Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE CATHOLICAE DOCTRINAE EXPLICATIONE.

Revelatio catholica per Iesum Christum et per Spiritum Sanctum in Apostolis completa est.

« Revelatio catholica in plenitudine temporis a Christo Dei Filio per se ipsum et per Spiritum Sanctum in Apostolis completa censeri debet, ita ut non solum nova oeconomia perfectioris ordinis et amplioris revelationis Dei ab antiquis nonnullis et recentioribus haereticis conficta excludatur, sed etiam in oeconomia praesenti nullum obiectivum incrementum depositi fidei catholicae sacris Scripturis et apostolica Traditione comprehensi post Apostolos aut factum aut in Ecclesia militante adhuc expectandum sit. »

Revelatio facta a Christo Dei Filio dum visibilis cum hominibus conversatus est, et per Spiritum Sanctum in Apostolis potest dupliciter concipi velut adhuc complenda. Primo modo intellexerunt Montanistae, Manichaei, sectae plures medii aevi, ut Fraticelli et homines evangelii aeterni (saltem aliquatenus etiam Abbas Ioachim), sectae innumerabiles recentioris aetatis Anabaptistae, Schwedenborgiani, Irwingiani, homines ecclesiae futurae seu omnes illi, qui exspectant novam et abundantiorem effusionem Spiritus Sancti (cf. p. 55.). Omnes enim isti, quamquam alii aliter, statuerunt tertiam perfectiorem oeconomiam Spiritus Sancti, quae sit in simili fere relatione ad oeconomiam secundam a Christo Filio Dei institutam, sicut est haec secunda ad primam veteris Testamenti seu ad oeconomiam Patris, ut illorum aliqui eam appellabant. Exclusa hac manifesta haeresi posset profectus obiectivae revelationis concipi secundo modo, ut Ecclesia Christi in terris, quam haeretici illi dicunt vel destructam vel destruendam, sit quidem iuxta divinas promissiones perpetua usque ad consummationem saeculi; sed in Ecclesia ipsa accipiat revelatio in dies nova incrementa, sicut in V. T. a prima inchoatione usque ad Christum et Apostolos continuo novae revelationes antiquis accesserunt.

In thesi profectum obiectivum revelationis post Apostolos sub utraque forma negamus. Est enim consummatio catholicae revelationis per Christum et per Spiritum Sanctum in Apostolis ipsamet caput doctrinae in divinis Scripturis et in Traditione expressum, atque in successione apostolica totaque vita Ecclesiae theoretice et practice multipliciter manifestatum.

I. Ad primum quod attinet, oeconomiam praesentem Ecclesiae Iesu Christi esse statum ultimum atque supremum divinae manifestationis pro hac conditione mortali generis humani, plane manifestum est ex ipsa revelatione christiana.

1°. Generatim in Scripturis novum Testamentum a Christo conditum comparatur veteri tamquam perfectum et consummatum imperfecto et inchoato, tamquam firmum et immobile perficiendo et transferendo in hunc ipsum statum perfectionis. Sicut enim Foedus antiquum semper exhibetur ut inchoatio sub spe et exspectatione novae oeconomiae, per quam perficiatur; ita ulterior divinae manifestationis perfectio quae in novo Testamento exspectanda proponitur, non est alia, quam ut fides transeat in visionem facie ad faciem in patria. Huius rei demonstrationem data opera exhibet s. Paulus in epistola ad Hebraeos.

a) Oeconomia legis Mosaicae (ita arguit Apostolus) imperfecta erat et tantummodo manuductio ad novam oeconomiam Christi perfectam; unde et sacerdotium in veteri pacto erat inefficax et ideo abrogandum, proindeque etiam abroganda erat tota illa oeconomia quatenus erat imperfecta, ut patet ex intimo nexu sacerdotii cum religione universa. Succedere autem ei debuit sacerdotium Christi altioris ordinis, efficax, aeternum, et numquam abrogandum; ex quo ipso constat, etiam oeconomiam in hoc aeterno sacerdotio fundatam esse aeternam. « Si ergo consummatio per sacerdotium Leviticum erat..... quid adhuc necessarium fuit secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem?.... Translato enim sacerdotio necesse est, ut et legis (oeconomiae totius) translatio fiat..... Reprobatio (ἀθεσις abolitio) quidem fit praecedentis mandati propter infirmitatem eius et inutilitatem (διὰ τοῦ αὐτῆς ἀσθενεῶς καὶ ἀνωφελῶς propter inefficaciam); nihil enim ad perfectum adduxit lex; introductio vero (erat) melioris spei, per quam proximamus ad Deum... Hic autem (Christus) eo quod maneat in aeternum, sempiternum habet sacerdotium. Unde et salvare in perpetuum potest accedentes per ipsum ad Deum » VII. 11. sqq. b) Antiquum Testamentum umbra erat et typus novi; ideo illi imperfecto debuit succedere hoc perfectum. Illud propter ipsam imperfectionem debuit desinere, ergo huic propter perfectionem (supremam secundum actualem Dei providentiam) nullum perfectius succedet. « Nam si illud prius culpa vacasset (εἰ γὰρ ἦν ἀμεμπτος si fuisset exemptum ab imperfectione), non utique secundi locus inquireretur » VIII. 5-13. c) Diserte ex historia fundationis antiqui et novi Testamenti declarat Apostolus, hoc secundum esse ultimum et immobile. Ita enim prophetiam, « adhuc semel ¹, et movebo coelum et terram » Agg. II. 7, interpretatur. « Quod autem adhuc semel dicit, declarat mobilium translationem (μεταθεσιν) tamquam factorum, ut maneat ea quae sunt immobilia. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam » XII. 27. 28. Antiquum Testamentum est illud « quod evacuatur », novum illud « quod manet » 2. Cor. III. 11. cf. Rom. X. 4; Gal. III. 23. sq.; IV. 3. 4.

2°. Sicut novum Testamentum comparatur cum veteri tamquam perfectum succedens imperfecto, ita ipsum tamquam imperfectum cum succedente perfecto confertur numquam nisi cum visione beatifica 1. Cor. XIII. 9-13. coll. 2. Cor. V. 7; 1. Io. III. 2. Triplex itaque status sibi respondet et per gradus cohaeret, umbra testamenti veteris, imago novi, res visionis beatae, quod indicat Apostolus Heb. X. 1. « Umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum ». Habet se igitur vetus oeconomia ad Ecclesiam Christi in terris, sicut Ecclesia in terris se habet ad Ecclesiam coelestem; atque ita Ecclesia Christi est media inter veterem umbram et consummatam promissionum possessionem. « Primum tabernaculum est Synagoga, secundum Ecclesia, tertium coelum... Primum in umbra fuit et figura, secundum in figura est et in veritate, tertium in veritate sola (al. in veritatis aula). In primo ostenditur vita, in secundo datur, in tertio possidetur » s. Bruno Astens. hom. 34. ed. Romae 1791. T. II. p. 409. (exstat sub nomine Eusebii Gallicani in Bibl. Max. T. VI. p. 721.). Cf. s. Ambros. in Ps. 38. n. 25; Dionys. Hierarch. ecclesiast. c. 5. n. 2.

3°. Idem demonstratur ex constanti modo loquendi Scripturae, quo oeconomia haec praesens a Christo instituta appellatur plenitudo temporis Gal. IV. 4; Eph. I. 10. et revelatio in Christo et per Christum dicitur facta in novissimis diebus Heb. I. 1; Act. II. 17; 1. Pet. I. 20. (Cf. S. Th. 2. 2. q. 1. a. 7. ad 4.).

II. Commentum perficiendae revelationis in aliqua tertia perfectioni oeconomia, de quo diximus, excludetur a fortiori omnibus argumentis, quibus revelationem novam ad incrementum depositi catholici pertinentem ne in hac quidem perpetua Ecclesia Christi amplius expectandum esse demonstramus.

1°. Consideretur modus loquendi et doctrina Scripturarum de consummatione revelationis eiusdemque promulgatione per Apostolos, et de professione ac praedicatione fidei in eorum successoribus usque ad consummationem saeculi.

a) In ultimo sermone Io. XVI. 12-15. Christus Dominus directe et immediate spectat Apostolos personaliter, eisque per Spiritum Sanctum totam veritatem salutarem revelandam promittit, revelandam vero ut Apostolis h. e. ut suis legatis, non solum ad credendum et sciendum sed ad praedicandum et testificandum. « Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ². Non enim loquetur a semet ipso, sed quaecumque audiet loquetur, et quae ventura sunt, annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis.» α) Quod dicimus, directe et immediate spectari Apostolos personaliter, non solum in defectu praesenti infirmitatis sed etiam in perfectione futura suscipiendae totius veritatis, manifestum est ex oppositione parallela in duobus primis incisis. Profecto enim qui non possunt portare modo, sunt personaliter ipsi illi homines ad apostolatum vocati; iam vero huic conditioni in qua modo sunt, opponitur altera in qua iidem ipsi erunt tunc, cum venerit ille Spiritus veritatis ³; infirmitati qua non possunt portare, opponitur perfectio qua iidem docentur omnem veritatem ⁴. β) Alterum quod diximus, Apostolis ita personaliter spectatis promitti revelationem totius veritatis salutaris, constat ex ipsis disertis verbis. Infinita veritas cum relatione ad extra, nempe ad omnem veritatem revelandam Ecclesiae, consideratur secundum ordinem communicationis in tribus personis SS. Trinitatis, in Patre, a Patre in Filio, a Patre Filioque in Spiritu Sancto, qui ideo est ac dicitur Spiritus veritatis in se et ad intra ob communicationem infinitae veritatis a Patre et Filio ⁵; Spiritus veritatis ad extra, ad Ecclesiam ut communicator omnis veritatis revelandae ⁶. Ipsa ergo substantialis veritas, Sancta Trinitas, in aeternis suis consiliis nullam habet aliam veritatem revelandam in tempore ut veritatem Ecclesiae in terris praeter hanc, quam omnem docere heic dicitur Spiritus veritatis. Atqui hanc omnem veritatem dicitur docere ipsos personaliter spectatos Apostolos. Ergo tota veritas, quae est veritas Ecclesiae in terris, ipsis Apostolis revelata est a Spiritu veritatis. γ) Hanc esse veritatem Ecclesiae, hoc est, revelatam Apostolis non pro ipsis solis sed pro Ecclesia et ut Ecclesiae communicandam, manifestum est ex ipso fine revelationis catholicae, ex munere apostolatus, ex disertis mandatis Christi fundatoris Ecclesiae. Ideo dixi, directe et immediate spectari personaliter ipsos Apostolos; nam finaliter sane in doctrina omnis veritatis, quam ipsi docentur a Spiritu veritatis, spectatur tota Ecclesia ab Apostolis docenda hanc omnem veritatem catholicam.

Initio huius ipsius sermonis in quo Dominus Apostolis promittit totam veritatem salutarem (πᾶσαν τὴν ἀληθειαν), explicuit hunc scopum quem diximus. «Mittam vobis a Patre Spiritum veritatis.... ille testimonium perhibebit de me; et vos testimonium perhibebitis de me, quia ab initio mecum estis» (testimonium divino-humanum) Io. XV. 26. 27. Et mox in fine totius sermonis rogat sanctificationem Apostolorum in tota illa veritate, et omnium fidelium omnium locorum et temporum, qui per verbum Apostolorum utique secundum totam illam veritatem credituri sunt in ipsum. «Pater sancte..... sanctifica eos in veritate (ἐν τῃ ἀληθείᾳ), sermo tuus veritas est; sicut tu me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum... non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt (sine discrimine temporis) per verbum ipsorum in me» Io. XVII. 17-20. Hoc verbum praedicandum totius veritatis revelatae eisdem solemniter committit post resurrectionem suam. «Euntes docete omnes gentes.... docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis» (quaecumque nimirum mandavit vel visibiliter docens vel invisibiliter mittens Spiritum veritatis, qui ab ipso accipit et quaecumque audit, loquitur) Matth. XXVIII. 20. Haec igitur «omnis veritas quam docuit eos Spiritus veritatis,» haec «omnia quaecumque eis mandavit» Filius veritas, sunt evangelium quod praedicare iubentur omni creaturae in mundo universo Marc. XVI. 15, et in quo evangelio per virtutem supervenientis Spiritus Sancti testes constituuntur in Ierusalem, et in omni Iudaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae Act. I. 8. Hinc quoniam quod Apostoli acceperunt et praedicaverunt, est totum evangelium h. e. tota veritas annuntianda Ecclesiae, praeter illud « non est aliud evangelium » Gal. I. 6-9.

b) Ex his iam evidens est, quo munere functuri sint successores Apostolorum usque ad consummationem saeculi, quae futura sit fides obiectiva (obiectum fidei quod creditur) in Ecclesia usque ad mensuram aetatis plenitudinis Christi (Eph. IV. 13.). Totum evangelium, tota veritas fidei revelata est Apostolis pro Ecclesia, ac proinde eadem tota veritas fidei ab eis praedicata et transmissa est Ecclesiae. Praeter illam ergo totam veritatem ab Apostolis praedicatam nulla datur alia veritas Ecclesiae Christi, hoc est, veritas fidei catholicae. Aequae late ergo patet nec ulterius protensa intelligi potest veritas fidei catholicae, quam veritas praedicationis apostolicae.

a) Hinc totum aedificium spirituale Ecclesiae, fides cum omnibus suis divinis institutis et virtutibus, dicitur aedificari ut templum sanctum in Domino, et omnes fideles dicuntur « supraedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu » Eph. II. 20. In ordine igitur doctrinae et institutorum Ecclesia non habet aliud fundamentum quam revelationem veteris Testamenti per Prophetas et revelationem novi Testamenti consummatam per Apostolos, cuius principium et finis est Christus Iesus. Fideles ergo in tota sua fide innituntur fundamento praedicationis apostolicae (in qua ut in consummatione praedicatio prophetica includitur). Neque vero haec solum institutio temporaria, forte pro aetate dumtaxat primitiva Ecclesiae, censeri potest. Sed quamdiu fundatio in lapide angulari Christo Iesu, praeter quem fundamentum aliud nemo potest ponere (1. Cor. III. 10.) pro Ecclesia Christi manet essentialis; tamdiu haec connexio et fundatio in lapide angulari pro eadem Ecclesia Christi non perficitur nisi per « fundamentum Apostolorum et Prophetarum. » Hinc ipsa civitas sancta Ierusalem coelestis, quae velut lapidibus pretiosis construitur omnibus electis omnium temporum translatis a meritorio stadio fidei ad gloriosum praemium fidei, symbolice ostensa est s. Ioanni « habens fundamenta duodecim, et in ipsis duodecim nomina duodecim Apostolorum » Apoc. XXI. 14.

