Tractatus de divina traditione et Scriptura

Patres saeculi IV. et V. catalogos librorum Scripturae deficientes exhibent non velut canones conclusos sed velut supplendos.

« De libris veteris Testamenti, qui in hebraica censione non exstant, hic IV. et V. saeculi erat status quaestionis: 1°. Patres complures illius aetatis indicant controversiam aliquam de hisce libris fuisse inter ipsos doctores catholicos; attamen 2°. nullus Patrum rata sententia umquam negavit, illos libros inter sacras Scripturas recensendos esse; unde canones deficientes IV. et V. saeculi non ad negationem pertinent sed ad stadium inquisitionis ante definitivum iudicium, et scopus habent complectendi solos libros ab omnibus sine controversia admissos pro divinis, excludendi certo non divinos, designandi controversos, prae quibus canones non conclusi erant, sed postmodum re eliquata supplendi. »

In hac thesi declaramus genuinum sensum illorum Patrum, qui canones Scripturarum exhibent deficientes. Et primum quidem ipsa eorum testimonia describemus, ex quibus manifestum erit, non posse probari illorum theologorum sententiam, qui affirmant omnes hos Patres nihil aliud quam historice tantummodo canonem Hebraeorum referre voluisse; cum ipsa verba Patrum clarissime exhibeant controversiam, quae erat inter Christianos. Tum altero loco statuemus certa principia ad verum sensum illorum canonum intelligendum.

I. Sunt aliquot Patres, qui re ipsa non Christianorum sed tantummodo Iudaeorum sententiam referunt de numero librorum Scripturae, et qui propterea ad praesentem quaestionem nullo modo pertinent, nec ullam circa canonem Ecclesiae creare possunt difficultatem. Imprimis praeter Melitonem et Origenem (th. XII. n. I) a censu Patrum qui difficultatem creare possent, seiungendus est Epiphanius, qui Haeres. VIII. n. 6. et l. de Ponder. ac mensur. n. 4. 22. 23. profitetur se canonem describere, ut a Iudaeis receptus est. Haeresi vero LXXVI. confut. 5. T. I. p. 941. solum summatim nominat libros viginti septem V. T. ac cum illis libros Sap. Ecclesi. et dein in confuso « omnes universim Scripturas divinas. » Seiungendus etiam Hilarius, qui directe non agit de canone Scripturarum, sed de mystica significatione et plenitudine numeri 22 secundum litteras hebraicas, eaque occasione describit 22 libros Hebraeorum, ut penes eos numerari ab Origene acceperat. Tantum vero abest a sententia, ac si illa plena esset numeratio omnium librorum divinorum, ut si numerus litterarum graecarum et latinarum assumatur, duos libros Tobiae et Iudith illis 22 addi posse moneat ad numerum 24 complendum (Hilar. praefat. in Pss. n. 15. T. I. p. 10.).

Reliqui sunt, qui potissimum difficultatem creare existimantur ex IV. et ineunte V. saeculo, Athanasius ep. festali T. I. p. 961. ed. Maur. Paris 1698; Gregorius Naz. carm. 12. al. 34. T. II. p. 259. ed. Maur.; Amphilochius in iambis ad Seleuc. ibid. p. 1103; Cyrillus Hieros. catech. IV. n. 33. sqq.; Synopsis Athanasio tributa (inter Opp. T. II. p. 126); Canon Apostol. 85ᵘˢ. (al. 84. vel 76. Coteler. PP. App. T. I. p. 448; Hard. Concil. I. p. 30); Concilium Laodic. can. 60. Hard. I. p. 791; Hieronymus Praefat. in ll. Salomonis (cf. Prolog. galeatum, Praefationes in Esdr., Tob., Iudith, Paralipomen., Prolog. in Ierem.); Rufinus de Symbol. n. 37. 38.

Quoniam interest ipsa verba prae oculis habuisse, testimonia praecipua transcribam.

Athanasius l. c. ita loquitur¹. « Quia vereor, ne aliqui.... de cetero impingere incipiant in libros dictos apocryphos decepti nominum cum genuinis libris similitudine,... monens scribo propter necessitatem et utilitatem Ecclesiae... Evangelistae Lucae forma utar dicens et ego: quoniam quidem aliqui conati sunt ordinare sibi, quae apocrypha dicuntur, et haec immiscere Scripturae divinitus inspiratae, de qua plenam habemus persuasionem, sicut Patribus tradiderunt, qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis; visum est et mihi..... ordine exponere libros in canone positos, et traditos, et divinos creditos..... Sunt igitur V. T. libri omnes numero 22; tot enim etiam litteras, ut audivi, apud Hebraeos esse traditum est. Ordine ac nomine singuli sunt ita. Primus Genesis... Iudices et post hunc Ruth; rursum ex ordine quatuor Regum, quorum primus et secundus in unum librum computantur, tertius et quartus pariter in unum... Prophetae duodecim (minores) in unum librum numerati; dein Isaias, Ieremias et cum ipso Baruch; Lamentationes, epistola... Hactenus V. T. libri sistuntur. » Numerat scilicet omnes protocanonicos excepto l. Esther et addito l. Baruch. Tum ponit catalogum omnium librorum N. T. et concludit: « Hi sunt salutis fontes, ut qui sitit, horum eloquiis impleatur; in his solis pietatis doctrina annuntiatur; nemo iis addat, neque ab iis aliquid subtrahat. De his Dominus Sadducaeos pudore affecit... Sed maioris accurationis causa scribendo etiam illud necessario addo, quod scilicet sunt etiam alii libri extra hos, non in canonem quidem redacti, sed a Patribus designati, ut legantur recenter accedentibus et volentibus institui in doctrina pietatis: Sapientia Salomonis, et Sapientia Sirach, et Esther, et Iudith, et Tobias, et doctrina quae dicitur Apostolorum, et Pastor. At vero, dilecti, dum et illi sunt in canone et hi leguntur, nuspiam apocryphorum mentio habetur, sed haereticorum sunt commentum... ut velut vetera proferentes occasionem habeant fallendi simlices. »

