Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Diligens consideratio doctrinae paulo ante expositae magni momenti est propter consectaria, quae ex ea consequuntur. Inde enim intelligitur, facile esse et etiam rudibus obvium in Ecclesia catholica cognoscere revelationis propositae divinitatem, sine cuius utpote obiecti formalis certa licet inevidenti cognitione fides locum habere non potest. Dico cognitionem hanc in Ecclesia catholica etiam rudibus esse obviam, quia Ecclesia ut complexus rerum et factorum (tamquam motivum credibilitatis) evidenter ostendens credibilitatem doctrinae et officium credendi, et quatenus componit ipsam locutionem divinam, reddens locutionis divinitatem certo cognoscibilem, etiam a rudibus facile cognoscitur modo forte confuso sed certe sufficienti, ut eis evidens sit officium assentiendi in existentiam locutionis divinae, et evidens credibilitas rei in tali locutione propositae. Facile enim omnes possunt cognoscere e. g. suos sacerdotes cohaerere in fide et doctrina cum Episcopis, a quibus missi sunt ad docendos et pascendos fideles, Episcopos esse unitos cum Pontifice Romano et cum Ecclesia in toto orbe terrarum. Unde facile eis innotescit, doctrinam propositam esse in fide totius Ecclesiae. Nec minus obvia eis est confusa saltem notitia aliquot proprietatum Ecclesiae et miraculorum, quibus revelatio confirmata est. Haec autem cognitio rerum et factorum per se sufficiens plane est, ut pariat evidentiam credibilitatis et officii ad firmissime credendum propter auctoritatem Dei revelantis; nec quoad rei summam cognitio alia est per scientiam philosophicam et theologicam. In doctoribus amplior et distinctior scientia motivorum credibilitatis potissimum requiritur ad defensionem fidei et ad detegendas fallacias¹.

2. Divina nempe bonitas et sapientia verbum suum ita reddidit cognoscibile, et veritates revelatas ita motivis credibilitatis exhibet credibiles in Ecclesia catholica, ut in hac et in hac sola Ecclesia omnes etiam rudes habeant modo sibi accommodato fundamenta certitudinis, qua omne prudens dubium excludatur non solum relative pro praesenti sua mentis cultura, sed absolute pro quovis stadio scientiae; ac proinde etiam pro ipsis ex motivis quae actu cognoscunt, incommutabiliter certum sit ac maneat, rationes oppositas, quaecumque illae sint, non posse esse nisi apparentes.

Sane quoniam Deus revelationem suam per Christum et per Spiritum Sanctum missum in Apostolos completam destinavit omnibus gentibus et omnibus temporibus; ideo pro omnibus gentibus usque ad ultimum terrae et pro omnibus temporibus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII. 19; Act. I. 18.) misit legatos suos in perpetua successione et mutua consensione insignitos characteribus divinae missionis et auctoritatis. Quae tandem est institutio Ecclesiae in sua apostolicitate, catholicitate, unitate et sanctitate facile cognoscibilis ut per eam Christus caput perpetuo conservet, praedicet, et explicet totam doctrinam revelatam.

In hac igitur Ecclesia et per hanc solam voluit Deus propositionem totius revelatae doctrinae reddere accommodatam omnibus gentibus et omnibus temporibus; est enim Ecclesia a Christo ita instituta iisque insignita characteribus, ut ipsamet verissime sit ac dici debeat magnum quoddam ac perpetuum motivum credibilitatis, seu potius compendium omnium motivorum, quibus divina revelatio cognoscibilis, et revelata doctrina credibilis ac credenda exhibetur. Motiva namque credibilitatis omnia quibus Christus ipse et quibus Apostoli in virtute Spiritus Sancti suam praedicationem collustrarunt, ad Ecclesiam catholicam in sua manifesta connexione cum Christo et Apostolis et ad nullam aliam communionem pertinent, sicut ad eam solam pertinet motivorum continuatio in mirabili propagatione et conservatione religionis christianae, in eiusdem effectibus omnes naturales causas excedentibus, in martyriorum modo ac multitudine, in multiplici charismatum manifestatione (cf. s. Augustin. de utilit. credendi c. 17.).