β) Quoniam ex demonstratis apostolatus institutus erat ad primam fundationem Ecclesiae per totius veritatis fidei praedicationem; hoc ipso successorum munus non potest esse alterius adhuc veritatis revelatio; sed illius « omnis veritatis » ab Apostolis acceptae in sua integritate et in suo genuino sensu conservatio et praedicatio. Quando igitur Apostolis ut iuridice repraesentantibus totam suam successionem usque ad consummationem saeculi praeceptum est: « docete omnes gentes... docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis; » munus impositum docendi totam veritatem catholicam utique pertinet aeque ad perennem successionem apostolicam ac ad collegium ipsorum Apostolorum. Verum ad Apostolos hoc magisterium pertinet ut ad primos promulgatores totius veritatis catholicae revelandae; ac proinde propter hanc totietatem veritatis ab ipsis Apostolis vi suae missionis iam promulgatam, ad successores magisterium pertinet ut praedicatores eiusdem totius veritatis catholicae revelatae. Magisterium ergo illo mandato testamentario, docete..... servare omnia quaecumque mandavi vobis, a Verbo incarnato institutum quoad obiectum doctrinae tam late patet pro tota successione apostolica ac pro ipso collegio apostolico; sed in Apostolis est magisterium primae promulgationis quoad totam doctrinam revelandam, in successoribus magisterium praedicationis eiusdem totius doctrinae revelatione iam completa (cf. th. V.)

Quapropter successores Apostolorum ubique exhibentur ut testes et doctores tantummodo eorum, quae acceperant ab Apostolis (th. V. n. III.). Eorum enim munus est et officium, « ut permaneant in iis quae didicerant et credita sunt illis » ab Apostolis, « scientes a quibus didicerint; » eadem quae ab Apostolis « acceperunt per multos testes, » iubentur « commendare fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere; » monentur, ut « formam habeant sanorum verborum, quae ab Apostolis audierant in fide, » et « bonum depositum custodiant per Spiritum Sanctum » 2. Tim. I. 13. 14; II. 2; III. 14. Fideles omnes pariter iubentur « supercertare semel traditae sanctis fidei » Iud. 3; « ambulare in Christo, radicati et superaedificati in ipso et confirmati fide, sicut et didicerant » Coloss. II. 7.

c) Quae hactenus demonstravimus, compendio ad haec capita reducuntur. α) Ad munus extraordinarium apostolatus pertinet prima promulgatio totius revelandae veritatis, quam ipsi immediate a Christo vel a Spiritu Sancto acceperunt revelatam. β) Hoc charisma non solum positive pertinet ad apostolatum; sed est ei proprium exclusive eo ipso, quod a Spiritu veritatis docebantur « omnem veritatem » pro Ecclesia novi Testamenti, seu totam veritatem catholicae revelationis. Unde fit, ut successores ab ipsis Apostolis ordinati iubeantur tantummodo custodire depositum, et docere ea quae didicerant ab Apostolis. Hinc porro γ) tota Ecclesia in sua fide et doctrina innititur, omnesque fideles sunt superaedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum; atque idcirco fidelibus omnibus commendatur, ut non aliam admittant doctrinam fidei, nisi quae derivatur ab Apostolis. Quando igitur inculcatur fidelibus: « observetis eos, qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam quam vos didicistis ⁷, faciunt » Rom. XVI. 17; huiusmodi sententiae declarant esse contra doctrinam Apostolorum, quidquid tamquam fides revelata ab omnibus fidelibus credenda proponitur praeter et supra doctrinam ab Apostolis traditam. δ) Quamvis igitur tempore apostolico, quo testimonia citata Scripturarum sunt edita, revelatio catholica nondum fuerit conclusa; attamen nulla nova revelatio in deposito fidei suscipienda erat, quae non esset ab ipsis Apostolis vel promulgata vel confirmata. Hinc intelligitur pertinens ad ipsum magisterium proprium apostolatus, id quod veteres tradunt, ipsos libros inspiratos Evangelii Marci a s. Petro, Evangelii Lucae a s. Paulo fuisse probatos et Ecclesiae commendatos (Euseb. H. E. II. c. 15; III. c. 4; Hieronym. de viris illustrib. c. 7. et 8.).

Ex his omnibus clarum est, quod suscepimus demonstrandum. Quoniam munus extraordinarium apostolatus institutum erat a divino Salvatore ad primam fundationem Ecclesiae in suo fundamento ipsaque sua essentia nempe in doctrina fidei completam; idcirco promissus et missus Spiritus veritatis revelationem totius veritatis fidei catholicae in ipsis illis primis fundatoribus plantatoribusque complevit. Nulla ergo amplius revelatio catholica in militante Ecclesia Dei est exspectanda.

2°. Si quod dubium manere posset de vero sensu in allatis testimoniis Scripturae per se inspectis, res ipsa demonstratur ex diserta doctrina et practico agendi modo totius Ecclesiae.

a) Diserta doctrina et praedicatio Ecclesiae quam in thesi VIII. et sqq. exposuimus, hanc ipsam totius revelationis catholicae incommutabilem completionem per Spiritum Sanctum in Apostolis absolutam, de qua nunc agimus, evidenter demonstrat.

b) Semper et ubique in Ecclesia ratum erat principium, successores Apostolorum esse custodes doctrinae apostolicae, cui nihil addi a qua nihil detrahi possit. « Regula lucis est: custodi quae accepisti, neque addens quidquam neque detrahens » s. Barnabas ep. n. 19. « Neque is qui multum de fide potest dicere, ampliat, neque is qui minus, diminorat » Iren. I. c. 10. n. 2. « Vera cognitio Apostolorum doctrina est et antiquus Ecclesiae status » id IV. c. 33. n. 8. « Nobis curiositate opus non est post Christum ducem nec inquisitione post evangelium; quum credimus, nihil desideramus ultra credere; hoc enim prius credimus, nihil esse quod ultra credere debeamus... Imprimis hoc propono, unum utique et certum aliquid institutum esse a Christo, quod credere omni modo debeant nationes... Quaerendum est donec invenias, et credendum ubi inveneris; et nihil amplius quam custodiendum quod credidisti, dum hoc insuper credis, aliud non esse credendum ideoque nec requirendum, cum id inveneris et credideris, quod ab eo institutum est, qui non aliud tibi mandat inquirendum, quam quod instituit » Tertull. Praescript. cc.8. 9. « Quod admonet Cyprianus (ep. ad Pompei.), ut ad fontem recurramus, id est ad apostolicam Traditionem, et inde canalem in nostra tempora dirigamus, optimum est et sine dubio facendum » Aug. de Bapt. contr. Donatist. V. c. 26. « Neque nunc fides incepit, sed a Domino per discipulos ad nos usque pervenit » Athanas. ep. encyclic. ad Episcopos n. 1. (T. I. p. 111.). « Nos praecipimus iis, qui in Christum sperant, nihil curiose praeter antiquam fidem inquirere » Basil. ep. 175. (T. III. p. 262.). « Mirari satis nequeo tantam quorumdam hominum... errandi libidinem, ut contenti non sint tradita semel et accepta antiquitus credendi regula; sed nova ac nova in diem quaerant, semperque aliquid gestant religioni addere, mutare, detrahere; quasi non coeleste dogma sit, quod semel revelatum esse sufficiat » Vinc. Lirin. n. 26. cf. n. 27. Vide reliqua th. VIII. p. 67-72.

β) Semper valebat principium universale, quidquid novum est, non ad fidem pertinere sed ad haeresim, si cum fidei deposito confundatur. Hinc apostolicitas character necessarius doctrinae fidei. Lege th. IX. n. I.

γ) Ideo synonymae semper habebantur appellationes « fides apostolica et fides Ecclesiae » Clem. Alex. Strom. VII. p. 763; Pamphil. Apolog. Origenis c. 1. Nimirum, ut ait s. Irenaeus III. 1., « non per alios dispositionem salutis nostrae cognovimus quam per eos, per quos evangelium pervenit ad nos. »

b) Consideretur modus agendi in Ecclesia. Quoties aliquod doctrinae caput ad fidem catholicam pertinere definitum est, id semper intellectum est esse prorsus idem ac definivisse, illam doctrinam revelatam ad nos pervenisse ab Apostolis sive in divina Scriptura sive sine scripto Traditione. « De fide nequaquam dixere (PP. Nicaeni), decretum est; sed: sic credit catholica Ecclesia; ut declararent, non recentiorem sed apostolicam esse suam sententiam » Athanas. de Synod. n. 6. Cf. Concil. Antiochenum (Mansi T. I. p. 1033.); Concil. Ephesin. (apud Lirinens. Commonitor. c. 42.); Concil. VII. (Hard. IV. p. 479. 482.); Tridentin. sess. IV. Hinc inquisitio omnis ad hoc unum semper reducebatur, utrum doctrina contineretur in Scripturis vel in apostolica Traditione; quod quidem acta omnium Conciliorum et historia omnium definitionum fidei evidenter demonstrant.

3° Hoc ipsum principium ad revelationem fide catholica credendam nihil pertinere posse, quod non in Scripturis vel in apostolica Traditione contineatur, ab omnibus theologis tum supponitur in suis demonstrationibus tum diserte etiam ab eis declaratur ad 3. dist. 25. et ad 2. 2. q. 1. seu in Tractatu de Fide. Consulantur S. Th. 1. q. 1. a. 8. ad 2; 2. 2. q. 1. a. 7. ad 4; q. 174. a 6. ad 3; Canus de Locis 1. V. c. 5. q. 3. ad ultimum; I. XII. c. 3. conclus. 3; Bellarmin. De verbo Dei 1. IV. c. 9. regula 1° et 2°; Gregor. de Valentia in 2. 2. disp. I. q. 1. puncto 6; Suarez de Fide disp. II. sect. 6. n. 15. sqq.; Card. de Lugo de Fide disp. III. sect. 5. n. 69. sqq.; Benedictus XIV. de Canonizatione SS. 1. III. c. 53. n. 2. 15.

