Tractatus de divina traditione et Scriptura

Praedicatio ecclesiastica est suprema norma interpretationis ss. Scripturarum.

« Catholicus intellectus 1°. spectatus in authentico iudicio ad universam Ecclesiam, vel in consentiente doctrina successionis apostolicae manifestatus, sub assistentia Spiritus Sancti est interpres infallibilis Scripturarum sacrarum; unde 2° huiusmodi authentica interpretatio quatenus versatur circa singulares Scripturarum textus, simpliciter haberi debet intelligendi regula; 3° universim spectata praedicatio ecclesiastica est canon interpretationis significatione negante, quod sensus ei contradicens numquam potest esse verus, et significatione aiente, quod ad verum sensum reperiendum vel confirmandum plerumque manuducit et non mediocriter invat. »

I. Veritas huius theseos consequitur ex iis omnibus, quae in Sectione I. demonstravimus de totius doctrinae revelatae conservatione et explicatione per magisterium authenticum sub assistentia Spiritus Sancti. Quando docemur, totam « disciplinam qua fiunt Christiani, » in perpetua successione custodum fidei conservari et propagari; « in Ecclesiam tamquam in depositorium dives collata esse omnia quae sunt veritatis, ut quicumque velit, hauriat ex ea potum vitae; » « in Ecclesia tamquam in vase bono esse eximium depositum fidei a Spiritu Dei semper iuvenescens et iuvenescere faciens ipsum vas, » huius proinde vitae fidei semper iuvenescentis principium esse Spiritum Sanctum: profecto non intelligitur conservatio tantummodo verborum, formularum, et theorematum quae materialiter spectentur; sed intelligitur conservatio et propagatio sincerae intelligentiae veritatum revelatarum, cuius expressio in verbis, formulis, ac theorematibus continetur. Ideo praestantissimas esse vidimus appellationes illas Patribus solemnes: catholicus intellectus, sensus ecclesiasticus, conscientia communis fidei; his enim insita propria ratio Traditionis in complexu, h. e. cum suo organo spectatae praeclare exprimitur. Iam vero ad depositum ab Ecclesia custodiendum pertinent etiam et in primis Scripturae, in quibus « disciplina christiana et ea quae sunt veritatis, » verbis et sententiis auctore Spiritu Sancto ex parte consignata sunt. Ergo a Spiritu Dei conservatur perpetuo in Ecclesia non solum verbum materiale Scripturae, sed veritatum quae verbis Scripturae continetur, catholicus intellectus hoc modo et ad hunc scopum, ut ipsum magisterium authenticum in iudicando de vero sensu Scripturae et in eius expositione non erret. Ergo Ecclesia hoc intellectu catholico instructa infallibilis est Scripturarum interpres, quae quidem infallibilitas ultimo revocatur ad assistentiam et directionem Spiritus Sancti.

Ulteriori demonstratione haec non indigent. Quae enim th. VIII. demonstravimus de conservatione totius revelatae doctrinae, et universim intellectus catholici per charisma et per operationem Spiritus Sancti, pari modo demonstrant conservationem intellectus catholici, dum ad doctrinam Scripturarum consignatam refertur. Nominatim vero conservationem et traditionem verae intelligentiae Scripturarum in successione apostolica perpetuam esse, ex communibus vetustissimorum PP. principiis ostendimus th. X. n. II. Quin immo ubi PP. sermonem habent de intellectu catholico, de sensu ecclesiastico, de ecclesiastica intelligentia, potissimum considerant Ecclesiae intellectum in relatione ad interpretationem Scripturarum (vide th. XI. n. II.).