Synopsis Athanasiana in numerandis libris sequitur ipsum genuinum Athanasium. Nonnulla tamen singillatim circa illam observanda sunt. Statim initio declarat, sermonem esse de libris Scripturae, qui sunt penes Christianos. « Omnis nostra Christianorum Scriptura divinitus inspirata est; libros autem non indefinitos habet, sed definitos et certo canone comprehensos. » Numerat inde 22 libros ut Athanasius, indicans singulorum initium, ex quo videmus partes deuterocanonicas Danielis et Esther non distingui a partibus protocanonicis; l. Daniel enim incipit ab historia Susannae (Vulg. c. XIII.), l. Esther a somnio Mardochaei (Vulg. c. XI. v. 2); ille totus inter 22, hic sicut apud Athanasium totus extra eum numerum ponitur inter libros, « qui non sunt quidem in canone sed leguntur tantum, » et « quibus contradicitur » (l. c. p. 168. 201). Additur nihilominus monitum p. 129, « iuxta quosdam veterum hunc librum Esther apud Hebraeos inter canonicos censeri; » propterea admisso illo in canonem, iungendum esse librum Ruth cum libro Iudicum, ut maneat numerus 22. In enumeratione librum Baruch non nominat, sed in analysi subiecta catalogo recenset p. 167 cum Ieremia « et Baruch et Lamentationes et epistolam; » unde manifestum fit, in catalogo haec omnia comprehendi nomine Ieremiae.

Post libros in canone positos sequitur duplex alius ordo tam veteris quam novi Testamenti: ponuntur nempe a) libri quibus contradicitur (ἀντιλεγόμενοι), b) apocryphi.

Ad libros controversos seu ἀντιλεγομενους pertinent « Sapientia Salomonis, Sapientia Sirach, Esther, Iudith, et Tobias. Cum his etiam numerantur sequentes: Machabaeorum libri quatuor, Ptolomaici, Psalmi et canticum Salomonis, Susanna. Hi sunt libri controversi V. T. » Sequitur classis apocryphorum, inter quos sunt « libri Sophoniae prophetae, Zachariae patris Ioannis, Baruch, Habbacuc, Ezechiel, Daniel falso inscripti » (ψευδεπιγραφα)².

Gregorius Naz. et Amphilochius, si carmen ad Seleucum Amphilochii est et non etiam ipsum Gregorii, monent imprimis sicut Athanasius et auctor Synopsis, catalogum ss. librorum se designare, ut fideles ab apocrysis sibi caveant, librorum inquam, quos in canone esse iam certo constet. Ita Gregorius: « ne peregrinis libris decipiaris mente; sunt enim multa prava figmenta sub falsis inscriptionibus, accipe, amice, hunc a me numerum librorum, qui definito iudicio inserti sunt » τον ἐγκριτον ἀριθμον. Numerat eosdem 22, quos Athanasius, omittens et ipse librum Esther, et in N. T. recenset omnes omissa Apocalypsi. Tum concludit: « habes omnes; si quid extra hos est, non est in genuinis Scripturis » (οὐκ ἐν γνησιαις). In carmine ad Seleuc. eadem est Seripturarum numeratio; liber Esther vero dicitur poni a quibusdam in canone ut certus, τινες προσεγκρινουσι; in libris N. T. indicatur controversia de epp. Heb. 2. Pet. 2. et 3. Io. Iud. et de Apocalypsi; epistola vero Iacobi numeratur inter Scripturas indubitatas. Conclusio: « hic certissimus fuerit canon Scripturarum divinitus inspiratarum » οὕτος ἀψευδεστατος κανων ἂν εἴη των θεοπνευστων γραφων.

