Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Disceptatio in opusculo cl. Doctoris non est illa critica, quae subinde haberi solet, utrum partes omnes librorum sacrorum ut nunc nobis prostant, genuinas censeri oporteat et ab ipsis primis librorum conscriptoribus profectas; sed quaestio nunc inducitur alia, inter catholicos fere nova eaque prorsus theologica, an libri canonici secundum omnes suas partes genuinas credi debeant conscripti Deo inspirante? Insuper quaestio non est, utrum nomine partium librorum necessario intelligi debeant singula vel minutissima incisa, cuiusmodi sunt e. g. salutationes ab Apostolis adnexae epistolis, vel quae habet Paulus de paenula relicta Troade, vel (ut auctor ait) de vino modico, quod Apostolus commendat discipulo. Non ignoro, unum vel alterum theologum (loquor de paulo vetustioribus) repertum fuisse, qui ad huiusmodi minutissima inspirationem extendi, ausus fuerit negare¹. Verum nunc nostra dissertatio longe ulterius progreditur, doctrinamque proponit, cui equidem censeo auctoritatem repugnare ineluctabilem, ex qua insuper pericula intelligo consequi gravissima et ab auctore certe numquam intenta, quam denique nullo argumento sed meris coniecturis fulciri video.

2. Examinemus summa capita huius novae commentationis. In sacris libris, ibi dicitur, distinguenda est doctrina fidei et morum, quae etiam ab auctore verbis Magistri (non rite intellectis) appellatur « scientia animae » (die Wissenschaft der Seele)², tum vero discernendae sunt (ut ait) « res profanae » in iisdem Scripturis comprehensae. In rebus fidei et morum scribendis auctor humanus a Deo supernaturali ope praeservabatur ab omni errore; utrum homines in iis scribendis non modo per assistentiam divinam ab errore praemuniti, sed etiam per inspirationem fuerint illuminati in intellectu et moti in voluntate ad ea omnia et sola scribenda, quae Deus voluit per Scripturam hominibus proponere tamquam verbum suum scriptum, cl. disputator nullibi satis declarat. Hypothetice dumtaxat proponit notionem aliquam « inspirationis strictiori sensu » p. 102, quae vero notio vel admodum obscura est vel, si sumitur in obvio verborum sensu, minime sincera, et quae maxime post definitionem Vaticanam non amplius possit sustineri.

3. Certissimum quidem est, in inspiratione ad scribendum gradus fuisse diversos; sed aeque certum haberi debet, neque veritatis revelationem per se esse inspirationem ad scribendum, neque ad huius essentiam sufficere praemunitionem ab errore per divinam assistentiam, cuiusmodi requiritur etiam in infallibilibus definitionibus Conciliorum vel Romanorum Pontificum, quin propterea definitiones istae constituantur Scriptura inspirata. Omnium vero minime admitti potest, quod auctor p. 100. 101. docet de discrimine inter « infallibilitatem Ecclesiae et inspirationem Scripturae, » quasi istud tantummodo in diversitate obiecti consisteret, quatenus per inspirationem novae veritates revelentur, per infallibilitatem Ecclesiae non novae sed iam pridem revelatae veritates proponantur. Nec revelatio stricto sensu, manifestatio nempe rei occultae, nec nova revelatio sensu latiori, prima videlicet veritatis propositio divinitus facta, pertinet ad essentialem notionem inspirationis. Multa inspirabantur ad scribendum, quae hominibus inspiratis per humana subsidia et per humanam industriam comperta erant: « qui hagiographa conscripserunt, ait s. Thomas (2.2. q. 174. a. 2. ad 3), eorum plures frequentius loquebantur de his, quae humana ratione cognosci possunt, non quasi ex persona Dei sed ex persona propria, cum adiutorio tamen divini luminis. » Hoc lumen explicat « lumen intellectuale divinitus infusum non ad cognoscendum aliqua supernaturalia (ut in superiori prophetiae vel inspirationis gradu), sed ad iudicandum secundum certitudinem veritatis divinae ea, quae humana ratione cognosci possunt. » Pariter doctrina evangelica pridem erat revelata, in Ecclesia praedicata et quotidie in praxim deducta, antequam eadem inspiraretur Evangelistae s. Matthaeo ad scribendum; imo plurima quae iam etiam in Scriptura erant proposita, denuo sub charitate inspirationis consignabantur ab aliis sacris scriptoribus, quod, ne de reliquis dicam, ex comparatione quatuor Evangeliorum omnibus compertum est. Discrimen itaque inter propriam rationem infallibilitatis Ecclesiae et inter essentiam inspirationis nequaquam eo modo, quo auctor asserit, positum est in obiecto, sed omnino in diversitate ipsius charismatis in subiecto, quoniam ad infallibilitatem sufficit assistentia divina, qua error in definitione excludatur, ad inspirationem scriptionis praeter munitorem ab errore essentialiter requiritur positiva supernaturalis operatio Dei in intellectum et voluntatem scriptoris, qua fiat, ut Deus ipse per hominem inspiratum proprio sensu sit auctor libri, ac proinde liber non quomodocumque contineat verbum Dei sine errore, sed quatenus est liber scriptus, sit efficienter a Deo auctore, et verbum Dei scriptum. Hanc inspirationis notionem ex Scripturis ipsis, ex Conciliis et ex consentiente doctrina PP. satis demonstravimus in Tract. de Scripturis sect. I.