Sicut enim universa doctrina quae viget in communione et consensione totius Ecclesiae, a magisterio authentico continetur et conservatur, nihilque ratum est quod sit disiunctum et dissentiens, quod fiat privatim ἴδιῳ, ut loquitur Ignatius (ad Magnes. n. 7.); ita Scriptura non est privatae interpretationis (ἰδίας ἐπιλύσεως), sed Spiritus veritatis qui eius est auctor, ut arguit s. Petrus (2. Pet. I. 20. 21.), est etiam eius interpres ¹. per idem ipsum ordinarium publicum magisterium, quod a Christo institutum universim est organon Spiritus Sancti ad conservationem et explicationem doctrinae. « His, inquit Origenes de Princip. IV. n. 9, qui credunt sacros libros non hominum esse scripta, sed ex inspiratione Spiritus Sancti voluntate Patris universorum per Iesum Christum eos scriptos esse et ad nos pervenisse, ostendemus vias quae videantur, intelligentiae, ut inhaereant regulae coelestis Ecclesiae Iesu Christi secundum successionem apostolicam » ². Eorum ergo, apud quos « manet Spiritus veritatis in aeternum, » et qui per charisma Spiritus Traditionem Apostolorum custodiunt, est etiam munus authentice declarandi verum sensum Scripturae a Spiritu Sancto inspiratae et continentis doctrinam ac praedicationem Apostolorum. Vide Concilium Tridentinum Sess. IV. cf. Melch. Canum l. XII. c. 7. praeceptione 1.

II. Ex dictis itaque constat, praedicationem ecclesiasticam sive per consensum in magisterio authentico sive per definitivum iudicium propositam, sicut generatim est ac dicitur regula fidei, ita esse etiam speciatim regulam intelligendi Scripturas, et canonem supremum interpretationis.

1°. Si definitio ac solemne iudicium versatur circa determinatum Scripturae locum, et propositum habet huius sensum authentice declarare, constat profecto hunc esse sensum verum et genuinum, quem Spiritus Sanctus scriptionem inspirando expressum voluit ³. Ergo huiusmodi definitio seu iudicium supremus est canon interpretationis, ita ut ceterae omnes regulae interpretandi ductae ex grammatica, philologia, archaeologia, contextu proximo et remoto, scopo auctoris, collatione aliorum locorum etc. ei subordinentur, h. e. eo solum dirigendae et hoc fine adhibendae sint, ut sensus quem verum esse iam certo constat, etiam scientifice demonstretur verus esse, atque adeo cur et quomodo verus sit, ostendatur. Quis enim quaeso cuiusvis interpretationis est scopus, nisi ut ad verum sensum intelligendum perveniatur? Cum ergo verus sensus quis sit, iam aliunde constat, praesidia interpretationis rite adhiberi non possunt, nisi ad illum ipsum sensum intelligendum ut verum. Quod si ex regulis mere humanae et scientificae interpretationis ad sensum perveniretur illi quomodocumque contrarium vel etiam alium ab eo diversum, eo ipso constaret (in hypothesi quod unus tantum est loci sensus) de interpretationis fallacia, atque adeo praesidia adhibita vel non esse idonea et sufficientia, vel non esse rite adhibita. Si quando igitur disciplina humanae interpretationis scopus suum non assequeretur, non ideo sensus ecclesiastica definitione determinatus minus certus redderetur; sed humanae scientiae proderetur defectus, et scientia ipsa ac bene consulta ratio postularet, ut fateremur aliquid ad veram intelligentiam assequendam necessarium nos latere.