Cyrillus Hieros. eodem prorsus modo ut Patres hactenus commemorati, haec duo significat, videlicet in recensendo catalogo librorum sacrorum scopum sibi esse praefixum praemuniendi catechumenos ab apocrysis, nec alios numerandi quam libros unanimi consensu ab omnibus admissos. « Studiose ab ipsa Ecclesia disce, qui sint veteris Testamenti libri, qui vero novi; nec quidquam apocryphorum legas. Qui nescis, quae apud omnes in confesso sunt, quid circa dubia frustra laboras³? Lege divinas Scripturas, illos 22 libros V. T. a LXXII interpretibus translatos... Horum 22 libros lege, cum apocryphis autem nihil habeto commune. Hos solos studiose meditare, quos etiam in Ecclesia cum certa fide (μετα παρρησίας) legimus. Multo prudentiores et religiosiores te erant Apostoli et veteres Episcopi, Ecclesiae praesides, qui eos tradiderunt. Tu ergo, Ecclesiae filius cum sis, ne transponas terminos. » Sequitur recensio librorum V. T. secundum numerandi modum Hebraeorum; cum Ieremia vero ut librum unum ponit « Baruch et Lamentationes et epistolam, » sicut ab Athanasio factum esse vidimus. Esther numerat inter 22 canonicos, et ideo ad numerum servandum iungit Ruth cum Iudic. in unum. In N. T. ponit omnes excepta Apocalypsi. Concludit: « reliqua omnia extra sunto in secundo loco, et quae in Ecclesia non leguntur, ea neque privatim legas, sicut iam audisti. » Indicat videlicet Cyrillus, quod alii Patres illius aetatis distincte docent, tres esse ordines librorum, primo loco 22 ex canone Hebraeorum, secundo loco alios libros legendos, tertio apocryphos, qui in Ecclesia non leguntur, nec privatim legendi sunt. Quod ait editor Opp. Cyrilli Touttee, in secundo loco ἐν δευτέρῳ idem esse ac in nullo loco, tum per se absurdum est nec ullo modo exemplis ab eo allatis probatur, tum repugnat doctrinae omnium Patrum illius aetatis ac praxi omnium Ecclesiarum et ipsius Cyrilli sententiae, qui libris extra numerum 22 positis tamquam Scriptura sacra utitur in hoc ipso catecheseon opere (vide p. 412.).

Hieronymus in Prologo galeato recenset solos libros V. T. qui adhuc exstant in hebraico textu, quos omnes in latinum vertendi tum iam consilium inierat. His itaque libris qui hebraice supersunt, iste prologus, inquit, est « velut galeatum principium, ut scire valeamus, quidquid extra hos est, inter apocrypha esse ponendum. Igitur Sapientia quae vulgo Salomonis inscribitur, et Iesu filii Sirach liber, et Iudith et Tobias et Pastor⁴ non sunt in canone. Machabaeorum 1ᵐ. librum hebraicum reperi; 2ᵘˢ. graecus est, quod ex ipsa quoque phrasi probari potest. Quae cum ita se habeant, obsecro te lector, ne laborem meum reprehensionem existimes antiquorum. » Qui igitur libri inter hebraicas Scripturas et in censione etiam Hebraeorum reperiuntur, dicuntur a s. Hieronymo esse in canone; qui vero in usu quidem sunt ecclesiastico sed extra illum numerum, dicuntur apocryphi non absolute, sed prae illo canone h. e. in illo numero non comprehensi. Hoc sensu relativo ad canonem librorum, qui admittantur etiam ab Hebraeis et nullibi vocentur in dubium, nomen apocryphi h. l. intelligi debere, patet tum ex contextu tum ex addita monitione, ne quis hunc laborem quo solos libros hebraicos vertit, reprehensionem existimet antiquorum. His namque verbis satis indicatur, penes Christianos inde a prima antiquitate istud inter libros discrimen non fuisse agnitum. Patet deinde idem evidenter ex modo, quo ipse Hieronymus utitur libris extra Iudaeorum canonem positis (p.413. sq.), postremo ex diserta attestatione, qua s. doctor ipse hos libros in usu Ecclesiae christianae fuisse, confirmat in prologo ad libros Salomonis.

Hoc in prologo ad ll. Salom. simul prae oculis habet canonem Iudaeorum et usum Ecclesiae, atque inter utrumque discrepantiam conciliare conatur. Postquam indicavit libros Ecclesiastici et Sapientiae inter Hebraeorum Scripturas non admitti, haec subiicit. « Sicut ergo Iudith et Tobiae et Machabaeorum libros legit quidem Ecclesia, sed eos inter canonicas Scripturas non recipit, sic et haec duo volumina legit ad aedificationem plebis, non ad auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam. Si cui sane LXX interpretum magis editio placet, habet eam a nobis olim emendatam; neque enim nova sic cudimus, ut vetera destruamus. » Videlicet hos omnes libros habet Ecclesia in sua lectione, siquidem omnes accepit sibi traditos in editione ecclesiastica graeca Alexandrina; non tamen accepit eos in illo canone, qui hebraicas tantum Scripturas complectitur. Porro ex hoc ipso librorum defectu in canone hebraicarum Scripturarum de pari illorum auctoritate apud quosdam tum temporis quaestiones ortae erant; unde Hieronymus (Prolog. in ll. Salom. iuxta LXX. T. X. p. 436) eos appellat libros dubios in comparatione cum certis, quales erant Scripturae hebraicae. « In Sap. et Ecclesi. calamo temperavi, inquit, tantummodo canonicas Scripturas vobis emendare desiderans, et studium meum certis magis quam dubiis commendare. » Hinc factum est, ut non ubique et apud omnes pari confidentia adferri potuerint ad auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam. Ipsemet Augustinus qui certe hos omnes libros habuit in canone Ecclesiae Africanae, fatetur tamen quaestione nondum plene liquida, « adversus contradictores non tanta firmitate proferri, quae scripta non sunt in canone Iudaeorum » Civ. Dei XVII. c. 20. n. 1; idque fatetur simul attestans, libros eosdem « ab Ecclesia maxime occidentali antiquitus in auctoritatem recipi meruisse. »