Quae omnia licet fideles catholici rudiores non noverint distincte nec ipsi explicare valeant, noverunt tamen modo ipsis accommodato unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam, atque in hac semper eis ob oculos versatur incommutabile, plene sufficiens ac certum credibilitatis motivum motivorumque complexus ita, ut fundamentis innitantur firmissimis parati semper, quantum ad singulos pro eorum conditione spectat, per Ecclesiam ad satisfactionem omni poscenti rationem de ea, quae in eis est spe.

3. Quoniam itaque modus locutionis divinae omnibus accommodatus et quoad omnes veritates revelatas secundum praesentem oeconomiam et institutionem Christi non reperitur nisi in sola Ecclesia catholica, et quoniam facta omnia divina quae tum motiva credibilitatis tum elementum componens ipsam divinam locutionem constituunt, intime pertinent ad Ecclesiam catholicam, per quam solam omnibus gentibus cognoscibilis et credibilis revelatio divina integra per omnes aetates conservata est et conservabitur; inde consequitur, etiam illos qui Ecclesiam catholicam ignorant, saltem indirecte huic ipsi Ecclesiae debere cognoscibilem et credibilem, si quae eis fit, revelationis propositionem et exhibitionem. Nominatim illis, qui in communione haeretica sunt extra Ecclesiam et hanc invincibiliter adeoque inculpabiliter ignorant, revelationis divinitas velut per radios ex Ecclesia catholica progredientibus illustratur et redditur cognoscibilis. Praesertim rudibus ordinarie praesens locutio ut divina non est alio modo cognoscibilis nisi per Ecclesiam, quatenus haec rebus et factis sese exhibet in connexione cum Christo et Apostolis custodem depositi; adeo ut etiam ad eos, qui inculpabiliter extra corpus Ecclesiae versantes fide divina credunt, verbum Dei per Ecclesiam catholicam pervenire dicendum sit. Quamvis enim huiusmodi haeretici materiales instituantur a ministris suae sectae, divinitatem tamen locutionis in dogmatibus vere revelatis quae eis proponuntur, cognoscunt, quatenus componitur praesens locutio cum perpetua successione et cum serie factorum divinorum pertinentium ad Ecclesiam catholicam, quam Romanam esse ipsi ex hypothesi inculpabiliter ignorant.

4. Verum in tota hac causa propositionis fidei tum pro iis qui sunt in corpore Ecclesiae, tum pro aliis qui ad illud nondum pertinent, primum et praecipue spectari debet supernaturalis gratia interna, sive quatenus est infusio virtutis permanentis (Conc. Trid. sess. VI. cap. 7.), sive quatenus est adiutorium « illuminationis et inspirationis » ad actus fidei salutares ipsumque eius initium. Fides itaque non est naturalis convictio, tantummodo « quantum mereatur pondus rationum ad assensum impellentium » (Propos. XIX, inter damnatas ab Innocent. XI. 2. Martii 1679.); sed fidei assensus eiusque firmitas est supernaturalis ex gratia elevante ac confortante tum voluntatem, ex cuius imperio seu inclinatione elicitur, tum intellectum qui propter veritatem primam revelantem adhaeret veritati revelatae assensu respondente dignitati auctoritatis divinae (supra cap IV. §. IV. coroll. 2.).

a) Ex hac supernaturali gratia explicatur, quomodo fides divina firmissima locum habere possit , etiamsi prositio externa non sit huiusmodi, ut per se et absolute evidens reddatur credibilitas veritatis propositae. Si quando per accidens revelata veritas rudibus ita proponitur, ut non prae quovis intellectu parere posset evidentiam credibilitatis, necesse tamen est ut saltem pro ipsorum captu eis evidens fiat exclusio formidinis prudentis et officium credendi. Hoc autem posito voluntas adiuta per gratiam potest et tenetur inclinare intellectum ad assensum super omnia propter auctoritatem Dei loquentis, et assensus ipse intellectus per gratiam confortati erit supernaturalis. In hac itaque hypothesi Deus illustratione interna supplet, quod deest propositioni externae. Sicut enim generatim etiam ubi plenissima est propositio externa locutionis divinae, requiritur tamen illustratio supernaturalis interna; ita facile est Deo illustrare intellectum ad assequendam cum plena certitudine existentiam revelationis, etiam ubi per accidens modus externae propositionis veritatem non redderet prae quovis intellectu evidenter credibilem. Ita docent Suarez disp. IV. sect. 5. n. 9. et alii appellantes etiam ad doctrinam s. Thomae 2. 2. q. 2. a. 9. ad 3. Qui credit, inquit Angelicus, « inducitur auctoritate divinae doctrinae miraculis confirmatae et, quod plus est, interiori instinctu Dei moventis; ideo non leviter credit. » Plura vide apud S. Th. Quodlibet 2. a. 6.