4. Verum nunc non tam de notione et essentia inspirationis quam de eius amplitudine, non de intensione sed de extensione inspirationis disceptatio est. Facta enim distinctione, quam commemoravi, inter doctrinam « religiosam » et inter « res profanas » in Scripturis sacris, disertatio affirmat, in his « rebus profanis » scribendis homines fuisse omnino sibi relictos adeo, ut in his etiam errare potuerint, ac proinde ad harum rerum scriptionem nec inspiratio (quaecumque eius notio statuatur) nec assistentia divina praecavens errores extenderetur. Secundum omnes ergo has partes, quae non continent « doctrinam fidei vel morum, » si novae theoriae fidendum esset, Scriptura haberetur mere humana, viribus nimirum dumtaxat humanis exarata, quae propterea in hisce partibus nec inspirata credi posset, nec a priori haberi immunis ab erroribus; consequenter in hisce omnibus partibus, sive actu insint sive non insint errores, neque Scriptura canonica censenda foret. In hac doctrina porro quaerentibus nobis certam normam, qua partes has humanas distinguamus ab illis, quae vel inspiratae sunt vel saltem infallibiliter continent verbum Dei, hanc regulam auctor proponit p. 98. 99. « Si narratio aliqua historica (inquit) necessarium fundamentum constituit veritatum religiosarum, ita ut ipsae hae veritates pendeant a veritate historiae, quemadmodum e. g. commoratio populi Israel ad montem Sinai veritatem legislationis sustinet ac communit; tum debuit Deus in gratiam veritatis religiosae scriptorem immunem servare ab errore. Si autem huiusmodi connexio facti narrati cum veritate religiosa non obtinet; tum ab humana critica pendet, utrum veritas huiusmodi historiae agnoscenda an repudianda sit » ³

Haec normam praebent satis claram, quam vero nemini catholico fas fuerit adoptare. Libri sacri sub charismate infallibilitatis (an etiam inspirationis, non dicitur) scripti sunt in iis partibus dumtaxat, quae continent « veritates religiosas » vel facta historica ut « fundamentum necessarium, sine quo ipsa veritas religiosa concideret; » reliqua igitur omnia in iisdem libris scripta sunt mere humanitus; ac proinde de his omnibus sicut de aliis libris humanis ad criticam pertinet iudicare, non iam utrum divinitus an humanitus sint scripta (constat enim secundum normam propositam, opera esse omnino humana), sed utrum vera sint an falsa. Si examine critico vera fuerint reperta, sine dubio credenda sunt fide humana h. e. propter demonstratam scientiam et veracitatem hominis narrantis, sed numquam possunt credi fide divina tamquam verbum Dei propter auctoritatem Dei, quoniam in iis omnibus non Dei, sed tantummodo hominis verbum est et auctoritas. Hinc apparet, quid valeant, quae ibi infert cl. auctor: « Si animo sincero examen instituatur, rarissime eveniet, ut narrationem biblicam, etiam cum religione non connexam, cogamur repudiare » ⁴. Nempe sicut in Thucidide vel Tacito ita in hisce libris rarissime reiiciemus huiusmodi narrationem ut falsam, sed tamen semper negabimus inspiratam vel ex divina saltem assistentia infallibilem, et admittemus documentum dignum fide humana, quantum scientia et veracitas testis humani fuerit demonstrata.