Ex dictis clarum est, longe diverso sensu libros apocryphos appellari ab Hieronymo in Prologo galeato quam in aliis locis pluribus, ubi apocryhas Scripturas plane repudiat. Quando in Prologo ad Matth. T. VII. p. 6. appellat « apocryphorum naenias mortuis magis haereticis quam ecclesiasticis vivis canendas, » agit de apocryphis Evangelii; quando in Is. LXIV. 4. T. IV. p. 761. et contr. Rufin. l. II. n. 25. T. II. p. 619. praecipit: « apocryphorum deliramenta conticeant, » respicit apocryphos libros, quales erant « Ascensio Isaiae » et « Apocalypsis Eliae. »

Simili modo loquitur de Pseudo-Esdra in Prolog. in Esdr. et contr. Vigilant. n. 7; de Evangelio Iacobi contr. Helvid. n. 8; de apocryphis libris nomine Patriarcharum et Prophetarum inscriptis contr. Rufin. T. II. p. 523; contr. Vigilant. l. c.; in Eph. V. 30. T. VII. p. 659. Plane ergo erravit, qui has omnes apocryphorum reprehensiones ad illa etiam pertinere dixit, quae in Prologo galeato apocrypha nominantur (Folia trimestr. Tubing. 1839. p. 291).

Vides apud s. Hieronymum eo fere modo, quo apud alios Patres huius aetatis et sententiae, distingui tres librorum classes: eorum qui sunt in canone hebraico et omnibus certi; eorum qui leguntur suntque in usu ecclesiastico, sed non sunt in canone hebraico, atque ex hac ratione dubii et prae canone hebraico apocryphi; postremo eorum qui certo ad Scripturas non pertinent, sed sunt apocryphi repudiandi.

Rufinus eadem habet, quae Patres graeci paulo ante citati et quae Hieronymus. Primum ait, velle se enumerare « novi ac veteris Testamenti volumina, quae secundum maiorum Traditionem per ipsum Spiritum Sanctum inspirata creduntur et Ecclesiis Christi tradita; » quae quidem sententia praefixa enumerationi duplicis ordinis librorum Ecclesiae traditorum videtur omnino pertinere ad illum utrumque ordinem. Sequitur catalogus protocanonicorum V. T. et nullo dempto omnium librorum N. T. cum conclusione: « Haec sunt, quae Patres intra canonem concluserunt, et ex quibus fidei nostrae assertiones constare voluerunt. » Patres hic appellati non possunt esse alii praeter eos IV. saeculi, quos nominavimus. Prosequitur Rufinus: « Sciendum tamen est, quod et alii libri sunt, qui non canonici sed ecclesiastici a maioribus appellati sunt, id est Sapientia quae dicitur Salomonis, et alia Sapientia quae dicitur filii Sirah... Eiusdem vero ordinis libellus est Tobiae, et Iudith et Machabaeorum libri..... Quae omnia legi quidem in Ecclesiis voluerunt, non tamen proferri ad auctoritatem ex his fidei confirmandam. Ceteras vero scripturas apocryphas nominarunt, quas in Ecclesiis legi noluerunt. »

Ubinam ante Rufinum libri controversi a maioribus fuerint « ecclesiastici » appellati hoc expresso nomine ad distinctionem a libris canonicis et extra controversiam positis, non apparet. Videtur Rufinus prae oculis habuisse distinctionem Eusebii scriptoris ipsi notissimi, cuius historiam verterat in latinum; ex Eusebio ergo declaratio huius appellationis petenda est. Is autem distinguit Scripturas canonicas quae numquam in controversiam vocatae sunt, et Scripturas de quibus a nonnullis dubitatur, quae tamen «in plerisque Ecclesiis sunt publicae,» «quae plerisque sunt probatae,» quae «plerisque ecclesiasticorum virorum sunt cognitae» Euseb. H. E. l. III. cc. 25. 31. Redit ergo distinctio Rufini in libros canonicos et ecclesiasticos ad illam alteram in libros ὁμολογουμενους, de quibus nulla umquam erat dubitatio, et in libros ἀντιλεγομενους, qui licet in usu essent publico tamquam Scriptura sacra, a quibusdam tamen in quaestionem vocabantur.

Reliqui sunt duo canones Laodicenus LX. et ultimus inter apostolicos. Laodicenus sive sit genuinus huius Concilii celebrati post medium saeculum IV. sive sit ei suppositus ⁵, nihil differt ab iis, quae ex aliis graecis PP. huius aetatis adtulimus. Primum scilicet severe proscribuntur libri apocryphi; tum recensentur libri, «quos legi oportet veteris Testamenti» 22 secundum numerationem hebraicam. Iungit autem, ut apud Athanasium et Cyrillum fieri vidimus, uno libro cum Ieremia «Baruch et Threnos et epistolas.» In N. T. concors cum Gregorio Naz. et Cyrillo Hierosol. recenset omnes excepta Apocalypsi.