Quamvis igitur sub huiusmodi motivis externis, per se insufficientibus ad absolutam evidentiam credibilitatis, possit aliquando rudibus falsum proponi nomine revelationis; imo possit simul sub motivis iisdem proponi credendum unum obiectum verum et reipsa revelatum, alterum falsum et non revelatum (si e. g. eis proponeretur tamquam doctrina Ecclesiae tres esse personas divinas et omnes tres esse incarnatas); non tamen ad assensum utrumque motiva inducentia eodem modo se habent, quia supernaturalis suasio interna supplet defectum in externa propositione quoad revelationem veram, non autem potest referri ad revelationem falsam, ut per se constat. Assensus ipse in utramque propositionem non erit eiusdem firmitatis, in veritatem enim revelatam firmitas erit assensionis supernaturalis, in errorem vero mere naturalis². Tum igitur propositio externa in se est diversissima, una vera altera falsa, quae diversitas ex magisterio Ecclesiae ut regula proxima fidei etiam a rudibus inquisitione facta saltem ordinarie poterit facile cognosci; tum etiam ratione adiutorii gratiae in hominibus, qui simul credunt veritatem revelatam et propositionem falsam, quam errore invincibili putant revelatam, dispositio quoad utramque non censenda est aequalis. In supernaturali fidei adhaesione ad veritatem revelatam iuvantur a gratia, nec umquam iustam causam habere possunt eam in dubium vocandi³; contra vero quoad adhaesionem in propositionem falsam iuvantur a gratia ita, ut data opportunitate per doctrinam Ecclesiae externam et per adiutorium internum ab ea persuasione retrahantur, ipsique optime intelligant, in hac retractatione non contra sed iuxta suum officium se agere⁴.

b) Ex eadem supernaturali gratia fidei eo clarius intelligitur, quomodo non sane par sed omnino opposita sit conditio credentium fide divina ac sectatorum religionis falsae. Hi enim per gratiam inducuntur ad examen apparentium rationum sui erroris et rationum veritatis, atque in hoc examine quo sincerius divina illustratione implorata coram Deo ex desiderio salutis consultaverint, eo magis Deus qui omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire (1. Tim. II. 4.), per suam gratiam eos deducet ab errore, et adducet ad agnitionem veritatis. Ex adverso quoniam « Deus non deserit, si non deseratur, ut pie semper iusteque vivatur » (s. Aug. de natur. et grat. contra Pelag. c. 26.; Concil. Trid. sess. VI. cap. 11. 13.; Conc. Vatican. de Fide cap. 3.), a vera fide sub lumine gratiae iam suscepta et credita ad deliberatam dubitationem vel omnino ad negationem homines infelices negligendo gratiam eique resistendo delabuntur. Naufragia circa fidem antecedit et semper comitatur repulsio bonae conscientiae. « Milites in illis bonam militiam, habens fidem et bonam conscientiam, quam quidam repellentes circa fidem naufragaverunt » (1. Tim. I. 19. cf. Heb. VI. 4. sq.; 2. Pet. II. 21.).

c) Ex utroque capite, tum scilicet ex modo propositionis fidei in Ecclesia et per Ecclesiam catholicam proportionato omnibus etiam rudibus ad evidentiam credibilitatis gignendam, quae ulteriori examine et ampliori doctrina solum distinctius explicari et confirmari potest; tum maxime et proprie ex supernaturali lumine, quo Deus neminem deserit nisi deseratur, et ex supernaturali firmitate fidei intelligitur, quam falsa sit doctrina Hermesii, qui iubet catholicos saltem eruditos et theologos fidem a Matre Ecclesiam susceptam et iam creditam ita examini subiicere, ut fidem hanc ipsam serio in dubium vocent atque incertam habeant, donec sollicita inquisitio eis persuaserit, quid sequendum, quae religio ampletenda sit. Ab hoc commento re ipsa ac principiis non multum differt aliorum quorumdam doctrina. Quemadmodum, inquiunt, instituto examine potest homini illuoscere officium transeundi a religione falsa in qua educatus erat, ad Ecclesiam catholicam; eodem modo et (ut aliqui loquuntur) iure suo posse hominem catholicum instituto examine per errorem invincibilem et absque culpa deficere a fide catholica hactenus credita. Quasi nempe veritas divina et error, supernaturalis fides in Ecclesia catholica et adhaesio in errore paris aut similis essent conditionis!