Corollarium. Revelationes et prophetiae quae factae sunt post Apostolos, adhuc fiunt et fient in Ecclesia, non pertinent ad depositum fidei catholicae, quod Ecclesiae custodiendum, praedicandum, et explicandum commissum est. Ratio est, quia huiusmodi revelationes non diriguntur ad universam Ecclesiam sed ad homines privatos. Privati autem ideo dicuntur, quia non constituuntur a Deo legati ad suam Ecclesiam ut prophetae olim et Apostoli et sancti Dei homines inspirati ad divinos libros scribendos; sed accipiunt revelationem vel ad suam propriam vel etiam ad aliorum privatam directionem et fructum. Itaque per se neque pertinent revelationes privatae ad depositi fidei catholicae explicationem promovendam, ad quam Christus Dominus ministerium ordinarium in visibili capite Ecclesiae, ut principio et fundamento unitatis fidei, et in successione apostolica capiti unita instituit sub promissione infallibilis assistentiae, non autem sub directione per novas revelationes. Hinc est, quod inter rationes ob quas privatae revelationes suspectae videri possint, iuxta Benedictum XIV (de Canonizatione SS. 1. III. c. 53. n. 8.) recensetur illa, « si revelatum dicatur, quod adhuc sit sub Ecclesiae iudicio. »

Ceterum sane non repugnat, ut Deus cuipiam revelet verum sensum alicuius veritatis in obiectiva revelatione apostolica contentae et ab Ecclesia nondum definitae nec sufficienter omnibus propositae. Unde etiam posset aliquando Deus per revelationem privatam factam Pontifici vel pluribus aut paucioribus Patribus Concilii manifestare verum sensum dogmatis; hic autem esset modus extraordinarius ad dogmatis explicationem, ubi infallibilitas definitionis ac propositionis pro fidelibus non ex tali privata revelatione, sed semper ex promissa ordinaria assistentia Spiritus Sancti repeteretur, quia haec assistentia non autem revelatio privata a Deo promissa est et universae Ecclesiae infallibiliter certa. De tali modo extraordinario explicandi dogmatis intelligi fortasse potest, quod habet s. Augustinus de Baptism. VII. n. 102. ⁸

Si quaeritur, qua fide huiusmodi revelationes privatae sint credendae, responsio theologorum haec est. Distinguatur in primis inter fidem obiectivam seu materiale obiectum fidei, et inter fidem subiectivam seu habitum atque actum fidei. Ad fidem divinam obiective spectatam pertinet, quidquid a Deo revelatum est; ad obiectivam fidem catholicam pertinet, quidquid a Deo revelatum est universae Ecclesiae credendum. Unde latius patet obiectum fidei divinae quam fidei catholicae. Si iam etiam fidem subiectivam ex obiecto distinguere placet in fidem divinam et fidem catholicam, appellatio fidei divinae non designat habitum aut actum specie diversum; sed idem habitus et idem specie actus dicitur fides divina, quatenus refertur ad quodcumque obiectum a Deo revelatum propter auctoritatem Dei revelantis creditum; fides autem catholica dicitur quatenus refertur ad obiectum comprehensum in deposito revelationis catholicae. Unde revelatio privata a Deo facta potest et saltem ab eo, cui fit vel pro quo fit, debet credi fide divina, si evidentia adsint motiva credibilitatis; non tamen ea fides dicitur catholica. Haec est sententia communior et nobis quidem videtur vera, quamvis repugnent illi theologi, qui putant ad obiectum fidei divinae requiri, ut sit in Scriptura vel apostolica Traditione contentum, vel etiam ab Ecclesia propositum credendum; qui proinde censent, huiusmodi revelationes privatas numquam posse credi fide divina, sed tantummodo teneri actu consilii et prudentiae christianae (vide Salmanticenses Tract. de Fide disp. I. dub. 4. §. 1. 2.). Dixi posse et saltem ab eo, cui aut pro quo facta est revelatio, debere credi fide divina, si adsint evidentia motiva credibilitatis. Ex hac necessaria conditione evidentis credibilitatis videtur orta illa diversitas opinionum inter theologos, quam commemoravi. Videntur nimirum aliqui negare umquam posse eoque magis debere credi revelationes privatas fide divina, eo quod in eis numquam adsint motiva credibilitatis ad talem fidem sufficientia. At posse Deum etiam privata suas revelationes reddere evidenter credibiles ut divinas, haud secus ac illas patriarchis et prophetis factas, profecto negari non potest. Si Deus id potest, non perspicio, qua ratione constet actu numquam fecisse aut facturum huiusmodi revelationes ita credibiles, saltem iis in quorum mente Deus revelando operatur, ut sanctis illis, qui (quod de s. Ignatio traditum est) se paratos offerebant etiam ad testimonium sanguinis pro veritate rerum privata revelatione sibi manifestatarum. Si quando autem Deus re ipsa talibus motivis se manifestaret ut revelatorem, profecto obligatio credendi propter infinitam auctoritatem Dei revelantis h. e. fide divina, in dubium vocari non posset. At vero ita propositas revelationes omnino raras esse constat ex biographiis sanctorum et ex tota historia; et forte numquam fit privata revelatio iis motivis externis credibilitatis, ut alii possint aut omnino teneantur credere fide proprie dicta divina.

Quod pertinet ad Ecclesiae iudicium, quo huiusmodi revelationes privatae aliquando approbantur, illud non eo spectat, ut revelationes proponantur fidelibus fide divina credendae; sed ut declaretur, a) in iis nihil esse quod fidei catholicae, bonis moribus et disciplinae christianae adversetur; b) sufficientia esse indicia veritatis, ut huiusmodi revelationes fide humana pie et prudenter ac sine superstitione credi et ad aedificationem a fidelibus legi possint. « Sermonem instituendo de earum approbatione, inquit Benedictus XIV. de Canoniz. SS. l. II. c. 32. n. 11, sciendum est, approbationem istam nihil esse aliud quam permissionem, ut edantur ad fidelium institutionem et utilitatem post maturum examen, » et quemadmodum loquitur Card. de Turrecremata apud ipsum Benedictum l. III. c. 53. n. 15. « ut possint legi in Ecclesia Dei eo modo, quo multorum aliorum doctorum libri et sanctorum historiae et legendae licentiantur legi fidelibus. » c) Post Ecclesiae huiusmodi approbationem, vel si etiam nullo adhuc lato iudicio graves adsint genuinitatis rationes, certe fas non est tales revelationes contemnere (cf. Bened. XIV. l. c. l. III. c. 53. n. 15; Vasquez in 3. P. T. II. disp. 117. c. 6. n. 77.).

Vide S. Th. 2. 2. q. 174. a. 6. ad 3; Canum l. XII. c. 3. conclus. 3; de Valentia T. III. q. 1. puncto 1. §. 5; Suarez de Fide disp. III. sect. 10; de Lugo de Fide disp. I. sect. 11; Benedict. XIV. de Canoniz. SS. l. II. c. 32. n. 11. 12; l. III. c. 53.

De modo quo doctrina fidei aliquo tempore possit esse obscurius proposita, quae deinceps explicetur ac declaretur.

« Rite constituta primum distinctione, qua veritates revelatae inter se differunt tum ratione obiecti materialis tum modo diverso praedicationis apostolicae et Traditionis, affirmandum est, posse esse et esse in deposito obiectivae revelationis veritates, quae 1°. non semper et ubique continerentur explicite in catholico intellectu et in manifesta praedicatione ecclesiastica; quae ideo 2°. aliquo tempore intra ipsos fines Ecclesiae citra crimen haeresis in controversiam vocarentur; adeoque 3°. posse quasdam veritates revelatas aliquo tempore esse obscuras, numquam tamen posse obscurari ita, ut adversus eas praevaleat oppositus et negans consensus. »

I. Ratio propter quam creditur et qua constituitur obiectum formale fidei, in omnibus veritatibus revelatis una est, auctoritas scilicet Dei loquentis seu locutio Dei sufficienter proposita; non autem ratio credendi repetitur ex maiori veritatis creditiae dignitate, insita necessitate et connexione cum ultimo fine; haec enim omnia pertinent ad proprietates obiecti materialis seu rei quae creditur, non ad motivum ac rationem propter quam creditur. Ideo distinctio post Hunnium et Georgium Calixtum a Protestantibus invecta inter articulos fundamentales et non fundamentales seu ἀδιαφόρους absurda est. In illa nempe distinctione statuitur, consensum in articulis non fundamentalibus esse indifferentem et non necessarium, adeo ut huiusmodi articulos quomodocumque propositos salva fidei integritate et communione ecclesiastica liceat non credere et etiam negare propter ipsam inhaerentem minorem dignitatem et necessitatem, dummodo consensus servetur in articulis fundamentalibus maioris dignitatis et necessitatis. Haec sine dubio falsa sunt et haeretica commenta; at verissimum est, inter obiecta fidei materialia esse discrimen, quatenus non omnium aequalis est necessitas, ut explicite ac in se ab omnibus fidelibus cognoscantur, atque ita explicite credantur. « Aliqua sunt credibilia, inquit s. Thomas, de quibus est fides secundum se; aliqua vero sunt credibilia, de quibus non est fides secundum se, sed solum in ordine ad alia... Per se ad fidem pertinent illa, quae directe nos ordinant ad vitam aeternam, sicut sunt tres personae omnipotentis Dei, mysterium incarnationis Christi et alia huiusmodi » 2. 2. q. 1. a. 6. ad 1. cf. a. 8. Haec itaque sunt explicite et in se cognoscenda et credenda omnibus, quia eorum cognitio vel ex sese absolute necessaria est ad ordinandum hominem ratione utentem in finem supernaturalem (necessitas medii), vel certe ita constituunt fundamentum religionis christianae, ut cuiusvis Christiani sit officium ea cognoscere (necessitas praecepti). Unde etiam quovis tempore in publica fidelium Christianorum professione continebantur. Alia multa continentur in revelatione, quae pertinent « ad praedictorum manifestationem, » ut l. c. ait s. Thomas; ad veritatis revelatae cognitionem scilicet intensive et extensive perfectiorem et ampliorem et ad eiusdem fidei defensionem, quae amplior cognitio nec per se et absolute nec ratione alicuius praecepti omnibus Christianis est necessaria nec moraliter possibilis. Unde neque necesse est, ut omnia revelata omnibus explicite proponantur credenda; sed sicut quoad aliqua implicita fides ¹, ita implicita sufficit propositio et praedicatio.

Declarata veritatum revelatarum distinctio secundum ipsum obiectum a) colligitur ex Scripturis 1. Cor. II. 2. 6; III. 1. 2. 10; Heb. V. 11, VI. 1; 1. Thess. III. 10.b) Eadem demonstratur ex differentia semper agnita in Ecclesia inter simplicem fidem omnibus necessariam et inter γνῶσιν et sapientiam christianam, quae non solum intensive expressius et clarius cognoscit easdem veritates, quae a simplicibus fidelibus cognoscuntur confusius; sed etiam extensive plures veritates complectitur cognitione explicita, quas ab aliis implicite credi sufficit. Cf. Iren. I. c. 10. n. 3; Clem. Alexand. Strom. V. p. 545; VI. p. 645. 676. 679; VII. p. 731. 755; Orig. contra Cels. III. n. 44. 45; de Princip. Praefat. et l. IV. n. 9; Euseb. Demonstr. Evang. I. c. 8. p. 29; Basil. de Spiritu Sancto c. 27. c) Idem discrimen patet ex prudenti oeconomia semper adhibita in institutione catechumenorum et populi christiani. Lege Augustini tract. 98um in Ioannem.

II. Hac veritatum revelatarum differentia supposita, in considerationem venit diversitas, quae sit in ipso modo praedicationis apostolicae et Traditionis. Ex thesi antecedenti constat, nihil pertinere ad depositum fidei catholicae, quod non iam contineretur in praedicatione et in instrumentis a Christo versante in terris atque a Spiritu Sancto per Apostolos traditis Ecclesiae. Attamen ex differentia veritatum revelatarum paulo ante in hac thesi explicata intelligitur, neque necesse esse neque expectandum, ut veritates omnes uno et eodem modo contineantur in primitiva praedicatione et in Traditione quovis tempore obtinente. Nam quae omnibus fidelibus sunt explicite cognoscenda et credenda, sine dubio quavis aetate continebantur explicite in apostolica doctrina et in Traditione, clare quantum temporum adiuncta postulabant, diserte h. e. diligenti et instanti praedicatione. Contra vero in iis quae ad explicationem intelligentiam et ulteriorem declarationem fidei obiectivae pertinent, possunt esse aliqua, quae in ipsa praedicatione apostolica implicite dumtaxat continerentur, et quae proinde etiam aliquo saltem tempore implicita in aliis doctrinis explicitis fuerint transmissa per Traditionem; possunt esse alia in Traditione obscurius proposita et minus diserta minusque instanti praedicatione, donec rerum et controversiarum adiuncta postulent, et Spiritus Sancti directio per magisterium authenticum efficiat explicationem impliciti, declarationem et expolitionem obscuri, disertam et instantem praedicationem seu definitionem minus diserti.

Secundum hunc triplicem modum s. Vincentius Lirimensis notissimis illis locis sui Commonitorii diversitatem declarat, qua se habeat ecclesiastica praedicatio et Traditio tempore antecedente comparate ad profectum subsequentem. « Imitetur animarum religio rationem corporum, quae licet annorum processu numeros suos evolvant et explicent, eadem tamen quae erant, permanent... Hoc rectum et consequens est, ut primis atque extremis sibimet non discrepantibus, de incrementis triticeae institutionis triticei quoque dogmatis frugem demetamus; ut quum aliquid ex illis seminum primordiis accessu temporis evolvatur, et nunc laetetur (nutriatur) et excolatur, nihil tamen de germinis proprietate mutetur... Christi Ecclesia sedula et cauta depositorum apud se dogmatum custos, nihil in his umquam permutat, nihil minuit, nihil addit.... sed omni industria hoc unum studet, ut vetera fideliter sapienterque tractando, si qua sunt illa antiquitus informata et inchoata, accuret et poliat; si qua iam confirmata et definita, custodiat. » Haec et alia plura de explicatione implicitorum nn. 27-32. Multa ibidem habet de declaratione eorum quae erant obscura. « Intelligatur te exponente industrius, quod antea obscurius credebatur; per te posteritas intellectum gratuletur, quod ante vetestas non intellectum venerabatur; eadem tamen quae didicisti, doce, ut cum dicas nove, non dicas nova » n. 27. Postremo agit de instanti et diserta praedicatione eorum, quae antea minus diserte tradebantur. « Denique quid umquam aliud Conciliorum decretis enisa est (Ecclesia), nisi ut quod antea simpliciter credebatur, hoc idem postea diligentius crederetur; quod antea lentius praedicabatur, hoc idem postea instantius praedicaretur; quod antea securius colebatur, hoc idem postea sollicitius excoleretur? » n. 32.