Ultimus inter sic dictos canones apostolicos et, ut recentiores eruditi consentiunt, additus reliquis etiam tempore novissimus, nullius est auctoritatis non solum dogmatice sed etiam historice spectatus. Non habet auctoritatem dogmaticam; imprimis enim canones hi apostolici sin minus a Gelasio certe ab Hormisda Pontifice (Decret. de libris recipiendis) recensiti sunt inter libros apocryphos. Praeterea quamvis quinquaginta priores a Dionysio Exiguo latinitate donati paulatim etiam in occidentali Ecclesia fuerint suscepti, posteriores tamen 35 numquam admissi sunt. Nullius est auctoritatis historice, saltem si accipiatur ut recensio librorum sacrae Scripturae, multoque magis si intelligatur ut recensio plena. Sunt enim in hoc canone multa prorsus singularia, quae in nullo alio ss. librorum catalogo umquam visa, huius auctoris, quisquis fuerit, specialibus adiunctis vel singulari ingenio tribui debent. Huiusmodi sunt, quod licet omittat alios libros deuterocanonicos V. T., tamen ponit tres libros Machabaeorum, et secundum quosdam codices etiam Iudith in mediis libris protocanonicis; quod extra numerum protocanonicorum, ubi alii deuterocanonicos ponunt inter libros legendos, ipse memorat solum librum Ecclesiastici omittens etiam l. Sapientiae, licentia inaudita. Omnium vero alienissimum est, quod inter libros N. T. idque ante librum protocanonicum Actuum ponit duas epistolas Clementis et octo libros Constitutionum apostolicarum.

Ceterum ipsi Graeci, qui hunc etiam canonem in suo Concilio Trullano susceperunt velut ab Apostolis profectum, videntur illum intellexisse non ut recensionem librorum solius divinae Scripturae, sed ut catalogum librorum, qui sive ex libris Scripturae sive ex aliis maximae auctoritatis commendentur prae reliquis ad lectionem; certe numquam eum habuerunt ut canonem plenum librorum Scripturae. Nam non solum in ipso Trullano susceperunt ex synodis Africanis libros, qui in hoc canone apostolico praetereuntur (supra p. 435); sed etiam diserte reiecerunt Constitutiones apostolicas velut interpolatas ab haereticis, et neque has neque epistolas Clementis Ecclesia graeca umquam habuit velut partes Scripturae sacrae.

II. Expositis omnibus divergentibus catalogis librorum penes doctores orientales illius temporis, qui catalogi nec inter se consentiunt, nec cum canone Ecclesiae occidentalis nec cum usu communi totius Ecclesiae conveniunt; nunc demum opportunitas imo et necessitas nobis oritur hos canones deficientes comparandi cum constanti praxi totius Ecclesiae, non exceptis his ipsis doctoribus, in usu ss. librorum, pariterque cum unanimi doctrina Ecclesiae occidentalis et cum subsequenti universali consensu. Ex hac enim comparatione consequentur certa principia, sine quibus verus sensus eorundem canonum divergentium intelligi et vindicari non potest.

1° Principium. Nomine canonis et nomine canonicorum librorum intellexerunt Patres illi indicem eorum librorum et eos libros 22 Hebraeorum, qui etiam tum apud omnes in confesso erant, et de quibus nulla erat mota quaestio (ἔμολογούμενοι). Unde libri, qui tum in controversias vocari coeperant (ἀντιλεγόμενοι), erant quidem extra canonem collocandi eo sensu intellectum; at non ideo simpliciter negabatur, eos pertinere ad divinam Scripturam; sed tantum indicabatur de iis motam esse quaestionem, ac proinde eos non pertinere ad libros, de quorum pari cum ceteris auctoritate apud omnes citra controversiam constaret⁶.

Hic sensus canonum probatur multipliciter. Nam a) Eusebius qui ceteris expressius sensum divisionis librorum in ὁμολογουμενους et ἀντιλεγομενους declaravit, et post quem ceteri illam divisionem secuti sunt, synonyma habet haec duo, librum esse canonicum vel esse in confesso apud omnes; pariterque librum esse extra canonem, et esse probatum quidem et agnitum a multis sed tamen a nonnullis in controversiam vocatum. Ita l. III. c. 3. promittit testimonia veterum « de Scripturis, quae canonicae et in confesso sunt apud omnes » (περι των ἐνδιαθηκων και ὁμολογουμενων γραφων); ibidem epistolam 2 Petri dicit « non canonicam, quae tamen utilis visa multis cum ceteris Scripturis frequentatur; » l. III. c. 25. invicem opponit « Scripturas in confesso apud omnes, et alias non canonicas quibus contradicitur, sed quae nihilominus a plerisque ecclesiasticorum virorum sunt agnita; » ibidem memorat Scripturas « quibus contradicitur, sed quae tamen probatae sunt plerisque » cf. c. 31. Contra vero libri apocryphi ib. c. 3. sunt scripta, « quae omnino non novimus in catholicis tradita » οὐδ' ὅλως ἴσμεν ἐν καθολικοῖς παραδεδομένα.

