontifice Romano Episcopi omnes de fidei communione cum toto orbe securi erant (Optatus l. II. n. 3. §. 13.). «Communicamus cum Ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis» Tertull. Praescript. c. 21. (cf. th. VIII.). Cui vero communio negabatur, is «quisquis esset, Christianus non erat, quia in Ecclesia non erat» (Cyprian. ep. 51. ad Antonian.).

2°. Sicut solliciti erant tum singuli tum omnes simul Episcopi, ut fides singulorum consentiens fidei communi omnium esset testatissima, et diligenter cavebatur, ne a fide communi quomodocumque dissidens particeps videretur communionis ecclesiasticae; ex ratione eadem vigili studio curabant, ut de fide una Episcoporum in singulis sedibus sese excipientium certo constaret. Cf. supra p. 69. sq. Hinc series Episcoporum orthodoxorum in diptychis singularum Ecclesiarum descripta diligentissime servabatur, reiectis iis qui defectionis a fide vel communione universae Ecclesiae suspecti fuerant. Vide Leon. M. ep. 80. c. 3. ad Anatol.; ep. Episcoporum Aegypti ad eundem (Hard. T. II. p. 698. 699.). Quanti haec res aestimata fuerit, apparet ex diuturnis controversiis e. g. de nomine s. Chrysostomi restituendo in diptycha; de delendis nominibus Acacii et successorum eius in sede Constantinopolitana, quae lis tenuit a tempore Gelasii usque ad Hormisdam Pontificem. Cf. Card. Bona de Rebus liturgicis l. II. c 12.

3°. Si quando in aliqua Ecclesia novitas doctrinae contra communem traditam fidem serpere coepisset, Episcopi erat non solum eam comprimere, sed etiam certiores reddere Episcopos alios et imprimis Pontificem Romanum, ut communi sententia ubique damnatus error ab Ecclesia arceretur. Episcopi Aegypti adversus Monophysitam Timotheum Aelurum opem postulant Anatolii Constantinopolitani Episcopi, « quatenus sancta et intemerata fides immobilis et intentabilis possit ab omni haeretica sapientia custodiri; nostrosque gemitus synodicis litteris sanctissimo Ecclesiae Romanae Pontifici Leoni, nec non et Antiocheno et Hierosolymitano atque Thessalonicensi et Ephesino Dei amantissimis Episcopis, vel aliis quibus fuerit visum, Ecclesiis indicet, quoniam hoc delictum laesio est communis, ut omnes totius orbis Episcopi cognoscentes ea quae praesumpta sunt a Timotheo, et quia novitates exercuit, ... dignam formam quae in hoc placuerit, praebere non differant » (Hard. T. II. p. 699.). Ita Episcopi in Concilio Antiochiae collecti Paulum Samosatenum deferunt Dionysio Romano Pontifici et Maximo Alexandrino (apud Euseb. H. E. VII. c. 25.); schismaticos Felicissimum et Fortunatum Cyprianus Cornelio Pontifici (ep. 55.); Arium omnibus Episcopis catholicis Alexander Alexandrinus (ep. inter Opp. Athanasii T. I. p. 397.). In causa Nestorii, Eutychianorum, Pelagianorum multae ultra citroque inter Episcopos datae sunt epistolae commonitoriae. Cf. Stapleton T. I. l. VII. c. 7.

Ad eandem servandae fidei et praecavendi periculi sollicitudinem pertinet, quod tum Clericis tum aliis fidelibus transeuntibus ab una Ecclesia ad aliam dari consueverunt a suis Episcopis litterae communicatoriae eorum sincerae fidei testes, ne homines a tradita fide devii ullibi in communionem fidelium irrepere possent. Conferantur canones Apostol. 10. et 26. (in versione Dionysii Exigui 13. 34.); Iliberitanus 58; Laodicensis 41; Chalcedonensis 11. (Act. XV.); Constitut. Apostolic. l. II. c. 58; Basili ep. 191. T. III. p. 284; ep. 203. p. 301; Zosimi Poecis ep. 1. n. 1. ad Episcopos Galliae etc.

4°. Praeterea extraordinarium quidem, sed ubi periculum novitatis imminentis vel necessitas alicubi iam exortae id postulare videbatur, efficax praesidium unionis et consensionis, pariterque ad solemniorem confirmationem antiquitatis et damnationem novitatis erant et sunt Concilia Episcoporum vel ex provinciis singularibus, vel ex universa Ecclesia orbis terrarum. De hoc sicut etiam de unitatis glutino (ut Cyprianus loquitur) longe praecipuo atque ordinario per communionem omnium pastorum cum successore Petri tamquam membrorum cum capite (Concil. Chalcedon.) distinctius hic agere non possumus, cum istius tractationis alius proprius sit locus.