Ita igitur de hac differentia in modo Traditionis habendum est. Cum dogmata divina quo sunt profunda, eo sint fecundiora, habeantque relationes prope infinitas ad omnium temporum exigentias, atque oppositiones ad errores diversissimos, quos humana infirmitas vel perversitas excogitare potest; patet, nec factum esse nec moraliter fieri potuisse, ut dogmata singula secundum omnes illos respectus ab Apostolis explicite proponerentur et enuntiarentur. Eo autem minus id erat necessarium, quod una cum dogmate etiam charisma veritatis ad dogma singularum aetatum necessitati applicandum et explicandum in successores Apostolorum ex Christi promissione et institutione propagabatur. Hinc a) in praedicatione apostolica poterant proponi aliqua universalia, in quibus continerentur implicite singularia progressu temporis ortis dubiis explicanda per magisterium Ecclesiae; sic sufficiebat doctrina de necessitate gratiae ad omne opus bonum in via salutis, ut adversus Semipelagianos postea definiretur eadem necessitas ad initium fidei. Poterant contineri complexa, ex quibus explicanda essent elementa constituentia: Christus est Deus et homo, unde orta necessitate definiri poterant multa de utraque natura; suprema est potestas Petri ut visibilis fundamenti Ecclesiae et centri unitatis, unde explicanda multa iura et officia in particulari. b) Poterant contineri aliqua primum a fidelibus obscurius et solum confuse intellecta; quae progressu temporis applicanda essent ad particularia et distinctius intelligenda, cuiusmodi sunt multa praenuntiata de futuris e. g. de glorificatione Ecclesiae adhuc militantis in terra et de aliis pluribus, quae in Apocalypsi contenta forte distincte non intelligentur ante eorum complementum. Poterant contineri aliqua simplicius enuntiata, quarum declarationem strictiorem in directa oppositione ad certam quandam errorum formam ipsae exortae postmodum haereses reddebant necessariam; inde a Patribus et Conciliis definitus modus loquendi et statutae formulae ecclesiasticae velut tesserae fidei. c) Poterant denique aliqua dogmata proposita esse magis usu practico et consuetudine Ecclesiarum quam diserta doctrina et instanti praedicatione, quorum diserta praedicatio vel solemnis definitio progressu temporis fieret necessaria; cuiusmodi exempla prostant luculenta in controversia de potestate conferendi valide sacramenta extra Ecclesiam, et in historia canonis librorum sacrorum, de quo postea dicturi sumus. Cf. Suarez de Fide disp. II. sect. 6. n. 16-18; Lugo de Fide disp. III. sect. 5. n. 70-73; disp. I. sect. 13. §. 1. n.270-274; §. 3. n. 302-304.

III. Ex dictis evidens est, posse esse veritates obiective in deposito fidei comprehensas, quae tamen non semper essent in manifesta praedicatione ecclesiastica sufficienter propositae ad obligationem explicitae fidei catholicae. Revera esse tales aliquas veritates, demonstratur ex omnibus illis Conciliorum vel Pontificum definitionibus, quae declarabant tamquam veritates fidei eas doctrinas, de quibus ante definitionem doctores catholici absque dispendio fidei et communionis diversas sequebantur sententias, in hoc insuper consentientes, quod eas doctrinas ad depositum fidei sufficienter manifestatum et necessario credendum nondum pertinere faterentur. Colligitur idem etiam inde, quod adhuc nunc plures sunt quaestiones theologicae minime definitae et a Romanis Pontificibus ac Conciliis scientibus et volentibus relictae insolutae, quae tamen versantur circa sensum aliquot capitum doctrinae revelatae ita, ut ex eiusdem revelatae doctrinae analysi solvi atque adeo ab infallibili magisterio definiri posse videantur.

Hinc sunt apud Patres distinctiones inter « substantiam fidei (ὑποθεσιν τῆς πίστεως) quae una est apud omnes, et inter quaestiones profundioris intelligentiae » Iren. I. c. 10. n.2.3; inter ea « quae manifestissime in Ecclesiis praedicantur, quae definita sunt in ecclesiastica praedicatione, de quibus totius Ecclesiae una est sententia, et inter alia quae sunt adhuc inquirenda de sacra Scriptura et sagaci perquisitione investiganda, quae non manifeste discernuntur, quae non satis manifesta praedicatione distinguuntur, quae non sunt evidentia in ecclesiastica praedicatione » Origen. de Princip. in praefatione. Distinguitur in Christianorum doctrina inter « regulam fidei quae apud nos nullas habet quaestiones, et inter illud quod salva fidei regula potest in quaestionem venire » Tertull. Praescrip. c. 13. Aliud est « quod ad ipsa fidei pertinet fundamenta, et alia sunt in quibus inter se aliquando etiam doctissimi et optimi regulae catholicae defensores salva fidei compage non consonant, et alius alio de una re melius aliquid dicit et verius » August. contr. Iulian. I. c. 6. n. 22. Distinguitur « error ferendus in quaestionibus non diligenter digestis, nondum plena Ecclesiae auctoritate firmatis, et error non ferendus, qui ipsum Ecclesiae firmamentum quaterere molitur » Id. serm. 294. n. 4. (T. V. p. 832.) cf. de Baptism. I. c. 7. n. 9; VII. c. 53. n. 102. Distinguitur denique « portiuncula aliqua fidei nostrae minus lucide clara, et illud quod Dominus neminem in Ecclesia sua voluit ignorare » s. Leo ep. 30. c. 2. ad Pulcheriam Augustam (ed. Ballerini); ep. 31. c. 4. cf. ep. 60.

Si contineri possunt et continentur in obiectiva revelatione (Scriptura et Traditione) doctrinae capita, quae non semper et ubique praedicatione ecclesiastica sufficienter sunt proposita tamquam revelata; sive quod idem est, si continentur veritates in fidei regula remota, quae non semper et ubique sunt sufficienter applicatae per fidei regulam proximam; eo ipso constat esse posse et esse doctrinas in obiectiva revelatione, quae a doctoribus catholicis citra dispendium fidei et communionis aliquando poterant in controversiam vocari vel etiam negari. Fidei enim unitas servatur integra, quamdiu a fidei regula proxima nullus est dissensus. Exemplum inter alia plurima est in errore rebaptizantium. « Et o rerum mira conversio! auctores eiusdem opinionis catholici, consectatores vero haeretici iudicantur; absolvuntur magistri, condemnantur discipuli; conscriptores librorum filii regni erunt, adsertores vero gehenna suscipiet » Vincent. Lirin. n. 11. Cf. August. de Baptism. l. II. n. 6. et alibi.

IV. Ad clariorem intelligentiam huius rei, quomodo fieri possit, ut de quibusdam veritatibus in revelatione comprehensis aliquo tempore in ipsa Ecclesia non satis constet, considerandum est triplex veluti stadium explicationis quorundam dogmatum, prout iam a Patribus, nominatim a s. Augustino lucidissime distinctum est. Primum stadium est, quando nulla adhuc urgente controversia nec quaestione adhuc diligenter digesta caput aliquod doctrinae tenetur vel implicite in professione propositionis universalioris (e. g. ut ante definitionem habebatur doctrina, quousque omnimoda sanctitas Matris Dei, quousque necessitas supernaturalis adiutorii gratiae protendatur cf. Aug. de Praedest. SS. n. 2. 7. 27.); vel tenetur usu et praxi magis quam theoretica et distincta propositione ac instanti praedicatione (cf. Aug. de dono Perseverant. n. 63. 65.) ², cuius modi exemplum habes in doctrina de baptismo ab haereticis collato usque ad tempora Agrippini ineunte saeculo III, de canone Scripturarum sacrarum veteris Testamenti usque ad saeculum III. labens vel IV. iniens. Alterum stadium est, quando huiusmodi caput doctrinae incipit vocari in controversiam, et ideo examinari et inquiri diligentius. Orta et durante controversia sine dubio fluctuatio aliqua inducitur, et apud aliquos maior obscuritas quam fuerat ante controversiam, donec paulatim inquisitione ipsa sub assistentia et directione Spiritus Sancti res ad liquidum deducatur. « Quomodo enim potuit ista res, ait Augustinus de commemorata controversia tempore Cypriani, tantis altercationum nebulis involuta ad plenarii Concilii luculentam illustrationem confirmationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum regiones multis hinc atque hinc disputationibus et collationibus Episcoporum pertractata constaret? » de Baptism. II. n. 5. Sequitur itaque tertium stadium, quando magisterii authentici solemni iudicio vel aliter consensu invalescente de dogmatis revelatione iam certo constat, illudque quaestione eliquata transit in explicitum intellectum catholicum et in manifestam praedicationem ecclesiasticam. Hac autem manifesta consensione et explicita disertaque praedicatione posita, iam intra fines Ecclesiae nec dissensio nec obscuratio dogmatis locum habere potest. Unde in Bulla Auctorem fidei damnata est haeretica propositio Pistoriensium n. 1. qua affirmabant: « postremis hisce saeculis sparsam esse generalem obscurationem super veritates gravioris momenti spectantes ad religionem, et quae sunt basis fidei et moralis doctrinae Iesu Christi. »

Omnes tres illas conditiones et formas quaestionum de quibus agimus, memorat et clare designat s. Augustinus de Baptism. II. 12-14. « Nolite ergo nobis auctoritatem obviare Cypriani ad baptismi repetitionem... Nondum enim erat diligenter illa baptismi quaestio pertractata, sed tamen saluberrimam consuetudinem tenebat Ecclesia in ipsis quoque schismaticis et haereticis corrigere quod pravum est, non iterare quod datum est. Quam consuetudinem credo ex apostolica Traditione venientem, sicut multa quae non inveniuntur in litteris eorum. » Habes primum stadium, ubi nulla orta controversia Traditio est in consuetudine et praxi magis quam in diserta et instanti praedicatione. Sequitur descriptio secundi stadii apud Augustinum. « Hanc ergo saluberrimam consuetudinem per Agrippinum praedecessorem suum dicit s. Cyprianus quasi coepisse corrigi... Irruente itaque tam magna quaestione, cum... difficile ratio redderetur, et praecederet auctoritas Agrippini et nonnullorum, qui ei consenserant, hominum in hac quaestione deficientium... irruerunt in oculos animae verisimiles rationes et intercluserunt iter pervestigandae veritatis... Cum fatigatum (Cyprianum) praecedentis Concilii, quod per Agrippinum factum est, excepisset auctoritas, maluit praedecessorum suorum (in sede Carthaginensi inde ab Agrippino) tamquam inventum defendere quam inquirendo amplius laborare. » Vides in secundo hoc statu quaestionis motas controversias et inductam aliquam obscuritatem. Sed audiatur rei exitus. « Postea tamen, dum inter multos ex utraque parte tractatur et quaeritur, non solum inventa est (veritas) sed etiam ad plenarii Concilii auctoritatem roburque perducta³,* post Cypriani quidem passionem (anno 258.), sed antequam nos nati essemus » (anno 353.). Est hic ultimus status quaestionis eliquatae iam et plenissimi consensus in Ecclesia catholica, cui quia repugnabant Donatistae, schismatici erant et haeretici. Eadem fere triplicis stadii descriptio est apud Augustinum ibid. l. I. n. 9; l. II. n. 5. 6. 20; l. IV. n. 12.*

Ex stadio secundo inquisitionis et fluctuationis si transitur ad stadium tertium pleni consensus, hunc ipsum consensum in doctrinam tamquam revelatam esse criterium certum ac infallibile Traditionis divinae, adeoque numquam posse praevalere consensum negantem contra id, quod obiective continetur in revelatione, demonstratum est in superioribus th. VIII. n. I; Coroll. 1. et 2. ad th. IX.

Scholion. Cavendum est, ne quod diximus de veritatibus quibusdam implicitis in praedicatione apostolica et de necessaria ulteriori declaratione per magisterium ecclesiasticum adversus varias successu temporis exsurgentium errorum formas, praepostere transferatur ad ipsam Apostolorum intelligentiam, atque intelligentia fidei minus perfecta in ipsis Apostolis quam in Patribus et in posterioribus doctoribus fuisse putetur, quod Günther secundum suam falsam notionem Traditionis asserere ausus est. Longe aliud est, quod Apostoli dogmata non proposuerint sub omnibus formis, quibus enuntiari possunt directe opposita multiplicibus erroribus, et quod ideo definitiones dogmatum eorundem aliis terminis et modis loquendi et novis explicationibus accommodis ad temporum exigentias, adhibitis etiam analogis ideis rationalibus, sequioribus aetatibus necessariae fuerunt⁴; et aliud est, quod Apostoli ipsi fidei dogmata secundum totam intimam rationem scientia infusa (de hac enim, non de scientia humanis studiis acquisita sermo est) minus distincte cognoverint quam doctores subsequentes. Hoc alterum theologi catholici communiter reprobant etiam ut temerarium, ait Suarez (de Fide disp. II. sect. 6. n. 10.), vel aliqui dicunt etiam erroneum, ut Valentia (T. III. disp. I. q. 1. puncto 6.). Nihilominus quoad explicitam Apostolorum intelligentiam sapienter distinguunt Suarez l. c. n. 18; de Lugo (de Fide disp. III. sect. 5. n. 71.72.) inter ipsum proprium sensum dogmatis, quem Apostoli fide infusa explicite et sicut primis promulgatoribus religionis christianae conveniens erat, perfecte cognoscebant, et inter contingentia particularia, ad quae illud ipsum quod in doctrina revelata propositum est, suo tempore esset applicandum. Haec particularia e. g. singulos comprehensos in serie successorum Petri, ad quos verba pertinent « super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, » et alia multa huiusmodi Deus in sua revelatione utique distincte comprehendebat; Apostoli autem ea nonnisi confuse et in generali intellexisse dicendi sunt, nisi eis omnia futura revelata fuisse absque ulla ratione fingamus.