b) Nomina canon et canonica Scriptura etiam a Patribus latinis illa aetate usurpari consuevisse strictiori significatione de libris qui sunt in canone hebraico, quin ideo aliis libris auctoritas canonica apud Christianos negari intelligeretur, manifestum est ex s. Augustino Civ. Dei XVIII. c. 36. « Restituto templo, inquit, non reges sed principes fuerunt usque ad Aristobulum, quorum supputatio temporum non in Scripturis sanctis, quae canonicae appellantur, sed in aliis invenitur, in quibus sunt et Machabaeorum libri, quos non Iudaei sed Ecclesia pro canonicis habet. »

c) Declarant ipsi illi Patres orientales, in primo ordine quem secundum archetypum censionis hebraicae ab Origene exhibitae appellant canonem, eos solos libros se comprehendere voluisse, qui a nemine in quaestionem vocati sint, « de quibus plena est persuasio, » ut ait Athanasius; « qui sunt apud omnes in confesso (ὁμολογούμενοι), » ut est apud Cyrillum et in Synopsi Athanasiana; « qui definito iudicio inserti » (ἔγκριτοι)⁷, ut apud Nazianzenum; « quorum certissimus canon, » ut apud Amphilochium; qui sunt libri certi in oppositione ad dubios, ut apud Hieronymum.

d) Res extra omne dubium ponitur ex modo, quo Patres hi omnes libris quos ponunt extra canonem, usi sunt tamquam ad sacram Scripturam pertinentibus ex communi Ecclesiae persuasione. Vide supra th. X. 2um Principium sequitur ex antecedenti. Canones huiusmodi habent quidem propositum excludere a censu Scripturarum sacrarum libros apocryphos; at libros secundi ordinis, ἀντιλεγόμενους, ecclesiasticos et lectos in Ecclesia minime excludunt velut certe et definita sententia non pertinentes ad s. Scripturam. Excludentes ergo locutiones additae libris in solemni numero viginti duorum comprehensis, quando dicitur « in his solis esse doctrinam pietatis, » « hos solos esse genuinam Scripturam, » « hos solos a fidelibus esse legendos, » intelligi debent in oppositione ad libros apocryphos, non ad libros secundae classis, qui nondum eliquata quaestione erant dubii⁸.

Constat id a) ex ipsa natura diversitatis inter libros certo divinos, inter dubios, seu potius divinos habitos ex communi ecclesiastica consuetudine, qui tamen in dubium vocabantur a nonnullis, et inter certo non divinos. Constat b) ex praxi horum ipsorum Patrum, qui frequentissime hisce libris utebantur ut Scripturis divinis, non secus ac protocanonicis. Constat c) ex diserta Patrum declaratione in his ipsis catalogis, in quibus scopum sibi propositum esse aiunt praemunire fideles contra libros apocryphos, qui undique ab haereticis obtrudebantur.

Quapropter inter canonem completum et canones illos deficientes non est oppositio contradictionis, sed diversitatis tantummodo, sicut inter perfectum et perficiendum suoque tempore supplendum. Ita Cassiodorus commemoratis diversis indicibus incompletis Hilarii, Epiphanii, Hieronymi, Rufini ex una parte et canone completo codicum ecclesiasticorum atque Augustini ex parte altera, verissime animadvertit: « Patres non contraria dixerunt sed diversa, ut non impugnare sed invicem se potius exponere videantur; » sicut etiam inter definitiones Conciliorum diversitas est, sed nulla contradictio. Divin. institut. c. 14. Pariter absque contradictione Concilium Trullanum suscipere et secundum illud Graeci in suum Corpus Iuris inserere potuerunt una serie canones diversos, incompletum Concilii Laodiceni et completum Conciliorum Africanorum (in Nomocan. Photii apud Mai Spicil. Rom. T. III. P. II. p. 131.), ut scilicet unus suppleretur per alterum. 3ium Principium consequitur pariter ex primo. Quando aliqui Patres, ut Hieronymus et Rufinus, dicunt hos libros secundi ordinis legi quidem ad aedificationem plebis, non tamen proferendos esse ad auctoritatem fidei confirmandam; id intelligi debet non ideo dictum, quod de eorum inferiori auctoritate iam constaret, sed quod ea aetate nondum omnibus constabat de pari auctoritate cum ceteris libris Scripturae. Erant igitur isti libri etiam tum praxi universali Ecclesiae satis confirmati, ut tuto tamquam Scriptura sacra et eloquia Dei et oracula Spiritus Sancti ad fideles proferri possent; non tamen erant apud omnes extra controversiam ita, ut polemice etiam adversus contradictores eadem firmitate possent adhiberi. Patet hic sensus tum ex propria ratione libri, qui in quaestionem vocatus est, utrum certo sit liber Scripturae inspiratae, et qui proinde sit ἀντιλεγόμενος seu controversus, tum evidentissime ex modo quo iidem illi PP. his libris usi sunt etiam ad dogmata confirmanda. Cf. supra p. 412. 414. 417.