Hic error explicite damnatus est ut haereticus a sacro sancto Concilio Vaticano l. c. c. 3. et can. 6. Praeterea ad confirmationem doctrinae hac paragrapho expositae perpendatur proscriptio propositionum 19ae. 20ae. 21ae. inter damnatas ab Innocentio XI. « Voluntas non potest efficere, ut assensus fidei in se ipso sit magis firmus, quam mereatur pondus rationum ad assensum impellentium. » « Hinc potest quis prudenter repudiare assensum, quem habebat supernaturalem. » « Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem stat cum notitia solum probabili revelationis, imo cum formidine, qua quis formidet, ne non sit locutus Deus. » Vide Dominicum Viva, « Theses damnatae » T. I. p. 203. sqq.

d) Postremo ex dictis consequitur, necessitatem gratiae internae in relatione ad externam propositionem fidei dupliciter spectandam esse. Locutio divina realis, sive ut componitur rebus et factis, obiective et in se ita habet, ut talis atque hoc modo facta locutio sit et cognosci possit necessario divina. « Nonne cum omni confidentia, inquit Richardus a S. Victore de Trin. l. I. c. 2., Deo dicere poterimus: Domine si error est, a te ipso decepti sumus; nam ista in nobis tantis signis et prodigiis confirmata sunt et talibus, quae nonnisi a te fieri possunt? » Attamen ex una parte perspectis rationibus evidens est tantummodo officium tum divinitati locutionis tum veritati rei revelatae assentiendi, seu evidens est credibilitas; liber tamen manet assensus in existentiam divinae revelationis et in veritatem rei revelatae, atque adeo ad eum praestandum requiritur imperium piae voluntatis; ex altera autem parte supernaturalis ordo revelationis ipsaque indoles veritatum superrationalium rerumque supersensibilium, ac denique oppositio contra inclinationes sensualis naturae difficillimum et moraliter impossibilem reddunt viribus naturae firmum et immutabilem assensum in veritates omnes sufficienter propositas, etiamsi de assensu fidei solum naturali ageretur; assensum autem fidei sicut oportet, proportionatum scilicet revelationi divinae ac fini supernaturali, atque adeo supernaturalem constat naturalibus viribus esse absolute impossibilem. Quapropter spectatis etiam solummodo difficultatibus, praescindendo ab ordine fidei supernaturali, gratia externa revelationis et propositionis fidei cum omnibus quantumvis evidentibus motivis credibilitatis non sufficit ad subiectionem debitam intellectus et voluntatis sub auctoritatem Dei loquentis; sed requiritur speciale adiutorium Dei internum ad hanc animi dispositionem, ad promptitudinem scilicet amplectendi firmissime quasvis veritates sufficienter propositas. Habitus autem fidei proportionatus ad finem praesentis elevationis est ontologice supernaturalis et per se infusus, h. e. qui non actibus acquiri sed a solo Deo in anima effici possit operatione supernaturali. Praeterea ad actum fidei supernaturalem, ut credatur sicut oportet, absolute necessaria est gratia supernaturalis interna tum illustrationis pro intellectu tum excitationis et confortationis pro voluntate. Patet proinde, fidem quae est fundamentum et radix totius vitae spiritualis ac salutis aeternae, donum Dei esse speciale non solum ratione vocationis externae sed maxime ratione vocationis et unctionis internae (1. Io. II. 20.).

Quatenus Deus in donis suis cum effectu conferendis postulat nostram quoque cooperationem, sine dubio requiritur etiam motivorum diligens consideratio sub lumine gratiae tum ad amplectendam tum ad conservandam fidem (cf. Conc. Vatican. l. c.; Encyclic. S. P. Pii IX. 9. Nov. 1846.); at falleretur perniciosissime, qui putaret, philosophica inquisitione vel sola vel potissimum se posse sibi aut aliis fidem divinam persuadere. Cooperatio nostra sub gratia et cum gratia in toto hoc negotio, ut perveniatur ad fidem et maneat in fide, consistit maxime et ante omnia et post omnia in magna animi humilitate, in profundissima reverentia erga divinam maiestatem, in instanti et constanti oratione: « nisi efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum. »