De vero sensu canonis Vincentiani.

« Canon s. Vincentii Lirinensis (Commonit. n. 3. 4. 38. 41.), quo characteres doctrinae catholicae assignantur universitas, antiquitas et consensio fidei, si 1°. per se spectetur, verissimus est sensu affirmante, quod doctrina hisce characteribus insignis est certe dogma fidei catholicae; non tamen verus est sensu excludente ita, ut ad depositum fidei nihil pertinere possit, quod non ubique et ab omnibus semper explicite creditum sit. Si autem 2°. sensus regulae in contextu ipsius Commonitorii quaeratur, nihil aliud exhibetur quam duplex nota, utravis sufficiens ad dignoscendam antiquitatem absolutam seu apostolicitatem doctrinae, consensus videlicet praesens Ecclesiae et consensus antiquitatis relativae existens ante exortam controversiam. »

I. Canonem de quo agimus, Lirinensis enuntiat his verbis. « In ipsa item catholica Ecclesia magnopere curandum est, ut id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est. Hoc est etenim vere proprieque catholicum... Sed hoc ita demum fiet, si sequamur universitatem, antiquitatem, consensionem » n. 3. Agitur itaque de capitibus, quae non quomodocumque in Ecclesia tenentur et observantur, sed quae fide sunt credita ¹. Creditum esse potest aliquid dupliciter, explicite scilicet vel implicite tantum (cf. th. XXIII. n. I.). Quidquid continetur in deposito obiectivae revelationis, sine dubio ubique, semper, ab omnibus catholicis creditum est saltem implicite, nec quidquam potest in deposito contineri, quin ita sit creditum; desinere enim iam esse catholicus, qui promptum non gereret animum ad credenda omnia, quae sibi tamquam divinitus revelata fuerint sufficienter proposita, seu cuius habitus fidei non extenderetur ad assensum praestandum omnibus in revelatione comprehensis. At hoc sensu semper et ubique creditum esse non potest dari velut criterium et regula theologica ad discernenda ea, quae in revelatione continentur; obiecta enim fidei implicite dumtaxat credita non cognoscuntur in se ipsis tamquam revelata. Sed immo quaerere, utrum aliquid sit ubique, semper, ab omnibus saltem implicite creditum, est idem ac quaerere utrum aliquid in obiectiva revelatione et Traditione contineatur, quae res est inquirenda per aliud, non autem nota ad aliud inveniendum. Quamvis ergo verum sit tam sensu affirmante quam excludente, id omne pertinere ad depositum fidei, quod ubique, semper et ab omnibus saltem implicite creditum est, et nihil ad depositum pertinere, quod ita creditum non sit; non potest tamen haec esse significatio regulae Vincentianae.

Intelligi itaque criterium propositum non potest nisi de fide explicita. Iam vero constat ex thesibus superioribus, consensum universalem in aliquod dogma ut doctrinam fidei, quovis tempore is existat, esse criterium certum doctrinae divinitus traditae (th. V. n. III; th. VIII. n. I. II; Coroll. I. ad th. IX; th. XI. n. II.). Ergo sine dubio talis consensus antiquitatis, et splendidissime consensus universalis omnium aetatum demonstrat Traditionem divinam (th. XIV. XV.). Quod ergo ubique, semper, ab omnibus creditum est, non potest non esse revelatum et divinitus traditum.

At vero ex superioribus pariter constat, posse aliqua doctrinae capita contineri in deposito obiectivae revelationis, quae non semper erant in manifesta et explicita praedicatione ecclesiastica, et quae proinde quamdiu sufficienter proposita non erant, intra ipsos fines Ecclesiae in controversiam vocari poterant citra iacturam fidei et communionis (coroll. 2. ad th. IX. et th. XXIII.). Ergo potest aliquod doctrinae caput contineri in obiectiva revelatione, et potest etiam successu temporis, facta sufficiente explicatione et propositione, pertinere ad veritates fide catholica necessaria credendas, quod licet semper contentum in deposito revelationis, non tamen semper, ubique, et ab omnibus explicite erat creditum aut necessario credendum. Quamvis ergo characteres in canone enumerati si adsint, evidenter demonstrent, doctrinam cui competunt, esse dogma fidei catholicae; non tamen si desint, eo ipso iam constat, doctrinam non contineri in deposito fidei, aut doctrinam hoc ipso quod aliquo tempore ob defectum sufficientis propositionis non erat explicite credenda, nullo tempore esse credendam. Canon ergo verus est sensu affirmante, non tamen potest admitti sensu negante et excludente.

II. Si canon spectetur in contextu et una cum explicatione, qua declaratur a Vincentio, apparet sensum eius esse sequentem. a) Antiquitas absoluta seu apostolicitas doctrinae non proponitur ut nota, per quam aliud inquiratur; sed est ipsa res quae inquiritur. b) Tamquam notae, per quas apostolicitas doctrinae cognoscenda sit, proponuntur duae proprietates: universitas quae est consensus praesens Ecclesiae, et consensus antiquitatis², relativae scilicet, i. e. consensus qui demonstretur exstitisse ante exortam controversiam. Ex utravis harum duarum notarum cognoscitur et infertur antiquitas absoluta. Quando enim sive per solemne iudicium magisterii authentici (Concilii oecumenici vel Pontificis) sive per unanimem praedicationem ecclesiasticam consensio praesens universitatis est clara et manifesta, haec sola per se sufficit; si vero orta iam controversia consensus hic esset minus perspectus, vel ab adversariis confutandis non agnosceretur, tum ait Vincentius appellandum esse ad consensionem antiquitatis manifestam vel solemnibus iudiciis vel conspirantibus sententiis Patrum. Postremo si in disputatione polemica haeretici eo progredientur, ut neque eam antecedentium Patrum auctoritatem venerarentur, non aliud remanere fatetur commune nobis et illis principium quam auctoritatem Scripturae. Veritas huius nostrae interpretationis elucet ex contextibus omnibus ipsius Commonitorii Vincentiani.

1°. Iubet tenere id, « quod ubique, semper, ab omnibus creditum est, » nihil discernens utrum ita creditum fuerit explicite an implicite (n. 3.). Tum vero proponit notas, ex quibus perveniamus in cognitionem, utrum aliquid ita ubique, semper, ab omnibus sit creditum, quae notae sunt universitas, antiquitas, consensio. « Sed hoc (ut teneamus id, quod ubique, semper, ab omnibus creditum est) ita demum fiet, inquit, si sequamur universitatem, antiquitatem, consensionem. » Ergo ubique, semper, et ab omnibus creditum esse est res cognoscenda per aliud, non vero nota et criterium cognitionis; notae autem sunt universitas, antiquitas, consensio.

2°. Iam vero Vincentius quid intelligat nomine universitatis, ita continuo declarat: « sequemur autem universitatem hoc modo, si unam fidem veram esse fateamur, quam tota per orbem terrarum confitetur Ecclesia. » Est itaque universitas consensio totius Ecclesiae et quidem, quatenus distinguitur a nota antiquitatis, consensio Ecclesiae hac praesenti aetate, qua oritur quaestio. Id manifestum est ex n. 4, ubi universitatem tamquam consensionem praesentem, quae ab aliquibus turbari potest inventis novis erroribus, confert cum antiquitate tamquam consensione aetatis praecedentis, « quae prorsus iam non potest ab ulla novitatis fraude seduci. » Praeterea ibidem n. 4. ait, sequendam esse universitatis consensionem, « ne ab unitatis integritate in partem schismatis abrumpamur, » quod deinde n. 5. exemplo illustrat catholicorum in Africa, qui « detestato schismate (Donati) universis mundi Ecclesiis (utique in praesenti consentientibus) adsociati sunt. »

3°. Antiquitatem quatenus nota est, intelligi a Vincentio relativam, ut ex ea inferatur antiquitas absoluta seu apostolicitas, constat ex toto modo disputandi. Antiquitatem enim semper constituit in praecedentium Patrum vel Conciliorum sententia, quae fuerat ante ortum haereseos confuntandae vel controversiae decidendae. « Item in ipsa vetustate, inquit n. 38, unius sive paucissimorum temeritati primum omnium generalia, si qua sunt, universalis Concilii decreta praeponant; tunc deinde, si id minus est, multorum atque magnorum consentientes sibi sententias magistrorum »³ Et n. 39. antiquis haeresibus vult opponi Concilia facta iam ante illas haereses exortas, aut si haec etiam ab eis haereticis contemnantur, tum demum polemice contra eos remanere ut communem fontem Scripturas.

4°. Denique utramvis notam vel scilicet consensionem universitatis praesentis vel consensionem antiquitatis sufficere ad demonstrandam apostolicitatem doctrinae, luculenter docet Lirinensis locis omnibus. « Quid igitur tunc faciet Christianus catholicus, interrogat n. 4, si se aliqua Ecclesiae particula ab universalis fidei communione praeciderit? » « Quid utique, respondet, nisi ut pestifero corruptoque membro sanitatem universi corporis anteponat? » Si vero de praesenti consensu ob ortas perturbationes esset dubitatio, alterum restat: « tunc item providebit, inquit, ut antiquitati inhaereat. »

Non potest igitur dubitari, quin is sit genuinus sensus s. Vincentii, quem in thesi enuntiavimus. Doctrina autem cui desit utraque nota, debet censeri catholicae fidei saltem nondum satis proposita; doctrina repugnans alterutri consensioni debet censeri novitas profana.

De munere coniuncto custodum atque doctorum fidei et de modo explicationis depositi.

Ex dictis infertur propriisque argumentis confirmatur, infallibiles fidei custodes esse etiam infallibiles fidei doctores, ut in obiectiva revelatione Scripturae et Traditionis implicita explicant, ambigua definiant, minus diserta instantiori praedicatione proponant, erroribus impugnata defendant; qua in functione licet elemento humano inquisitionis et scientiae suus sit locus, infallibilitas tamen explicationis et definitionis a promissa assistentia et directione Spiritus veritatis repetenda est. Falsum est igitur, quod recens quaedam schola asseruit, in explicatione dogmatum hoc unum esse munus Ecclesiae docentis sub assistentia Spiritus Sancti, ut identidem ferat iudicium, quae nam inter plures diversas intelligendi dogmatis rationes pro quolibet scientiae stadio ceteris potior habenda sit. »

I. Ut in superioribus declaratum est, conceptus Traditionis divinae non eo absolvitur, quod summa aliqua formularum fidei conservatur; sed essentialis ratio Traditionis posita est in perpetua infallibili conservatione veri sensus ac verae intelligentiae depositi fidei ac doctrinae revelatae (cf. th. XI. n. II.). Porro in deposito fidei possunt contineri et continentur veritates, quae sunt implicitae in aliis, quae aliquo tempore sunt adhuc obscurius et minus diserte propositae; unde de iis intra ipsos fines Ecclesiae possunt oriri controversiae, et possunt eaedem ab aliquibus in dubium vocari (th. XXIII.). Praeterea etiam dogmata quae iam clare proposita sunt, possunt ab errantibus vel ab haereticis praepostere intelligi et perverti ad sensum alienum sub multiplici forma erroris. Atqui ortis huiusmodi controversiis et imminentibus erroribus vera intelligentia doctrinae et integritas depositi infallibiliter conservari, et pro fine quem Deus revelationi praestituit, rite proponi nequit, nisi custodes fidei simul sint infallibiles fidei doctores. In hoc ipso enim posita est vera ratio et functio doctoratus authentici, de quo agimus, ut quae erant in deposito implicita, exhibeant iam explicita; ut quae erant ambigua et minus diserta necdum satis proposita, secundum verum sensum definiant, et expressius proponant; ut quae in alienum sensum sub diversis errorum formis detorquentur, definitis veris conceptibus et statutis verborum formulis adversus errores defendant. Non possunt ergo intelligi divinitus instituti custodes infallibiles depositi, quin eo ipso iidem intelligantur divinitus instituti infallibiles doctores, quia custodia depositi exercetur et perficitur ipsis functionibus doctoratus authentici, adeo ut munus hoc duplex custodum et doctorum fidei distingui quidem, non tamen subiecto et functione separari queat. Cf. th. XXIII.