Iam haec tanta communio omnium Episcoporum universae Ecclesiae inter se, et haec tanta sollicitudo communis et unius fidei consideranda est simul cum principio fundamentali, cui omnes innitebantur et a quo totam fidei oeconomiam pendere apud omnes certum erat; retinendam scilicet esse fidem semel traditam, omnem novitatem oppositam esse subversionem fidei et salutis: « nihil innovetur, nisi quod traditum est. » Vide supra th. VIII. His autem simul spectatis quis non videt, quam apte ministerium institutum ad conservandam Traditionem etiam secundum visibilem constitutionem suo respondeat muneri? Hac enim unione et his pastorum unitorum principiis positis fieri numquam potuit, ut vel repente et uno quodammodo impetu vel paulatim serpendo novitas contra vetustatem praevaleret, et totam inficeret Ecclesiam, idque ita ut huiusmodi innovationis nec tempus nec modus nec historia ex certis et patentibus factis designari possit. Demonstratio haec erit adhuc plenior, si addatur consideratio altera, qui quantique viri fuerint in hac unione et inter se et cum suis antecessoribus per longam aetatum seriem et in omnibus Ecclesiis orbis terrarum coniuncti.

II. Si mentem primum convertamus ad aetatem ss. Patrum, custodes illi fidei divina providentia per universas Ecclesias inde ab Apostolis per multa saecula dispensati insignes fuerunt morali universalitate omnes amore et studio doctrinae ab Apostolis traditae ac detestatione pari omnis novitatis; multi ex iis doctrinam, quam acceperant et tradebant ut apostolicam, martyrio sanguinis vel aerumnosae confessionis confirmarunt; praestantes non solum cognitione doctrinae quam ab antecessoribus acceperant et cui innutriti erant, sed etiam sanctitate vitae christianae; multi ex iis clari ingenio et scientia amplissima rerum divinarum et humanarum. Hi viri tot ac tanti omnes inter se conspirantes sententiis, uniti communione, in id omnem suam sollicitudinem, omnes suas curas conferebant, de quo paulo ante diximus, ut semper servaretur antiquitas et arceretur quaevis novitas doctrinae seu subversio totius religionis christianae. Adhibebantur igitur opes omnes maximae et aptissimae, adhibebantur ab hominibus aptissimis, adhibebantur modis aptissimis ad conservationem traditae doctrinae; ergo si divina providentia adest rebus maximis, a quibus pendet religio et salus populi christiani, fieri non potuit innovatio et traditae doctrinae corruptio.

Haec porro consideratio saltem quoad suas partes eßentiales applicari potest omnibus aetatibus Ecclesiae et successionis apostolicae. Si quando sanctitatem et scientiam quod adtinet, nubes quaedam inductae sunt, certe idem semper mansit studium Traditionis servandae, idem horror novitatis, eadem consensio in doctrinam a ss. Patribus acceptam; atque adeo si aetate Patrum doctrina apostolica perseveravit integra, non minus intemerata eadem ad nos usque perducta est.

His rationibus, quas hic vix paucis indicavimus, omni tempore a sanctissimis Traditionis custodibus ipsis vindicata est auctoritas et fidelitas antecessorum suorum in eodem munere custodiae depositi. Patres Concilii Lateranensis sub Martino I post antecedentium Patrum sententias unanimes recitatas exclamarunt: « Domini Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi perficientes cum summa devotione ss. Patres verbum, datam eis lucernam ab eo gratiae et scientiae non utique sub modio absconderunt infructuosae obscuritatis, sed super candelabrum sustulerunt salutiferae doctrinae, quatenus resplendeat omnibus qui in domo sunt, id est populo catholicae Ecclesiae.... Quae utique et nos per lectionem venerabilium sermonum eorum perspicientes, ipsum quidem glorificamus Patrem luminum, ex quo omne datum bonum et omne donum perfectum mandatum est eis ad plenitudinem catholicae eius et apostolicae Ecclesiae; accusatores autem eorum merito reprobabimus tanti luminis obumbrare nitentes veram confessionem per novitatis commentum » (Harduin. T. III. p. 886.). Augustinus multis in locis eo quo diximus modo, auctoritatem Patrum antecedentium commendat eloquentissime. Sic postquam plurium sententiam adversus Iulianum Pelagianum adtulerat: « isti Episcopi sunt, inquit, docti, graves, sancti, veritatis acerrimi defensores adversus garrulas vanitates, in quorum ratione, eruditione, libertate, quae tria bono iudici tribuisti, non potes invenire quod spernas. Si episcopalis synodus ex toto orbe congregaretur, mirum si tales possent illic facile tot sedere. Quia nec isti uno tempore fuerunt, sed fideles et multis excellentiores paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire iudicat, ipse dispensat... Tanto tibi sunt terribiliores, quia oppugnas catholicam fidem, quam in lacte suxerunt, quam in cibo sumpserunt, cuius lac et cibum parvis magnisque ministraverunt... Talibus post Apostolos sancta Ecclesia plantatoribus, rigatoribus, aedificatoribus, pastoribus, nutritoribus crevit; ideo profanas voces vestrae novitatis expavit... Quaesiturus es iudices, ubi tot sanctos doctores egregios atque memorabiles catholicae veritatis accuses... insuper et universam Christi Ecclesiam, cui divinae familiae dominica cibaria fideliter ministrantes ingenti in Domino gloria claruerant » August. cont. Iulian. l. II. n. 37. Vide eundem contra Iulian. l. I. n. 30-34; l. II. n. 31. 34; Oper. imperf. l. II. n. 37; Clement. Alex. Strom. VII. p. 762; Tertull. Praescript. c. 29; Athanas. de Synodis n. 4. 43. 47; Basil. contra Eunom. l. I. n. 3; Gregor. Naz. ad Cledon. ep. 2. Opp. T. II. p. 97; Hilar. ad Constant. l. I. n. 5; Lirinens. n. 33.