2°. Patet porro, non solum solemni definitione Conciliorum vel Pontificis, sed etiam ex aliunde perspecta consensione in determinatum sensum alicuius loci posse constare de catholico intellectu, ad cuius normam « interpretationis linea » dirigenda sit. Sicut enim a Romano Pontifice vel a Concilio authentice definiri potest, quis sit verus loci alicuius sensus, ita etiam intellectus Ecclesiae sese manifestat in unanimi Patrum consensione, ubi in interpretationem loci alicuius dogmatici vel ad legem morum pertinentis certa et definita sententia conspirant, quamvis priori illo iudicio sensus ecclesiasticus apertius et facilius innotescat quam hoc posteriori modo. Consensus Ecclesiae tum praesentem tum antecedentium aetatum synodus Tridentina statuit ut supremum canonem interpretationis suo decreto sessionis IV. « Ut nemo suae prudentiae innixus, in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium sacram Scripturam ad suos sensus contorquens contra eum sensum, quem tenuit et tenet Sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctarum, aut etiam contra unanimum consensum Patrum ipsam Scripturam sacram interpretari audeat. » Ex dictis vero constat, hoc decreto non aliud definitum esse, quam quod iam in oeconomia tradendae fidei a Christo ipso instituta continetur, et illa supposita ex ipsis rerum naturis sequitur. « Nihil novi statuit Concilium, inquit Pallavicinus loquens de hoc decreto, nec novam voluit imponere obligationem, sed docere voluit et confirmare obligationem iam existentem, quam fides nostra ex sua natura inducit » Hist. Conc. Trid. l. VII. c. 18. n. 3. 6.

3°. Non minus evidens est, praedicationem ecclesiasticam sive solemni iudicio sive unanimi consensu manifestatam, quando ad determinatum sensum singulorum textuum refertur, non modo esse canonem interpretationis sensu negante, h. e. ut nefas sit sensum tribuere Scripturis contradictorium doctrinae enuntiatae per intellectum catholicum; sed esse etiam regulam intelligendi sensu affirmante, h. e. ut eum ipsum sensum textus Scripturae verum credere oporteat, qui ei subesse consensu Ecclesiae vel iudicio solemni definitus est. Huiusmodi enim definitione non modo declaratur, doctrinam enuntiatam esse veram et esse revelatam, et non solum docetur, quis sensus Scripturae non subsit; sed etiam docetur, quis sensus subsit, doctrinam nempe enuntiatam contineri in ipso determinato Scripturae loco. Ecclesia autem non minus per charisma veritatis est infallibilis in explicando sensu Scripturae, in qua depositum fidei consignatum est, quam generatim in custodia et explicatione depositi. Unde non modo interpretatio contradictoria vel contraria sensui definito ab Ecclesia, sed etiam explicatio ita diversa, ut ille ab Ecclesia definitus sensus in hoc determinato textu contineri negetur, convincitur esse « contra eum sensum, quem tenuit et tenet Sancta Mater Ecclesia. »

Decretum Tridentinum forma negante: « ut nemo contra eum sensum... aut unanimem consensum... Scripturam sacram interpretari audeat, » duo continet; ut videlicet a) nemo audeat interpretari Scripturam sensu repugnante doctrinae universali, etiamsi sensus loci Scripturae in quaestionem vocati non esset positive ab Ecclesia definitus, de quo mox dicturi sumus. Ita decretum habet sensum negativum. At b) directe et explicite statuit, ut nemo audeat Scripturam interpretari contra sensum definitum ab Ecclesia. Ita sensus decreti aequipollet affirmanti, ut nemo nisi iuxta sensum Ecclesiae Scripturam interpretetur, quia, ut diximus, interpretatio quae non est iuxta sensum definitum, eo ipso est contra eundem. Unde in professione Fidei a Pio IV. praescripta adhibetur forma affirmans. « Sacram Scripturam iuxta eum sensum, quem tenuit et tenet Sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione ss. Scripturarum, admitto, nec eam umquam nisi iuxta unanimem consensum PP. accipiam et interpretabor. »

Postremo hunc sensum genuinum decreti Tridentini solemniter declaravit sacrum oecumenicum Concilium Vaticanum Constit. de Fide cathol. c. 2. « Nos idem decretum (Tridentini Concilii) renovantes, hanc illius mentem esse declaramus, ut in rebus fidei et morum, ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, is pro vero sensu sacrae Scripturae habendus sit, quem tenuit ac tenet Sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctorum; atque ideo nemini licere contra hunc sensum vel etiam contra unanimem consensum Patrum ipsam Scripturam sacram interpretari. »