Hinc Paulus Eph. IV. 11. coniungit charisma pastorum et doctorum. Munera quae subiecto et functione inter se differunt, Apostolus ibi clare distinguit et seiungit, haec vero duo munia non minus clare connectit particula coniunctionis. «Ipse (Christus) dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas (τους μεν-τους δε alios-alios), alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores» ¹ Hunc sensum Apostoli egregie declararunt ss. Hieronymus (commentar. in h. l.) et Augustinus (ep. 149. n. 11. al. 59. ad Paulinum). «Pastores et doctores, quos maxime ut discernerem voluisti, eosdem puto esse, sicut et tibi visum est, ut non alios pastores, alios doctores intelligamus; sed ideo cum praedixisset pastores, subiunxisse doctores, ut intelligerent pastores ad suum officium pertinere doctrinam. Ideo enim non ait, quosdam autem pastores, quosdam vero doctores, cum superiora ipso locutionis genere distingueret dicendo, quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, quosdam vero Evangelistas; sed hoc tamquam unum aliquid duobus nominibus amplexus est, quosdam autem pastores et doctores » Aug. l. c. Eadem ratione concludit s. Hieronymus. « Nec vero putandum, quod sicut in superioribus tribus alios dixit esse Apostolos, alios Prophetas, alios Evangelistas; ita et in pastoribus et magistris officia diversa posuerit. Non enim ait, alios autem pastores et alios magistros, sed alios pastores et doctores, ut qui pastor est, esse debeat et magister » Hieron. l. c. Ex ipsa ergo Christi institutione in munere pastorum includitur munus doctorum; unde idem Apostolus 1. Cor. XII. 28. in enumeratione parallela utrumque uno nomine doctorum comprehendisse videtur. « Quosdam quidem posuit Deus in Ecclesia primum Apostolos, secundo Prophetas, tertio doctores. » Si quis tamen contenderet, hoc altero loco enumerationem esse tantummodo charismatum extraordinariorum, parallelismus non esset adaequatus, sed nomen doctorum utroque loco positum solum generica non vero specifica significatione conveniret.

Sed quidquid censeas de posteriore hoc testimonio, inseparabilis coniunctio pastoratus a Christo instituti et doctoratus authentici tum ex ipso munere pastorum tum ex verbis citatis Eph. IV. manifesta est, tum ab ipso Apostolo aliis locis eadem unitas custodiae depositi et doctoratus sensu, quo nunc loquimur, satis declaratur. Contra « errantes et in errorem mittentes » in primis commendat Timotheo custodiam depositi. « Tu vero permene in his, quae didicisti et credita sunt tibi, sciens a quo didiceris » 2. Tim. III. 14. Ad hoc ipsum vero munus custodiae depositi continenti contextu subiungit officium doctoratus, commendans eidem Scripturam tamquam instrumentum doctrinae, quo nempe in ipsa custodia eorum, quae didicerat et quae ei erant credita, uteretur « ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus » ibid. v. 15-17. Functiones ergo doctoris coincidunt cum custodia eorum, quae tradita sunt et concredita. Eodem sensu iubet eundem Timotheum « recte tractare verbum veritatis » ib. II. 15; iubet attendere « lectioni et doctrinae, » ut seipsum salvum faciat et eos qui ipsum audiunt, ad quod munus ei data est gratia per impositionem manuum presbyterii 1. Tim. IV. 13-16. Sicut his locis in recto commendatur doctoratus, per quem custoditur verbum traditum veritatis; ita alibi directe iniungitur custodia depositi, in qua includitur doctoratus per formam sanorum verborum. « O Timothee depositum custodi, devitans profanas vocum novitates ² et oppositiones falsi nominis scientiae » 1. Tim. VI. 20. « Formam habe sanorum verborum ³... bonum depositum custodi per Spiritum Sanctum, qui habitat in nobis » 2. Tim. I. 13. 14.

II. Ex hac unitate muneris custodiendae fidei et doctoratus secundum functiones declaratas, seu ex eo ipso, quod munus custodum fidei a Christo institutum est ita, ut exercetur per functiones doctoratus nec possit sine his integrum consistere, evidens est, idem principium quod confert infallibilitatem in custodia depositi, conferre eandem infallibilitatem in functionibus doctoratus. Quae ergo demonstrant promissam tutelam Christi ac directionem et assistentiam Spiritus veritatis, ut successio apostolica depositum fidei usque ad consummationem saeculi integrum semper infallibiliter custodiat (th. V-XI.), eadem omnia etiam demonstrant hanc tutelam Christi et assistentiam ac directionem Spiritus veritatis esse causam efficientem, per quam custodes depositi sub iisdem conditionibus, sub quibus infallibiles sunt in custodienda fide, reddantur infallibiles in explicandis, clarius proponendis, distinctius definiendis et hoc ipso sincere defendendis veritatibus revelatis.

1°. Verba itaque Christi: «docete omnes gentes... et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi,» «ego rogabo Patrem et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis;» «Paraclitus autem Spiritus Sanctus ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis» (th. V.), non possunt pertinere ad successores Apostolorum ut perpetuos depositi custodes, quin ad eos pertineant ut fidei revelatae doctores secundum functiones, quas commemoravimus, quia his ipsis custodia depositi exercetur. Hinc Patres quos citavimus th. VIII. n. I, dum de assistentia et operatione Spiritus Sancti loquuntur ad infallibilem custodiam depositi per magisterium authenticum, plerumque has functiones doctoratus prae oculis habent. Rationem cur sit haereticum repugnare Ecclesiae consensu communi Scripturarum sensum declaranti, adeoque rationem infallibilitatis in expositione et explicatione dogmatum refert Irenaeus IV. 26. n. 5. «ad charismata Domini, per quae Scripturas sine periculo nobis exponunt ii, apud quos est ab Apostolis Ecclesiae successio.» Causa efficiens, ut in universali Ecclesia «non eat in errorem studiosissima speculatio» explicando verum sensum dogmatum, apud Augustinum (in Ps. 9. n. 12.) est «Dominus, qui ipsam Ecclesiam inhabitat.» Causa infallibilitatis definitionum dogmatum, quae adversus haereticos fiunt in Conciliis, apud Cyrillum Alex. T. V. P. II. p. 4. 175. «est Christus qui praesidet,» et «Spiritus Sanctus qui per Concilia loquitur.» Quod «in Sede Apostolica immaculata est semper servata religio,» id inde est, «quia non potest D. N. Iesu Christi praetermitti sententia dicentis: tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam» (in Professione subscripta ab orientalibus sub Hormisda, et sub Hadriano II. in Conc. VIII.). Ratio auctoritatis irrefragabilis consentientium Patrum, qui per temporum et locorum differentias dispensati doctorum munere funguntur, apud Theodoretum T. IV. p. 23. et Leontium Galland. XII. p. 682. est «charisma Spiritus Sancti, quod acceperunt ad docendum in uno Spiritu,» et «gratia Spiritus Sancti, per quem edocti sunt et inter se consentiunt.»

2°. Quae quamvis ita sint, hoc tamen promissum et ordinarium charisma Spiritus veritatis non est per novam revelationem, ut demonstravimus th. XXII; sed est per assistentiam et per directionem Spiritus Sancti ita, ut elementum humanum inquisitionis, industriae, doctrinae acquisitae non excludatur, sed immo supponatur. Possumus quoad hanc rem distinguere tria, occasionem, praeparationem, ultimam conclusionem explicationis, clarioris propositionis, strictioris definitionis dogmatum.

a) Occasionem externam frequentissime praebent controversiae exortae, errores, haereses, ut ss. Patres saepe animadverterunt. Ipsa enim custodia depositi necessariam reddit adversus errores doctrinae revelatae defensionem, ex qua explicatio, strictior definitio, et instantior praedicatio dogmatis consequitur: «a quibus proficiscuntur instituta doctrinae, ab iisdem (decet) discordes eruditionis repugnantias solvi,» ait Gratianus Augustus (Opp. s. Ambrosii T. II. p. 787.). Conferantur Patres Concilii Chalcedonensis in allocutione ad Marcianum Augustum (Hard. II. p. 646. sq.); Athanas. de decret. Nicaen. n. 32; Hilar. Trin. l. II. n. 1. sqq.; Augustinus in Ps. 54. n. 22; de dono Persever. c. 20. n. 53; Civ. Dei l. XVI. c. 2. n. 1; Confess. l. VII. c. 19. n. 23. «Ex haereticis asserta est Catholica, inquit Augustinus in Ps. l. c., et ex his qui male sentiunt, probati sunt qui bene sentiunt. Multa enim latebant in Scripturis; et cum praecisi essent haeretici, quaestionibus agitaverunt Ecclesiam Dei: aperta sunt, quae latebant, et intellecta est voluntas Dei.» «Multa quidem ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum callida inquitudine exagitantur, ut adversus eos defendi possint, et considerantur diligentius, et intelliguntur clarius, et instantius praedicantur; et ab adversario mota quaestio descendi existit occasio» de Civ. Dei l. c.

b) Praeparatio interna explicationis varia est et satissime patet. Ad elementum humanum hic sine dubio praeter alia pertinet scientia acquisita disciplinarum sacrarum, studium Scripturarum, operum ss. Patrum et universim monumentorum ecclesiasticorum, liturgiae, rituum, consuetudinum ecclesiasticarum, theologiae denique universae, in quibus omnibus subsidium disciplinarum etiam mere rationalium et humanarum deesse non potest. Tota denique haec opera et industria considerari debet subdita et subserviens auctoritati ac vigilantiae magisterii authentici. At non sola scientia constituitur hoc elementum praeparationis, quod dicimus humanum; sed alia sunt quam plurima rerum ac eventuum, et totius vitae christianae adiuncta ad populum christianum et ad universam Ecclesiam pertinentia, quibus explicatio, illustratio, distinctior definitio dogmatum praeparari potest.

Non opponimus igitur hoc loco humanum divino sicut distinguitur natura et gratia; sed elementum humanum dicimus tam naturalem quam supernaturalem dispositionem ac cooperationem ex parte hominum, quam Spiritus Sanctus sua providentia et assistentia moderatur ac dirigit ad fidei explicationem, definitionem ac defensionem. Unde elementum istud quod dicimus humanum, quatenus pertinet ad praeparationem explicationis, considerari debet semper sub speciali providentia et directione Spiritus Sancti; adeoque in ipsa praeparatione humanum a divino distingui, non tamen separari potest. Possumus autem hanc praeparationem spectare in universa Ecclesia et ideo primo loco in ipsa Ecclesia docente et in magisterio authentico, vel possumus eam considerare ut est in hominibus et coetibus privatis, puta in scholis et theologis vel in populo christiano. Primo modo debet dici directa praeparatio explicationis, sub providentia Spiritus Sancti inducentis in omnem veritatem; altero modo debet dici praeparatio indirecta, quatenus coniungitur et subservit auctoritati et actioni Ecclesiae docentis.

c) Conclusionem explicationis appellamus ipsam authenticam propositionem, quando iam dogma explicite, clare, diserte proponitur credendum; sive id fiat per solemnem definitionem, sive per consensum universalem praedicationis ecclesiasticae aliter praevalentem. Iam vero quae hactenus disputavimus, demonstrant, etiam in ipsa hac explicationis conclusione elementum humanum suas partes habere, quoniam Ecclesia non novis revelationibus regitur, sed per assistentiam et gubernationem Spiritus Sancti in professione revelationis ab Apostolis traditae infallibiliter conservatur. Haec itaque assistentia et gubernatio organa humana divinitus instituta horumque operam dirigit ad consensum vel definitionem veri revelati, eisque in sua inquisitione assistit ita, ut ad consensum vel definitionem numquam perveniatur nisi secundum sensum genuinum in obiectiva revelatione contentum. Unde ad ipsam directionem et providentiam Spiritus Sancti pertinet efficere, ut sufficiens diligentia humana in fidei definitionibus numquam desit, quod recte animadvertunt Suarez (de Fide disp. V. sect. 8. n. 11.), Bellarminus (de Rom. Pontif. l. IV. c. 2.) et alii. Elementum humanum potest quidem esse varium in diversis adiunctis et diversis aetatibus; sed infallibilitas propositionis et definitionis tota nititur in promissa assistentia Spiritus Sancti, non vero pendet a perfectione elementi humani, diligentiae, inquisitionis, theologicae scientiae per se spectatae.

Nihilominus verum manet, quod diximus de elemento humano in explicatione fidei. Ecclesia nimirum sive ad universalem consensum in praedicatione sive ad formalem definitionem dogmatum, quae prius in controversiam vocabantur, a Spiritu Sancto non deducitur per novas revelationes et per inspirationem propheticam, nec deducitur (saltem ex infallibili promissione) per miracula psychologica. Sed elementum humanum, sive illud pro diversis temporibus et adiunctis sit in se perfectius sive imperfectius, habet primo indefectibiliter promissam tutelam Christi et Spiritus veritatis, ne umquam «eat in errorem» (ut loquitur Augustinus), ut scilicet numquam deveniatur ad universalem consensum praedicationis in dogmate fidei, quod veritas revelata non sit, nec umquam deveniatur ad definitionem, quae non sit vera. Ad huiusmodi verum consensum aut veram definitionem secundo ipsum humanum elementum deducitur per supernaturalem gubernationem Spiritus Sancti, quae naturam non destruit sed elevat et ordinat.