Iam si simul omnia comprehendantur quae hac thesi diximus, modus et scopus communionis omnium pastorum, sollicitudo et praesidia servandae Traditionis, ardens studium unius semper et eiusdem doctrinae cum detestatione novitatis, sanctitas, scientia eorundem pastorum; evidens est successionis apostolicae secundum suum visibile elementum plenissima aptitudo ad servandam integritatem traditae doctrinae, ita ut his per se spectatis sub communi etiam providentia Dei mutatio et corruptio moraliter impossibilis appareat. At quoniam haec omnia dona, haec perpetua unitatis et consensionis conservatio iuxta Christi promissiones sunt et demonstrantur esse effectus tutelae Christi manentis cum successoribus Apostolorum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, et Spiritus veritatis manentis cum eisdem in aeternum (th. V.), certitudo oritur theologica, supernaturalis et absoluta.

Corollarium 1um ad duas theses antecedentes. Quando constat de existentia et auctoritate semper viventis magisterii et ministerii ad conservandam Traditionem iuxta modum in superioribus thesibus demonstratum; sufficit demonstrasse aliquo tempore obtinentem consensum fidei in successione apostolica, quo vindicetur revelatio divina et apostolica Traditio cuiusvis capitis doctrinae. Inquisitio ergo veritatis revelatae, et disputatio cum heterodoxis non a singularibus doctrinae capitibus, sed a demonstratione universalis principii cognitionis, videlicet ab auctoritate et munere successionis apostolicae ad conservandam ac propagandam integram revelationem exordienda est. « Ordo rerum desiderabat illud prius proponi, quod nunc solum disputandum est, quibus competat fides ipsa, cuius sint Scripturae, a quo et per quos et quando et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt Christiani... Illic erit veritas Scripturarum et expositionum et omnium traditionum christianarum » Tertull. Praescript. 19. Vide supra th. VIII. cf. p. 5. sq. 21.

Nihilominus ut ad fructum scientiae theologicae demonstretur historice, et adversus eos qui negant principium auctoritatis, vindicetur polemice apostolica origo et revelata veritas singulorum dogmatum, non sufficit mera appellatio ad consensum praesentem; sufficit tamen demonstrare consensum in eandem dogmatis veritatem aliquot saeculis anteactis, quae tempora Patrum appellantur, quin necesse semper sit testimoniis disertis exhibere consensum aetatis apostolicae vel proxime sequentis ex parcis, quae nobis supersunt monumentis. Scientifice enim, etiam adversus negantes authenticum magisterium, ex consensu antiquitatis christianae licet paulo sequioris potest inferri derivatio doctrinae ex tempore apostolico, et consensus praesens ostendi connexus cum doctrina aetatis apostolicae per demonstratum consensum temporis intermedii, dum doctrina quam nunc profitemur, demonstretur identica cum doctrina Patrum quarti puta quintive saeculi ex testimoniis disertis, et haec ipsa ostendatur identica cum doctrina aetatis apostolicae ex impossibilitate mutationis et innovationis.

Corollarium 2um. Quamvis in doctrinis traditis quae omnibus sunt explicite credendae, semper fuerit plenus consensus (Aug. contr. Iulian. l. I. n. 31.); possunt tamen contineri in obiectiva revelatione capita doctrinae, in quibus aliquo tempore consensus vel non fuerit satis perspectus vel reipsa non obtinuerit (August. ibid. n. 22.). Unde fieri quidem nequit, ut in successione apostolica post consentientem affirmationem et professionem explicitam alicuius doctrinae fidei sequatur intra fines Ecclesiae eiusdem doctrinae negatio, vel vicissim post consentientem negationem et damnationem eiusdem affirmatio; potest tamen fieri, ut post discordes sententias sequatur plenissimus consensus.

Ergo a) discors sententia de aliqua doctrina inter custodes fidei in communione mutua perseverantes non est argumentum per se sufficiens ad probandum, doctrinam non esse divinitus traditam; licet probet, de divina eius traditione saltem ad obligationem fidei pro omnibus seu fidei catholicae nondum satis constare. Contra b) in quacumque communione demonstrari potest inducta post antecedentem consensum professionis fidei mutatio ex affirmatione in negationem vel vicissim, ea non est Ecclesia Christi.