Proscripta igitur est recentiorum quorundam criticorum sententia, qui fas esse aiebant huiusmodi Scripturae loca sensu etiam diverso interpretari, et negare eum sensum his ipsis locis subesse, quem in eis Ecclesia intellexit vel etiam solemni iudicio declaravit, dummodo nulla inferatur doctrina ceteroquin catholicae fidei adversa, hocque solo sensu negante decretum Tridentinum esse accipiendum. Nec minus excluditur eorum opinio, qui in eodem decreto tantum cautionem quandam disciplinarem non vero declarationem et doctrinam dogmaticam ac irreformabilem agnoscebant. Vide Illmum Ranolder Hermeneut. ed. 2. P. III. §. 56. 61.

III. Ecclesiastica praedicatio universim spectata, quin ad determinandum sensum loci singularis Scripturarum per se et explicite referatur, est tamen canon interpretationis in primis sensu negante, ut nulla interpretatio possit esse vera, quae cuicumque Scripturarum textui ex ipsa sacri scriptoris mente enuntiato sensum tribuat repugnantem proximae regulae fidei, quia veritas non potest repugnare veritati. Praeterea iuvat eadem ecclesiastica praedicatio etiam positive ad sensum difficilium locorum tutius et plenius intelligendum. Profecto enim doctrinam et intelligentiam apostolicam de aliquo fidei capite iam aliunde perspectam habere plurimum iuvat interpretationem tum universim in omnibus locis ad illud caput pertinentibus, tum maxime in iis textibus, qui facile quidem intelliguntur ad illud caput doctrinae posse referri, haud tamen ita sunt expliciti, ut sensus sine ulla ambiguitate ex iis solum per se spectatis determinari queat. In huiusmodi quippe locis sacri scriptores ipsi in suis lectoribus pleniorem doctrinae cognitionem ad verum sensum assequendum praesupponunt (vide supra p. 60.). Conferatur e. g. praesuppositus intellectus catholicus de sacramento matrimonii cum Ephes. V. 32. in contextu totius loci v. 23-32; de charactere sacramentali cum 2. Cor. I. 22; Eph. I. 13. (vide Tract. de Sacram. in genere th. XII. n. II.); de potestate relicta Ecclesiae concedendi indulgentias cum Matth. XVI. 19; de Filio Dei genito a Patre et subsistente in duabus naturis cum Io. X. 36; XIV. 28; de perfectione scientiae Christi cum Luc. II. 53; de perfectione sanctitatis in immaculata Virgine cum Luc. I. 28. etc. Secundum haec Augustinus de valore baptismi ab haereticis collati fatetur (de Baptism. l. II. c. 4.): « nec nos ipsi tale aliquid auderemus asserere, nisi universae Ecclesiae auctoritate firmati; » hac autem firmatus tum interpretationes textuum Scripturae a s. Cypriano aliisque catholicis et deinde a Donatistis contra valorem huiusmodi baptismi prolatas refellit, tum ipse ex variis Scripturae locis probare instituit veritatem auctoritate et Traditione Ecclesiae iam demonstratam⁴.