Unde a) pro diversitate elementi humani potest aliquibus aetatibus explicatio fidei esse illustrior quam aliis. b) Pro eadem diversitate ipsae formales definitiones fidei possunt esse aliquibus temporibus pleniiores, distinctiores, profundiores quam aliis. γ) Imo fieri potest, ut ex imperfectione elementi humani (scientiae, inquisitionis, cooperationis, sanctitatis) non deveniatur ad definitionem, ad quam Spiritus Sanctus sub conditione maioris perfectionis deduxisset. δ) Sed fieri numquam potest, quaecumque sint elementa humana, et quaecumque supponatur eorum imperfectio, ut ipse consensus praedicationis, de quo diximus, vel ipsa definitio ad quam deventum est, positive non contineat veritatem. Ad indefectibilitatem enim huius consensus horumque iudiciorum fidei omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promissa est assistentia eius cui data est omnis potestas in coelo et in terra, ac Spiritus veritatis tam incommutabiliter, quam incommutabiliter promissa est indefectibilitas Ecclesiae⁴.

3°. Si quae diximus, in summam contrahamus, explicatio doctrinae fidei per doctores authenticos in his fere capitibus constituta intelligitur. Vel a) solemni definitione aut unanimi praevalente consensu authenticum magisterium proponit dogma in se ipso explicite, quod antea propositum erat in alio implicitum; vel b) sub determinatis conceptibus et respectu directe opposito certis quibusdam erroribus dogma declaratur, hocque ipso statuuntur determinatae ecclesiasticae verborum formae, quibus tales conceptus exprimuntur; vel c) quod prius obscurius erat et ambiguum, aut usu magis ac consuetudine constabat quam diserta praedicatione, definitur clarius et expressius. Ex his denique, ut patet, consequitur d) distinctior tum pro singulis, tum pro universa Ecclesia intelligentia; hisque omnibus continetur instantior expliciti et definiti iam dogmatis praedicatio et adversus haereses validior defensio.

Est hic, ut brevissime dixit Albertus M. (3. dist. 25. a. 1. ad 1.) « potius profectus fidelis in fide, quam fidei in fideli, » h. e. profectus explicitae et distinctae cognitionis obiecti fidei, non incrementum ipsius obiecti in se. Eloquentius idem declarat Vincentius Lirinensis locis illis notissimis. « Crescat igitur oportet et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius Ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapientia; sed in suo dumtaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eamdemque sententia... quodcumque in hac Ecclesiae Dei agricultura fide Patrum saturn est, hoc idem filiorum industria decet excolatur et observetur, hoc idem floreat et maturescat, hoc idem proficiat et perficiatur. Fas est enim ut prisca illa coelestis philosophiae dogmata processu temporis excurentur, limentur, poliantur; sed nefas est, ut commutentur; nefas ut detruncentur, ut mutilentur. Accipiant licet evidentiam, lucem, distinctionem; sed retineant necesse est plenitudinem, integritatem, proprietatem » Commonitor. n. 27-32. cf. Basil. ep.223. al.79. num.3; Augustin. ll. cc.

III. Güntherus distinguebat facta historica in Scripturis consignata, et horum factorum intelligentiam. Hanc intelligentiam appellabat « traditionem doctrinalem » et « conscientiam Ecclesiae. » Porro intelligentiam eandem statuebat continua incrementa accipere ope scientiae philosophicae, adeo ut imperfectior fuerit in Apostolis quam in ss. Patribus, in his tamen minime perfecta immo admodum manca propter defectum verae philosophiae, donec tandem nunc reperta vera philosophia (Güntheriana) viam instravit, qua perveniatur ad supremam totius revelatae doctrinae intelligentiam atque ita ad conclusionem « traditionis doctrinalis, » seu, ut ipse loquitur, ad id quo non plus ultra procedi potest. In hoc scientiae profectu et veritatis explicatione per aetatum decursum ad magisterium Ecclesiae spectat inter varios modos intelligendi dogmatis quovis tempore obtinentes definire illum, qui eo tempore est aptissimus. Hac in definitione Ecclesia sub assistentia Spiritus Sancti est infallibilis; at non ideo definitus modus intelligendi dogmatis est simpliciter perfectus et verus. Imo proficiente humano intellectu in aliis scientiis, in philosophia generatim, in psychologia, in philosophia naturae, etiam illa ab Ecclesia pridem data dogmatis definitio apparebit imperfecta, et alia perfectior erit necessaria. Huiusmodi ergo definitiones quae ab Ecclesia diversis aetatibus editae sunt, ait Güntherus, agnoscendas esse ut continentes aliquam veritatem, non tamen veritatem et veram dogmatis intelligentiam simpliciter. Ita definitio Ephesina de unitate personae Christi continet aliquam veritatem in eo positam, quod Christus homo fuit ab initio suae existentiae coniunctus Deo Verbo, sed non continet nec potuit continere supremam intelligentiam dogmatis ⁵, quia saeculo V. defuit philosophia saeculi XIX; Spiritus Sanctus vero hunc defectum noluit supplere iuxta sapientem oeconomiam, qua nec Moysi in V. T. revelata fuit veritas SS. Trinitatis, et iuxta effatum illud Christi: « non potestis portare modo. » Eadem ratione etiam Concilium Tridentinum dicitur a Günthero (in Annalibus philosophicis quos inscripsit Lydia 1852. p. 348–350.) « quoddam interim, cui utrum definitivum sit successurum, nemo novit. » Propaedeutica T. II. p. 259. sqq.; Aurorae australes et boreales p. 260–264; Lydia 1850. p. 94. sqq.

In tota hac theoria in primis conceptus Traditionis doctrinalis pervertitur; tum consequenter ad hanc idearum perversionem relatio inter intelligentiam Apostolorum et sequentium doctorum perperam stabilitur; ss. Patrum etiam consentientium auctoritas, et generatim doctoratus authenticus ad explicationem dogmatum vel negatur vel in alienum sensum detorquetur; hinc ministerium divinitus institutum in successione apostolica ad conservandam et explicandam Traditionem fere eliminatur, atque in eius locum aliquo modo cultores scientiae rationalis substituuntur; philosophia et scientia naturalis quae non potest esse nisi aliquod subsidium elementi humani in praeparatione explicationis, assumitur ut causa princeps totius explicationis; quamvis enim concedatur per Spiritum Sanctum explicationem esse infallibilem, hoc ipsum non rite declaratur. Praeterea Traditionis ipsius in se et obiective spectatae incrementum (utique ex falsa Traditionis notione) admittitur. Postremo conclusio explicationis et valor definitionis omnino praepostere concipitur. De hoc tantum ultimo hic agimus; reliqua enim ex superioribus thesibus confutata facile intelliguntur.

1°. Definitiones fidei sub ea verborum forma et sub iis conceptibus, sub quibus proponuntur, credendae sunt fide irreformabili ac immobili. Hoc enim ipsum efficitur per assistentiam Spiritus Sancti, ut hisce Ecclesiae definitionibus nihil subsit, quod non sit obiective revelatum et immutabiliter verum. Quamvis ergo fieri possit, ut dogma prius directe explicatum et definitum sub uno conceptu in oppositione adversus certum aliquem errorem (e. g. distinctio personarum in Deo adversus Sabellianos, unitas personae in Christo adversus Nestorianos), postea directe declaretur et definiatur sub alio conceptu adversus errorem alium forte priori contrarium (e. g. unitas essentiae in tribus personis adversus Arianos, distinctio naturarum in Christo adversus Monophysitas); fieri tamen numquam potest, ut conceptus prior non maneat in omne tempus infallibiliter verus et credendus tamquam dogma a Deo revelatum. Ita exempli causa postquam definitum est, unam esse personam Christi eamque divinam, nec hominem Christum esse aliam distinctam personam quam Christum Deum; non potest quovis tempore sequenti reperiri ut verum et admitti, aliam personam esse Deum Verbum et aliam distinctam personam Christum hominem, quomodocumque personae duae inter se unitae intelligantur. « Manet enim verbum fidei in aeternum, » ut ait Athanasius de definitione Nicaena (ep. ad Afros n. 2.). Sane nisi hoc fundamentale principium firmum sit, infallibilitas Ecclesiae tam in docendo quam in credendo, et constans veritas omnium dogmatum subvertetur.

2°. Ex his ipsis consequitur, relationem inter definitiones fidei et inter scientiam humanam omnino inversam esse et ei oppositam, quam Güntheriani conceperant. Post definitionem nefas est, ut scientia humana sensum dogmatis ad suas rationales ideas praconceptas conformet; sed ordine inverso sensus in definitione propositus norma sit oportet scientiae et intelligentiae. Scientiae itaque theologicae munus est, a) ut satagat dogma secundum formam definitam quam accommodatissime concipere; expoliendo etiam, si opus sit, ad sensum definitae veritatis notiones philosophicas. Qua ratione ex. g. notiones personae et naturae ad sensum dogmatis definiti de SS. Trinitate et Incarnatione, notio generationis ad sensum dogmatis de processione Spiritus Sancti a doctoribus catholicis expolitae sunt non sine fructu ipsius etiam rationalis philosophiae (vid. Tract. de Trin. th. XXX. XXXI.). b) Alterum et praecipuum deinde theologiae munus est, ut secundum sensum definitum veritatem ex monumentis revelationis demonstret, atque adversus errores et falsas intelligend rationes tueatur. c) Haec ipsa necessaria defensio, et hoc studium verae intelligentiae postulat, ut dogmatis in definito suo sensu nexus ac concentus cum aliis veritatibus sive theologicis sive etiam rationalibus et naturalibus (quantum mysteriorum indoles permittit) inquiratur et manifestus exhibeatur. Valet itaque axioma Patrum sicut universim ita etiam in singulis capitibus pro scientia theologica: fides praecedit, ut sequi possit rerum fidei scientia; in fide fundatur scientia; fides quaerit intellectum. Non autem praecedit intellectus et scientia, ut fidei obiectum sub certa forma definitum ad suas ideas suumque genium conformat, nec potest admitti principium a Gunthero indicatum ordine inverso: « intelligo ut credam, » si de alia scientia quam de cognitione motivorum credibilitatis sermo sit (S. Th. 2. 2. q. 1. a. 4. ad 2.).

Hanc ipsam doctrinam iam ab oecumenico Concilio Vaticano definitam habemus. « Neque enim fidei doctrina quam Deus revelavit, velut philosophicum inventum proposita est humanis ingenii perficienda; sed tamquam divinum depositum Christi sponsae tradita, fideliter custodienda et infallibiliter declaranda. Hinc sacrorum quoque dogmatum is sensus perpetuo est retinendus, quem semel declaravit sancta Mater Ecclesia, nec umquam ab eo sensu, altioris intelligentiae specie et nomine, recedendum. » Huic definitioni in cap. IV. Constit. Dei Filius, respondet canon 3°: « Si quis dixerit, fieri posse, ut dogmatibus ab Ecclesia propositis aliquando secundum progressum scientiae sensus tribuendus sit alius ab eo, quem intellexit et intelligit Ecclesia; anathema sit. »

Corollarium. Sicut historia populi Dei in V. T. ab Adam usque ad Christum, pariterque historia evangelica et apostolica est historia divinae revelationis; ita etiam inde a consummata obiectiva revelatione locum habere potest et certe habuit historia explicationis et propositionis dogmatum. Quoniam usu loquendi satis communi dogma fidei dici solet non tam veritas revelata in se, quam veritas revelata quatenus est sufficienter proposita in Ecclesia, sicut dici potest e. g. veritatem revelatam immaculatae conceptionis B. V. non fuisse dogma fidei ante definitionem, nunc esse dogma fidei; propterea historia explicationis et propositionis veritatum revelatarum potest dici historia dogmatum. Quamvis ergo erraret, qui hac appellatione affirmaret historiam h. e. mutationem aliquam et profectum revelationis obiectivae post Apostolos, atque ita historiam dogmatum confunderet cum historia revelationis; et quamvis gravius adhuc erraret, qui hoc nomine uteretur ad asserendam mutabilitatem sive veritatis revelatae in se sive dogmatis sufficienter iam propositi: non est tamen quod quis offendatur nomine licet recentius invecto historiae dogmatum; habet enim nomen praeter illam praeposteram significationem aliam eamque verissimam. Quis enim dixerit, definitionum e. g. Tridentinarum, aut propositionis doctrinae de canone librorum sacrorum, aut definitionis nuper commemoratae de immaculata conceptione B. V. nullam esse historiam? Nihilominus ambiguitas et abusus nominis satis est, ut, ubi potest perperam intelligi, non adhibeatur sine declaratione, et potius dicatur historia explicationis quam historia dogmatum. Porro explicatio dogmatum, de qua in thesi egimus, non est idem ac theologia dogmatica seu schola theologica; ergo etiam historia explicationis dogmatum et historia theologiae dogmaticae distinguuntur.

Denique consideranti patebit, explicationem ac propositionem dogmatum eiusque historiam cohaerere cum historia revelationis ut cum suo fundamento praesupposito; necti intrinsecus cum historia theologiae ut cum suo consequenti, et aliquatenus ut cum aliquo antecedenti elemento praeparationis; copulari extrinsecus cum historia haereson, a qua non tamquam a causa sed tamquam ab occasione explicatio et explicationis modus quadam ratione pendet; patebit postremo, eandem historiam explicationis dogmatum constituere partem intimam historiae ecclesiasticae.

De discrimine explicationis depositi fidei ante et post completam revelationem.