Hinc non est mirum, Patres etiam eos qui ipsi hos libros sine dubitatione inter Scripturas habebant, tamen in eorum usu polemico aliquam cautionem commendasse, quamdiu res nondum undequaque liquida erat nec solemne de ea iudicium latum. Ita Augustinus fatetur, ut paulo ante vidimus, « adversus contradictores non tanta firmitate proferri, quae scripta non sunt in canone Iudaeorum » Civ. Dei XVII. c. 20. n. 1.⁹. In ipso illo loco (de Doctrina christ. l. II. c. 8. n. 12.), ubi exhibet iuxta consensum Ecclesiarum Africae imo totius Ecclesiae latinae canonem librorum sacrorum, simul tamen indicat, non ubique aequalem esse de libris omnibus consensum et ideo, quamdiu is maneat status quaestionis, esse aliquod discrimen observandum in usu polemico et dogmatico « Scripturarum canonicarum, » ut solers indagator « eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt; in eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponat eas quas plures gravioresque accipiunt, eas quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiae tenent. »

S. Augustinus nomine Scripturae canonicae nihil umquam aliud intellexit quam libros divinitus inspiratos et ideo auctoritatis prorsus divinae, in qua non possunt esse gradus, ut unus liber canonicae Scripturae maioris, alius inferioris auctoritatis censeatur. Deus ipse, inquit, « Scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis » Civ. Dei XI. 3. « Ita sibi omnia in canonica auctoritate concordant, ut tamquam uno ore dicta iustissima et prudentissima pietate credantur » contr. Faust. XI. cc. 5. 6. cf. ep. 82. (al. 19.) n. 3. ad Hieronym.

Quando igitur ex loco citato (de Doctr. christ. II. c. 8. n. 12-14.) opponitur tertia difficultas: Augustinus inter libros ipsos quos appellat canonicos, discernit alios maioris alios inferioris auctoritatis; responderi debet distinguendo. Discrimen agnoscit in auctoritate insita librorum canonicorum, ita ut aliquos eorum minoris auctoritatis esse, et tamen libros canonicos appellari posse existimaverit, nego. Constat ratio negationis ex paulo ante dictis. Discrimen indicat in modo, quo libri canonici innotescant, subdistinguo: quasi ipsi Augustino non satis innotuissent ut canonici libri omnes quos enumerat, aut non consentiens et constans esset Traditio Ecclesiarum Africae et Ecclesiae occidentalis universae, nego; discrimen in modo, quo libri alii omnium consensu, alii non sine aliquorum tum adhuc obtinente contradictione innotescebant, Augustinus indicat historice et ad usum polemicum, concedo.

Ratio huius negationis et concessionis patet ex ipsa lectione loci Augustini. Monet imprimis, ut solers indagator divinarum Scripturarum legat totas Scripturas, « dumtaxat eas quae appellantur canonicae. » Proponit deinde totum canonem Scripturarum complectentem libros omnes et solos, quos nunc adhuc habemus in canone Ecclesiae catholicae. Concludit: « in his omnibus libris timentes Deum et pietate mansueti quaerunt voluntatem Dei. » Testatur igitur Augustinus, hos omnes libros esse positos in canone Ecclesiae, esse Scripturas canonicas, quae appellatio non est ambigua, sed certa et rata significatione designat « Scripturas eminentissimae auctoritatis, » ut constat ex dictis. Nihilominus quia novit s. doctor excitatas alicubi dubitationes de nonnullis ex his libris, utrum sint canonicae Scripturae; ipse nec voluit nec potuit haesitationem et dissensionem illam quamdiu in Ecclesia tolerabatur, velut haereticam condemnare. Unde in eo quaestionis statu fatendum sane erat, libros alicubi minus certos « non tanta firmitate adversus contradictores proferri. » Qua de re solers Scripturarum indagator monendus erat et docendus. « Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt » etc.

Ex isto contextu simul patet, hoc loco sicut alibi (contr. ep. Manich. n. 6. et saepe contr. Faust.) constitui ab Augustino principium, Scripturas canonicas nonnisi auctoritate Ecclesiae catholicae cognoscendas et suscipiendas esse. Quo principio Augustini et reliquorum Patrum admisso iam pridem omnis de libris deuterocanonicis dubitatio sublata et causa finita est; utinam aliquando finiatur et error. Cf. th. IX. n. I.