5. At hac ratione magna pars librorum et libri integri praesertim veteris Testamenti censebuntur libri mere humani, quantumlibet fide humana veraces demonstrari queant. Quaeso enim e. g. in libris Ruth, Esther, in epistola ad Philemonem aliisque, quaenam proponuntur in sensu nostri auctoris « veritates religiosae, » quae facta « sine quibus veritas religiosa consistere non posset »? Iuxta novam igitur doctrinam isti libri cum magna parte aliorum non possent haberi canonici in sensu ecclesiastico huius appellationis. Atqui de fide est in Conciliis Florentino, Tridentino, Vaticano definitum, ne de aliis dicam, libros ibi enumeratos veteris et novi Testamenti « integros cum omnibus suis partibus » esse sacros et canonicos, ipseque sensus huius appellationis est a Concilio Vaticano diserte declaratus: « eos (integros cum omnibus suis partibus) Ecclesia pro sacris et canonicis habet... propterea quod Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem, atque ut tales Ecclesiae traditi sunt. »

6. Error in ipsa re et doctrina viri eruditi, nisi ego fallor, originem habet ex errore methodico. Voluit nimirum ex rerum intestina necessitate et a priori decernere de amplitudine inspirationis, cum tamen de ea non nisi a posteriori ex testimonio divino constare queat. Notio enim inspirationis tota theologica est, ac proinde inquirenda in divina revelatione, ut haec in Ecclesia Dei traditur et declaratur, ex eademque revelatione ab Ecclesia proposita discamus oportet inspirationis extensionem. Omissa quaestione de genuino conceptu inspirationis, quoad eius extensionem omnino certum est, a) nomine excellentiae Scriptura, Scriptura sacra, et formulis scriptum est, Scriptura dicit hisque geminis non modo totam collectionem vel integros libros, sed singulas eorum partes et singulos etiam textus fuisse ab ipso Christo, ab Apostolis, ab universa Ecclesia designatos; b) hoc nomen Scripturae fuisse semper intellectum pro Scriptura inspirata πᾶσα γραφή θεοπνευστος, et illas formulas fuisse aequipollenter ac promiscue adhibitas cum aliis: Deus dicit, Spiritus Sanctus dicit, homo in Spiritu Sancto dicit; c) hanc excellentiam Scripturae, ut omnis Scriptura tum nempe in integris libris tum in singulis partibus declararetur et crederetur inspirata et verbum Dei scriptum, non fuisse repetitam ab excellentia materiae sed formaliter a modo, quo scripta est, ut nomen ipsum inspirationis satis manifestum reddit. Haec in Tractatu de Scripturis divinis satis demonstrata nunc assumo.

Iam vero ex hac universali doctrina consequitur, illas partes historicas de quibus loquitur cl. auctor, tam certo et indubitanter ab Ecclesia fuisse habitas et haberi ut scriptas sub charismate inspirationis, quam certo accensebantur et accensentur Scripturae sacrae. Atqui numquam in Ecclesia catholica dubitatum est; sed semper in homiliis, in commentariis, in citationibus Patrum et Doctorum, in synopsibus et indiculis librorum sacrorum est expressum et praedicatum, e. g. caput I. Gen. 2-25, de quo auctor dissertationis nominatim agit, omnino pertinere ad Scripturam sacram, ut profecto caecus sit oporteat, qui hac de re dubium non dico praevaluisse, sed permissum aut toleratum aut aliquando auditum fuisse dicat. Ergo partes istae, ac singillatim Gen. I. 2-25, ab Ecclesia catholica creditae sunt et creduntur scriptae sub charismate inspirationis, in quo a fortiori charisma infallibilitatis includitur.

7. Legantur, quaeso, homiliae Basilii et his gemini libri Ambrosii ac iterum homiliae hexaemeron Chrysostomi, libri deinde Augustini in Genesin ad litteram aliorumque Patrum frequentissimae lucubrationes in historiam creationis, in quibus interpretatio verborum ac sententiarum diversa quidem et multiplex, at persuasio non iam privata sed publica Ecclesiae de inspiratione Moysis in his scribendis expressa prostat velut per se certa ac indubitata omnibus Christianis. Chrysostomus exordiens enarrationem « has litteras, inquit, quasi longe absentibus Deus misit, attulit autem Moyses... Quasi ad omnes nos clamat: qui haec cum non essent, fecit ut essent, is et linguam meam ad horum enarrationem impulit. Igitur ita auscultemus, ut quae non a Moyse sed per linguam Moysis ab omnium Deo audiamus » hom. I. in Gen. Aequipollentia invenies apud Basilium et Ambrosium.