« Explicatio et illustratio revelationis usque ad suum complementum per Christum et per Spiritum Sanctum in Apostolis, facta est a Deo ipso per novas continuo sibi succedentes revelationes. Instituta ergo comparatione inter diversas oeconomias, non autem inter singulas in his oeconomis personas, dici debet depositum fidei eo fuisse explicatius, quo plenitudini temporis propinquius. Quod vero ait s. Thomas (2. 2. q. 1. a. 7.), quantum ad substantiam articulorum fidei non esse factum eorum augmentum per temporum successionem, sed quantum ad explicationem crevisse numerum articulorum, non eodem sensu intelligendum est, ac quando dicimus, in Ecclesia christiana post Apostolos nullum obiectivum incrementum depositi, eiusdem tamen explicationem locum habere posse. »

I. Sine dubio populus Dei unus est et latiori aliquo sensu una Ecclesia Dei ab initio humani generis usque ad consummationem saeculi, adhaerens Deo per fidem, spem et charitatem, atque ad hanc unionem cum Deo sicque ad aeternam salutem pertingens per merita Christi redemptoris, pro uno statu adhuc futuri, pro alio statu iam praesentis; « non enim aliud nomen est sub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri » (Act. IV. 12.). Vide Gregor. de Valentia Analys. fidei l. VI. c. 2. n. 2. Hinc Deus inde ab initio supernaturaliter seipsum, et redemptionem per Christum revelavit (Gen. III. 15.). In fide autem in Deum et in Christum redemptorem consistit ipsa (ut dici solet a theologis) substantia fidei, sine qua Ecclesia Dei numquam fuit: « haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum et quem misisti Iesum Christum » (Io. XVII. 3.). Nihilominus discrimen est maximum inter modum revelationis, instituta, et sacramenta, ut se habuerunt ante Christi adventum, et ut completa sunt a Verbo incarnato in sua Ecclesia; sicut discrimen est inter promissionem et praeparationem ac inter rem ipsam promissam et completam. Unde distincta sane est duplex oeconomia veteris ac novi Testamenti. In ipsa veteri oeconomia secundum ea omnia quae enumeravimus, discrimen non quidem eiusdem rationis sicut inter vetus et novum Testamentum, magnum tamen est inter populum Dei peculiarem collectum et formatum ministerio Moysis, et inter statum praecedentem ante Moysen, qui status pro ceteris gentibus etiam post institutionem populi peculiaris perduravit. Unde altera est distinctio, quae dici solet legis naturae et legis scriptae; seu oeconomiae patriarchalis et oeconomiae Mosaicae.

Iam si non singulas personas sed status diversos et oeconomias conferamus; primum quidem constat, revelationem patriarchalem, quatenus publica erat et communicanda aliis, penes Israelitas per Moysen collectos et formatos in peculiarem populum Dei conservatam fuisse aut renovatam; deinde vero revelationem eandem tum quoad doctrinam directam de Deo tum quoad veritates alias connexas et quoad doctrinam moralem, maxime autem quoad futurum Messiam fuisse explicatam, illustratam, disertius et instantius propositam per Moysen, prophetas, et inspiratos scriptores novis et moraliter loquendo continuo sibi succedentibus revelationibus usque ad completionem per adventum promissi et exspectati Messiae. Depositum ergo revelationis longe explicatius et amplius erat in lege scripta quam in oeconomia patriarchali, idque non per meram explicationem absque novis revelationibus; sed per incrementum ipsius obiectivi verbi Dei.

Si veteris oeconomiae pars utraque seorsum spectetur, facile patet, incrementum per temporum successionem in utraque fuisse. Nam revelationes et in serie patriarcharum praesertim inde ab Abraham non defuerunt; potissimum vero in oeconomia Mosaica missio prophetarum et inspiratio scriptorum sacrorum usque ad tempora secundi templi luculentissima, ab eo tempore minus quidem perspecta Iudaeis sed tamen realis numquam desiit¹. Hae vero revelationes novae utique incrementum erant depositi ex praecedentibus aetatibus transmissi. « Fides nostra, inquit s. Thomas, in duobus principaliter consistit; primo quidem in veri Dei cognitione... secundo in mysterio incarnationis... Si ergo de prophetia loquamur, in quantum ordinatur ad fidem deitatis, sic crevit secundum tres temporum distinctiones, scilicet ante legem, sub lege, et sub gratia. Nam ante legem Abraham et alii Patres prophetice sunt instructi de his, quae pertinent ad fidem deitatis. Unde et prophetae nominantur Ps. CIV. 15... Sub lege autem facta est revelatio prophetica de his, quae pertinent ad fidem deitatis, excellentius quam ante; quia iam oportebat circa hoc institui non solum speciales personas aut quasdam familias sed totum populum Exod. VI. 2... Postmodum vero tempore gratiae ab ipso Filio Dei revelatum est mysterium Trinitatis Matth. XXVIII. 19. In singulis tamen statibus prima revelatio excellentior fuit. Prima autem revelatio ante legem facta est Abrahae (computando tempora generis humani velut renovati post Noe, et respiciendo immediatam connexionem cum populo Israel; quoad revelationem ante diluvium posset idem dici de Adam, quod Angelicus hic dicit de Abraham)... Isaac vero facta est inferior revelatio quasi fundata super revelatione facta Abrahae, unde dictum est ei: ego sum Deus Abraham patris tui Gen. XXVI. 24; et similiter ad Iacob dictum est: ego sum Deus Abraham patris tui et Deus Isaac Gen. XXVIII. 12. Et similiter in statu legis prima revelatio facta Moysi excellentior fuit, supra quam fundatur omnis alia prophetarum revelatio (sicut et ipsa fundatur super eam, quae facta est praecedentibus patriarchis). Ita etiam in tempore gratiae super revelatione facta Apostolis de fide Unitatis et Trinitatis fundatur tota fides Ecclesiae (ipsa vero revelatio Christi et Spiritus Sancti per Apostolos est completio totius revelationis praecedentis). Quantum vero ad fidem incarnationis Christi, manifestum est, quod quanto fuerunt Christo propinquiores, sive ante sive post, ut plurimum plenius de hoc instructi fuerunt » S. Th. 2. 2. q. 174. a. 6.

Ceterum ne de propinquitate ad Christum difficultas oriatur, a) comparatio intelligenda est inter triplicem statum oeconomiae non inter personas singulas; b) adverti debet, totum novum Testamentum ut tempus novissimum et temporis plenitudinem esse Christo semper aeque propinquum: « et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi ». Itaque saltem loquendo de statu ac fidei deposito et praescindendo a singulis personis indubitatum est, quod eloquentissime prosequitur s. Gregorius M. « Hoc quoque nobis sciendum est, quia et per incrementa temporum crevit scientia spiritualium Patrum. Plus namque Moyses quam Abraham, plus prophetae quam Moyses, plus Apostoli quam prophetae in omnipotentis Dei scientia eruditi sunt... quia quanto mundus ad extremitatem ducitur, tanto nobis aeternae scientiae aditus largius aperitur » in Ezech. 1. II. hom. 4. n. 10-12. (al. in Ez. hom. 16.). Vide Suarez de Fide disp. II. sect. 6; de Lugo de Fide disp. III. sect. 5.

II. S. Thomas 2. 2. q. 1. a. 7. duo docet, quoad substantiam scilicet articulorum fidei non esse factum augmentum, et solum quoad explicationem crevisse numerum articulorum. Constat vero tum ex ipsa explicatione s. Thomae tum ex iis quae hactenus a nobis dicta sunt, hanc duplicem assertionem Angelici non esse intelligendam eo sensu, quo in N. T. post Apostolos nullum incrementum, sed solum explicationem depositi revelati locum habere posse in superioribus demonstravimus.

1°. Quoad negationem augmenti articulorum, distinguantur oportet substantia fidei (obiectivae), et quae ad substantiam accedunt et cum illa connectuntur. Si consideremus fidem in sua completione, fidem inquam christianam, substantia eius est mysterium Dei unius et trini atque redemptionis per Verbum incarnatum: « opus evangelii, substantia novi Testamenti, quod exinde Pater et Filius et Spiritus Sanctus tres crediti unum Deum sistunt... ut coram iam Deus in suis propriis nominibus et personis cognosceretur, qui et retro per Filium et Spiritum Sanctum praedicatus non agnoscebatur » Tertull. contr. Prax. c. 31.

Animadvertatur deinde, credi aliquid posse dupliciter, explicite et in se, tum implicite in alio explicite cognito. Implicitum unum in altero esse potest iterum dupliciter, primo modo ut in principio dirigente (principio formali); ita revelata et revelanda omnia creduntur implicite in auctoritate Dei revelantis, et omnia saltem satis proposita creduntur in fide Ecclesiae. Altero modo potest una veritas contineri in altera ut in principio includente (principio materiali); idque vel solum obiective et in se, ita ut a nobis nonnisi per novam revelationem ea comprehensio cognosci possit; vel etiam logice et quoad nos, ita ut comprehensio vel per analysin et deductionem vel alio modo e. g. ex historicis eventibus sine nova revelatione sit cognoscibilis (vide p. 279. nota).

Quae non aliter in revelatione continentur quam in principio dirigente, vel implicita sunt in principio includente solum obiective, non vero etiam quoad nos; ea revera nobis revelata non sunt, quamvis aliquid revelatum sit, in quo ut in principio illae veritates alterutro modo contineantur. Sunt autem in se revelata, quae continentur in principio includente etiam quoad nos, quamvis comprehensio nondum cognoscatur.

Hisce positis a) semper erat aliquid supernaturaliter a fidelibus cognitum, in quo implicite credebantur omnia revelata et revelanda; cognitum nempe erat obiectum formale fidei seu auctoritas Dei, si ei aliquid revelare placuerit. Imprimis ergo virtus seu supernaturalis habitus fidei semper erat eiusdem rationis. Habet enim virtus fidei suam propriam speciem non ab obiecto materiali quod creditur, sed ab obiecto formali, propter quod creditur; virtus nimirum est supernaturalis, qua a Deo revelata vera esse creduntur propter auctoritatem ipsius Dei revelantis.

b) Inde ab origine generis humani erant aliquae veritates explicite revelatae, in quibus saltem obiective continebatur implicita tota substantia fidei nostrae, et implicitae continebantur veritates aliae multae, quae temporis progressu explicite sunt revelatae. « Omnes articuli (per se ad fidem pertinentes cf. supra p. 278. 279.) implicite continentur in aliquibus primis credibilibus, scilicet ut credatur Deus esse et providentiam habere circa hominum salutem, secundum illud Heb. XI. 6: accedentem ad Deum oportet credere, quia est, et quia inquirentibus se remunerator sit. In Esse enim divino includuntur omnia, quae credimus in Deo aeternaliter existere, in quibus nostra beatitudo consistit; in fide autem providentiae includuntur omnia, quae temporaliter a Deo dispensantur ad hominum salutem, quae sunt via ad beatitudinem » S. Th. 2. 2. q. 1. a. 7. Semper ergo erant aliqui articuli fidei revelati, qui saltem implicite continebant substantiam articulorum totius fidei, et hoc sensu non est factum eorum augmentum per temporum successionem.

c) At pertinentia ad ipsam substantiam, mysterium Trinitatis, incarnatio Verbi et divinitas Messiae, licet cognita explicite hominibus specialiter a Deo illustratis, non tamen semper in revelatione publica et communi continebantur ita clare, ut in V. T. omnes ea credere tenerentur, aut non opus fuisset illustratione per claram revelationem novi Testamenti. Multae deinde veritates particulares de Christo, de modo et mediis sanctificationis etc., ut nihil dicamus de historicis, ita successu temporis revelatae sunt, ut prius simpliciter non revelatae fuisse dici debeant, cum sine nova revelatione cognosci ut fide credendae non potuerint. Unde simpliciter dicendum est, revelationem veritatum obiectivam in V. T. per temporum successionem incrementa accepisse. Et hoc est discrimen in comparatione ad novum Testamentum, in quo huiusmodi obiectivum incrementum, post revelationis catholicae completionem per Apostolos, iam locum non habet (th. XXII.).

2°. Altera s. Thomae et reliquorum theologorum propositio erat de explicatione revelationis in V. T. « Quantum ad explicationem crevit numerus articulorum, quia quaedam explicite cognita sunt a posterioribus, quae a prioribus non cognoscebantur explicite » S. Th. l. c. Ex discrimine inter comprehensionem quarumdam veritatum, quae obiective quidem erant implicitae in revelatione nondum completa V. T. non tamen ita, ut sine nova revelatione fieri possent explicitae, et inter comprehensionem implicitam veritatum, quae est logica etiam quoad nos in revelatione N. T. iam completa; ex eo inquam discrimine intelligitur quoque differentia inter modum utriusque explicationis. Prior illa nec facta est nec fieri potuit nisi a Deo per revelationem ipsius veritatis explicandae et nondum in se revelatae, quo ipso revelationi continuo novum incrementum accessit; posterior non est nisi veritatis iam pridem in se revelatae clarior propositio per explicationem verbi Dei in Ecclesia conservati et traditi, quae explicatio scientifica etiam opera et industria humana, authentice et infallibiliter per magisterium Ecclesiae sub assistentia Spiritus Sancti absque nova revelatione instituitur ac perficitur.