Partim ad hanc ambiguitatem indicandam, quae aliquando fuit inter doctores orientales, partim eo sensu, quo Augustinus loco superius citato Machabaeorum libros seiunxit a canonicis Scripturis, potuit adhuc Gregorius M. Moral. l. XIX. c. 21. n. 34. eosdem libros Mach. distinguere a Scripturis canonicis, ubi citans factum Eleazari ex 1. Mach. VI. 46. ait: « non inordinate agimus, si ex libris licet non canonicis sed tamen ad aedificationem Ecclesiae editis testimonium proferamus. » Certe in Ecclesia Romana post decreta praesertim Innocentii, Gelasii, Hormisdae dubium nemini esse poterat, libros Mach. esse inter canonicos Ec-¹⁰ Leontius libros N. T. omnes quidem recenset; ex V. T. autem nonnisi 22. qui sunt apud Hebraeos, omittens cum Athanasio, Nazianzeno aliisque librum Esther. Satis vero indicat suum consilium, non omnes Scripturas Christianorum sed in V. T. solos libros ab Hebraeis etiam admissos enumerandi. Refert enim hunc canonem, ubi aggreditur confutationem Iudaeorum, ita concludens recensionem. « Veteris Testamenti hos libros omnes recipiunt Hebraei. Quae cum ita sint, decet Hebraeorum dogmata primum exponere etc. »

Damascenus fere transcribit verba Epiphanii, ubi hic (de ponder. et mensur. n. 4.) recenset libros, quos Iudaei in arcam sive, ut loquitur Tertullianus, suum in armarium admiserunt. Pariter Nicephorus libros omnium trium clasium V. T. κεκανονισμενους, ἀντιλεγομενους, ἀποκρυφους desumpsit ex Synopsi Athanasiana; in N. T. autem transcripsit catalogum Nazianzeni, Cyrilli, et Concilii Laodicensi, in quo Apocalypsis omittitur. Neque igitur Damascenus neque Nicephorus, qui ambo scripserunt post Concilium Trullanum, possunt censeri statum quaestionis exhibere, ut erat in Ecclesia graeca VIII. et IX. saeculo. Sed alter quidem ex Epiphanio recenset libros, ut sunt apud Hebraeos; alter vero historice refert librorum divisionem, ut erat consignata ab illis doctoribus saeculo IV. et V. Quis enim, ut de aliis nihil dicam, in animum inducat, adhuc IX. saeculo Apocalypsin in dubium vocatam fuisse, seu potius neque inter libros dubios numeratam? Quia scilicet Nicephorus eam non reperit in catalogis deficientibus IV. saeculi quos transcribit, etiam ipse historicus fidelis eam omittit; sicut vicissim in V. T. describit libros omnes, ut eos invenit in suo auctore notatos velut controversos aut apocryphos, licet inter hos sint aliqua monstra nominum, de quibus saeculo IX. nemo amplius erat sollicitus.

II. Specialem aliquam explicationem postulat vetustiorum Scholasticorum et scriptorum medii aevi modus sentiendi et loquendi quoad hoc caput doctrinae. Generatim eos inhaesisse universali usui Ecclesiae et disertae doctrinae, ut explicite proposita est in Conciliis Africanis, a s. Augustino et aliis Patribus, et in decretis Romanorum Pontificum, iam demonstravimus in thesi XI. Nihilominus auctoritate potissimum s. Hieronymi factum est, ut plures sequerentur modum eius loquendi de canone tamquam complexu eorum tantummodo librorum, qui etiam ab Hebraeis admissi essent. Inde vero singuli aliqui magistri in suis lucubrationibus et intra scholae cancellos, ubi intendebant distinguere, quid stricte loquendo ad fidei iam tum definita dogmata pertineret, quid licet doctrina communis, supremum hunc gradum non attingeret, ancipites sese monstrabant de ipsa horum librorum pari cum canoniciis primi ordinis auctoritate usque ad tempora fere Concilii Tridentini. Post decretum autem Tridentinum, eoque magis post solemnem eius declarationem in definitione Concilii Vaticani (Const. I. cap. 2. can. 4.) penes catholicos iam nullus dubitationi locus esse potest.

Itaque scriptores illi mediae aetatis, qui libros penes Hebraeos non admissos videntur adhuc numerare extra canonem, fere unice pendent ex sententiis s. Hieronymi, ad cuius prologos plerique diserte appellant, ubi s. doctor hos libros dixit apocryphos, qui proferendi non sint ad fidei dogmata confirmanda. Dividi autem possunt illi magistri in duplicem classem.

1°. Plerumque ea quae legebant apud s. Hieronymum, componebant cum communi Ecclesiae doctrina et praxi ita, ut nomine canonis secundum genuinum Hieronymi et aliorum PP. sensum intelligerent canonem librorum, qui sunt etiam penes Iudaeos; unde recte docebant alios libros non quidem in canone esse, sed tamen ab Ecclesia inter sacras Scripturas acceptos fuisse.

Ita saec. XII. Petrus Blessisensis supra citatus p. 434.

Petrus Cluniacensis cognomento Venerabilis distinguit quidem modum probandi libros Scripturae V. T. quod, qui erant in canone Iudaeorum, non solum Traditione Christianorum sed etiam codicibus et testimonio Iudaeorum, alii vero auctoritate Ecclesiae demonstrantur. Priores « non solum Christianis sed et ipsis Iudaicis litteris attestantibus... paris auctoritatis sunt.... Restant post hos authenticos clesiae; non tamen erant inter viginti duos in canone Hebraeorum, unde poterat Gregorius adhuc munere Apocrisiarii Constantinopoli fungens, cum haec scriberet, distinctionem orientalium, Hieronymi et Rufini prae oculis habere, et nomen libri canonici eo quo ab illis factum erat, sensu usurpare.