8. Sed quoniam adversarius nescio quomodo ad Hieronymum et Augustinum provocavit, de utroque hoc doctore singillatim dicendum est. Hieronymus in Scripturis agnoscit « normam veritatis » pro ipsa scientia « de naturis rerum, » quatenus nempe de his in Scripturis aliquid continetur. « Urges, ait contra Rufinum (Apol. l. III. ed. Martian. p. 465), ut respondeam de natura rerum. Si esset locus, possem tibi vel Lucretii opiniones iuxta Epicurum, vel Aristotelis... vel Platonis atque Zenonis... dicere. Et ut ad Ecclesiam transeam, ubi norma est veritatis, multa et Genesis et prophetarum libri et Ecclesiastes nobis de huiusmodi quaestionibus suggerunt. » Eodem sensu disserit in epistola ad Paulam (T. II. p. 708). « Dixi, quomodo philosophi solent disputationes suas in physicam, ethicam, logicamque partiri, ita et eloquia divina aut de natura disputare, ut in Genesi et in Ecclesiaste, aut de moribus, ut in Proverbiis et in omnibus sparsim libris, aut de logica pro qua nostri (scriptores sacri) theologicen sibi vindicant, ut in Cantico Canticorum et in Evangeliis. » Aequae igitur eloquia divina credit Hieronymus in disputationibus de natura ac in illis de moribus et de theologia. Generatim Hieronymus explicat, quomodo etiam quae minutiora videantur in sacris libris, sint habenda vere ut Scriptura divina atque hoc ipso, ut quae Christus loquatur in homine, et quae homo loquatur per Spiritum Sanctum. Refellens enim homines sine dubio haereticos, qui ob eandem rationem quam nunc noster adversarius inducit, repudiabant epistolam ad Philemonem, et similia « humanae imbecillitatis exempla » in aliis libris veteris et novi Testamenti negabant esse dicta per Spiritum Sanctum, doctor maximus responsum profert, quod prorsus argumento praecipuo recentis dissertationis occurrere videtur. « Quod si non putant eorum esse parva, quorum et magna sunt, alterum mihi conditorem, iuxta Valentinum, Marcionem et Apellen, formicae, vermium, culicum, locustarum, alterum coeli, terrae, maris et Angelorum debent introducere. An potius eiusdem potentiae est (divinae), ingenium quod in maioribus (in « rebus fidei et morum » iuxta nostrum auctorem) exercueris, etiam in minoribus non negare? » (Prolog. ad ep. Philem. T. IV. p. 442).

Cur vero pro nova vindicanda doctrina ad Hieronymum in Ier. XXVIII. provocare, imo s. doctoris verba ex contextu avulsa praefigere placuerit velut totius dissertationis compendium, nemo facile intellexerit. Nec Hieronymus nec ullus umquam ss. Patrum sensit aut dixit, scriptores sacros quandoque sibi relictos opiniones falsas sui temporis combibisse, hosque errores ut suam sententiam in libris canonicis perscripsisse. Inter doctrinas enim, quae in universa Ecclesia a nemine in controversiam vocatae constanti et unanimi praedicatione traderentur, omnes cum Origene (Praefat. in II. de princip.) etiam hanc habebant: « Scripturam sacram (sine distinctione) esse a Spiritu Sancto inspiratam. » Hieronymus in loco citato et in Matth. XIV. 9. non aliud dicit, nisi quod aliquando in Scripturis res exprimuntur verbis ac nominibus, quibus non ab auctore Scripturarum et secundum rei veritatem, sed ab aliis secundum apparentiam censentur. Idque locum habet non modo in « rebus profanis » sed aeque in dogmaticis, ut exempla a s. doctore inducta satis demonstrant. Ananias pseudopropheta ibi appellatur propheta, quod nomen LXX omisisse Hieronymo non probatur. « Prophetam (Septuaginta) non dixere Ananiam, ne scilicet prophetam viderentur dicere, qui propheta non erat; quasi non multa in Scripturis sanctis dicantur iuxta opinionem illius temporis, quo gesta referuntur, et non iuxta quod rei veritas continebat. Denique et Ioseph in Evangelio pater Domini vocatur, et ipsa Maria quae sciebat se a Spiritu Sancto concepisse... loquitur ad filium: ego et pater tuus dolentes quaerebamus te. »