Facile quisque videt, totam rationem praedicationis ecclesiasticae tamquam normae interpretandi Scripturas tum positiva tum negativa significatione heic declaratam nihil esse aliud quam eam, quae dici solet lex interpretandi secundum analogiam fidei. Eius vero applicationem passim videre est apud ss. Patres. Sic Augustinus quoad ipsam ambiguam lectionem vel interpunctionem monet interpretem, ut « consulat regulam fidei, quam de Scripturarum planioribus locis et Ecclesiae auctoritate percepit » de Doctrin. christ. l. III. c. 2. Distinctissime canonem negativum alibi tradit. « Didici, inquit, non haerere homini in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis affectant, ut quidquid ipsi de natura rerum veracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium. Quidquid autem de quibuslibet suis voluminibus his nostris litteris id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus, aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum⁵. ... Et cum divinos libros legimus in tanta multitudine verorum intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum apparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturae non impedit et cum sana fide concordat; si autem et Scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum quod fides sana praescribit. Aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dignoscere; aliud autem a regula pietatis errare » Genes. ad litt. I. c. 21. n. 41. cf. in Io. tract. 18. n. 1. Vides hic regulam fidei commendari ut canonem necessarium et universalem tum scientiae cuiusvis tum interpretationis Scripturarum, si canon intelligitur sensu solum negante; non tamen tradi universim ut canonem sensu positivo et tamquam fontem, ex quo vel omnes veritates scientiae humanae vel omnium locorum Scripturae interpretationes derivari possint. Discrimen inter regulam fidei, ut est canon interpretationis positivus et ut est canon solum negativus, expressit idem Augustinus praeclare l. III. de Peccatorum merit. et remiss. c. 4. n. 9., ubi agens de Rom. V. 12. sqq. tantummodo illorum verborum, quibus Adam dicitur « forma futuri, » sensum ait manere ambiguum. « Nam et nos aliud inde aliquando diximus et aliud fortasse dicemus, quod tamen huic intellectui (peccati originalis) non sit adversum (habes canonem negativum). Cetera vero quae ibi dicuntur, si diligenter advertantur atque tractentur...... etiamsi subobscurum pariant rerum ipsarum necessitate sermonem, non tamen poterunt alium sensum habere, nisi per quem factum est, ut antiquitus universa Ecclesia retineret, fideles parvulos originalis peccati remissionem per Christi baptismum consecutos » (habes in praedicatione ecclesiastica canonem positivum interpretationis.) Vide Stapleton l. Xl. c. 3.

Corollarium 1. Traditio quatenus est catholicus intellectus doctrinae Scripturarum perpetuo conservandus in successione apostolica, quam aliqui theologi Traditionem inhaesivam et exaegeticam appellant ad distinctionem a Traditione (ut vocant) constitutiva, non minus esset necessaria, etiamsi daretur hypothesis Protestantium, totam revelationem obiective contineri in libris divinis. Hanc autem Traditionem Protestantes ex suis principiis adeo non admittunt, quemadmodum nonnulli catholici theologi decepti quorundam Protestantium concessionibus putarunt, ut controversia de illa sit longe praecipua, atque hac legitime terminata reliquae omnes facilem habeant solutionem, ante hanc vero finitam disputationes cum haereticis multum laboris et parum utilitatis habere Patribus visae sint. Cf. Tertull. Praescript. 17-19. et reliquos citatos th. VIII. et th. X. n. II.

Corollarium 2. Postulatum Protestantium, ut interpres ad Scripturas accedat mente minime praeoccupata ullo dogmate, sequitur quidem ex eorum principiis; est autem, quatenus excludit etiam fidei doctrinam sub authentico Ecclesiae magisterio praeconceptam, evidenter repugnans oeconomiae tradendae fidei, quam Christus instituit⁶. Longe alia est Patrum doctrina, qui sicut ex una parte docent, verba Scripturae divinae reddi verba humana licet retineantur materialiter eadem, si quis suum sensum praeconceptum inferat Scripturis et non sensum Scripturarum faciat suum; ita ex parte altera postulant, ut legens Scripturas perspectum habeat intellectum catholicum, et instructus sit regula credendi ab Ecclesia sibi tradita, ad quam sensus Scripturarum exigendus est. Vide Recognition. Clementin. l. X. n. 42; Athanas. contr. Arian. or. III. n. 28; Hilar. de Trin. l. I. n. 18; ad Constant. l. II. n. 9; Hieronym. in Gal. I. 11. (T. VII. p. 386.); Augustin. contr. Faust. l. XXXII. c. 19; ad Consent. ep. 120. n. 13. coll. n. 17; Lirinens. c. 36-38. (cf. supra p. 94-96.).