9. Multo magis miror, viro docto opportunam visam fuisse appellationem ad s. Augustinum. In loco quem citat (de actis cum Felice Manich. l. I. c. 10), nullum est vestigium sententiae, de qua nunc quaeritur. Non enim de textibus agit Augustinus qui sint in Scriptura, sed de doctrinis quae nec in Scriptura ullo modo reperiuntur, nec in praedicatione ecclesiastica traduntur. Porro non dicit, nihil omnino in doctrina christiana doceri de sole et luna; sed ea quae Felix affirmaverat per paracletum Manichaeum esse revelata « de initio, medio et fine, de fabrica mundi, quare facta est et unde facta est et qui fecerint, quare dies et quare nox, de cursu solis et lunae, » haec inquam dogmata Manichaei negat Augustinus contineri in Evangelio, non autem dicit aut somniavit, ea ibi legi quidem et nihilominus posse censeri falsa.

Quid doctor Hipponensis senserit de inspiratione et infallibili divina veritate omnium textuum in libris canonicis, ipse declaravit locis pluribus, in quibus repetit illud notissimum: « ego solis eis Scripturarum libris qui iam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo aliquid erasse firmissime credam. Ac si aliquid in eis offendero litteris, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam vel codicem mendosum esse, vel interpretem non assecutum, quod dictum est, vel me non intellexisse, non ambigam... De prophetarum et Apostolorum scriptis, quod omni errore careant, dubitare nefarium est » Aug. ad Hieronym. ep. 82. n. 3; Civ. Dei XI. 3; contr. Faust. XI. 5. 6.

Speciatim autem in re, de qua nunc disputamus, in iis inquam testimoniis, quae de historia creationis aliquid continent, Augustinus testatur: « Scripturam veracem esse nemo dubitat, nisi infidelis aut impius» in Gen. ad litt. l. VII. c. 28. Prae ceteris vero lectu dignissima sunt, quae disputat l. I. quatuor ultimis capitibus c. 18-21, in quibus haec potissimum advertantur a s. doctore inculcata. a) Aliud est quaerere de interpretatione, aliud de sensu libri; illa saepe est incerta vel erronea, hic semper est infallibiliter verus. b) Interpretatio in locis Scripturae quae agunt de rebus naturalibus, multum iuvari potest per scientias naturales⁵. c) At si constat, in scientiis naturalibus aliquam sententiam proferri contrariam genuino et indubio sensui Scripturae, illa certissime pro errore haberi debet; adeoque studendum est, ut etiam ex propriïs principiis scientiae naturalis refellatur, quod si nondum fieri potest, ex principio fidei «nulla dubitatione credamus esse falsissimam.» Nam d) «quidquid his nostris litteris profertur contrarium» (agitur de rebus naturalibus), id «contrarium est catholicae fidei.» e) Eo maiori cautione opus est, ne nostram interpretationem temere venditemus ut certam, cum ea fortasse sensum nostrum falsum non sensum Scripturae verum contineat, quae quidem temeritas et fidelibus molestiam tristitiamque ingerit, et infidelium salutem impedit; «si namque hos libros putaverint fallaciter esse conscriptos de his rebus, quas ipsi infideles indubitatis numeris percipere potuerunt, quo pacto iisdem libris credituri sunt de resurrectione mortuorum, de spe vitae aeternae regnoque coelorum?»

Plurium ss. Doctorum testimoniis non opus esse existimo, manifeste enim hi quos obiter citavi, modo ipso loquendi demonstrant, doctrinam quam proponunt, esse universalem et communem omnibus Christianis, quae nefarie et non nisi ab impiis et infidelibus negetur. Concludam ergo ex omnibus praestitutis, novam doctrinam quae proponitur, nec cum integritate canonis Scripturarum consistere, nec cum manifesta praedicatione ecclesiastica conciliari posse.