Corollarium 3. Quod Protestantes adversus catholicos frequenter ingeminare solent, in Ecclesia catholica sacrae hermeneuticae et exegesi nullum posse esse locum vel certe nullum profectum, calumnia est absurda prorsus et ridicula. Ex eo enim quod per praedicationem ecclesiasticam et verbum Dei traditum cognitae sunt veritates, quibus repugnans sensus non potest esse verus et proinde non potest subesse verbo Dei scripto, quod ergo constat de aliquo sensu, qui certo non est expressus in Scripturis; et quod praeterea per eandem certo constat, quis sensus in nonnullis locis « ad aedificationem doctrinae christianae pertinentibus » sit expressus: ex hac inquam praesupposita certa cognitione ac fide non solum non impeditur scientia interpretationis, sed etiam iuvatur et promovetur. Nihil enim cuicumque inquisitioni scientificae potest esse exoptatius, quam ut iam aliunde perspectum habeatur, quid verum non sit, adeoque qui errores sint vitandi; vel etiam quid verum sit, et quo proinde inquisitiones dirigere oporteat, et quid sit argumentis demonstrandum. Tota adversariorum cavillatio originem ducit ex duplici errore.

Error primus est dogmaticus, quod praedicationem ecclesiasticam et Ecclesiae iudicium habent tamquam opinionem, quae ex ipsis Scripturis examinanda sit a singulis et iudicanda. Certe si humana tantum opinio producatur de sensu Scripturarum, eaque ex una parte dicatur ex Scripturis ipsis examinanda et iudicanda utrum vera sit, et ex parte altera proponatur ut norma, secundum quam unusquisque Scripturas interpretari iubeatur et iureiurando adstringatur; haec est absurda contradictio et intolerabilis tyrannis, quae solis Protestantibus per duo fere saecula placuit et sic dictis orthodoxis inter ipsos adhuc placet, dum in suos libros symbolicos iurant (supra p. 55. 56.); ab Ecclesia catholica autem explosa semper est et damnata. At si eadem infallibili certitudine, qua constat Scripturas continere verbum Dei, simul constet, quis sensus eis non subsit vel etiam quis eis subsit; non modo tyrannis non est et intolerabile iugum, sed ex rei natura consequens obligatio simulque felicissima manuductio ad ampletendum verum et respuendum falsum, ad illud argumentis demonstrandum et ad hoc refellendum. Hanc autem infallibilitatem Ecclesiae nos demonstramus. Ceterum dum infallibilitatem negant, disputatio ad aliud iam devoluitur; nec porro repetant in hypothesi quae nobis est thesis certissima, infallibilitatis Ecclesiae et, ut ipsi loquuntur, in systemate catholico impediri scientiae hermeneuticae profectum et fructum.

Alter error adversariorum, quo nititur cavillatio, est scientificus, quod non advertunt, aliud esse ex auctoritate infallibili certo novisse, quis sensus non subsit vel etiam quis subsit, et aliud intellexisse rationes ac modum ex textu atque contextu, cur et quomodo talis sensus sit verus ac genuinus. Hoc alterum proprius est fructus interpretationis scientificae, atque adeo in exegesi non minus quam in universa theologia locum habet « fides quaerens intellectum. »

Corollarium 4. Per se patet, Ecclesiam non dici iudicem de vero sensu sive Scripturarum sive Traditionum, quasi ipsa eis insitam auctoritatem tribueret. Verbum Dei sive in Scripturis consignatum sive Traditionibus constans, quae etiam per documenta et monumenta conservatae sint, habet auctoritatem ex sese, quia est verbum infinitae veritatis; estque ideo universae Ecclesiae norma credendi. Ecclesia vero sub assistentia Spiritus Sancti solum discernit verbum Dei ab eo quod tale non est, et genuinum eius sensum authentice interpretatur. Non ergo constituimus Ecclesiam supra verbum Dei, ut Protestantes calumniantur; sed dicimus Ecclesiam dirigi verbo Dei in credendo, sicque esse sub verbo Dei; et eandem genuinum verbi sensum infallibiliter intelligere et singulis proponere credendum, sicque esse supra privatam fallibilem intelligentiam singulorum.