Tractatus de divina traditione et Scriptura

10. Reliquum est, ut brevissime inspiciamus auctoris argumenta, quorum potissimum, et si verum fateamur, unicum constituitur in ratione finis, quem Deus dicitur propositum habuisse in scribendis libris sacris. Neque vero finis iste velut fundamentum novae theoriae ab auctore assumptus probationem ullam habet sive in ipsa sacrorum librorum indole sive in explicita aut implicita doctrina revelata; sed ex generali dumtaxat principio circumscribitur, quod nimirum Deus revelationem suam dederit ad nostram aeternam salutem; unde continuo infertur, nullas veritates quae ex sese cum aeterna hominum salute nexum non habent, esse aut posse esse a Deo nobis propositas, atque adeo nec scriptas sub inspiratione aut saltem sub assistentia divina praemuniente ab erroribus.

Consequens istud, Deum nec voluisse nec potuisse inspirare scriptionem rerum non per se pertinentium ad religionem, ex principio posito velut per gradus quosdam ab auctore deducitur. Primum ex eo, quod « finis Dei inspirantis unice est communicatio veritatis religiosae, » tantummodo infertur, Deum potuisse sine contradictione cum fine proposito scriptores in rebus aliis sibi ipsis relinquere (p. 98), quod quidem fortasse concedi posset, quamvis in hac hypothesi finis paulo aliter quam in praesenti providentia revera est, se habere dicendus foret. At mox ab auctore absque ulla ratione addita ex eodem principio (p. 100) longe aliud concluditur: non potuisse Deum, quin insipienter (swecklos) ageret, nobis velle proponere, quae praeter res fidei et morum in ss. libris continentur. Denuo (p. 101) repetitur eadem illatio: sicut Ecclesia ita et revelatio universim (i. e. Deus revelans), si tractaret huiusmodi res profanas, « merito videretur tractasse, quae sunt extra artem, » et egisse contra suum finem. Verum haec duo, « potuisse Deum sine contradictione cum fine res, quas profanas dicere placuit, non inspirare, » et « non potuisse Deum sine contradictione cum fine eas inspirare, » quantum inter se differant, quisque videt et a logicis docetur.

Hoc alterum dumtaxat, non potuisse Deum ratione finis sibi in inspirandis Scripturis praestituti extendere suum charisma inspirationis ad illas « res profanas, » validum esset ad demonstrandam thesim adversarii; at in hoc ipso error continetur et absurditas a nemine umquam probanda. Ad summum in hac re dici posset, nos non intelligere omnes rationes ac fines, cur Deus veritates etiam per se rationales et empiricas ac historicas immediate ad ordinem naturalem pertinentes nobis verbo suo et supernaturali revelatione proponere voluerit, sicut generatim rationes divinae providentiae in ordine naturae multoque magis in ordine gratiae non nisi imperfectissime assequimur. Sed profecto intolerabile est, hanc ipsam nostram ignorantiam convertere in temerariam sapientiam, qua nos « consiliarios Dei » constituamus, et a priori definiamus, quas veritates nobis verbo suo tradere potuerit, quas sine laesione finis, quem ipse sibi liberrime in inspirandis Scripturis praestituit, scribendas inspirare non potuerit. De supernaturali facto divino agitur, quod an et quomodo locum habuerit, h. e. secundum existentiam et essentiam, secundum intensionem et extensionem, non a priori coniectandum est, sed a Deo ipso discendum, quatenus id nobis vel expresse in doctrina tradita Ecclesiae declarare dignatus sit, vel ex doctrina tradita nobis deducendum reliquerit. Methodo illa decernendi a priori de huiusmodi factis supernaturalibus, si quibus forte cum D. Hirscher « dogmata speculativa » non magni momenti pro regno Dei esse videantur, pervenietur tandem ad commentum Kantianum, in Scripturis sola « praecepta moralia » retinenda, reliqua vero vel insuper habenda vel tamquam moralium praeceptorum symbolica involucra aestimanda esse.

11. Ceterum ut directe respondeamus, ordo gratiae et revelationis supernaturalis non destruit, sed evehit et consecrat ordinem naturae et scientiae naturalis; et ordo uterque naturae et gratiae in praesenti statu elevationis finem habet gloriam Dei in fide, spe, et charitate rationalis creaturae pro hac vita, in beata glorificatione pro vita futura. Ex hac coniunctione utriusque ordinis fit, ut quemadmodum elementa naturalia evehuntur ad statum supernaturalem sacramentorum, et « animale ac terrenum » aliquando transformabitur in « spiritale ac coeleste, » ita etiam veritates quae per se sunt in ordine rationis et scientiae naturalis, eleventur secundum beneplacitum Dei sanctificatoris ad supernaturalem ordinem revelationis et fidei. Hac autem ipsa elevatione per verbum Dei supposita, veritates istae attingunt duplicem ordinem. Per se spectatae sunt ordinis naturalis et « profanae, » atque ita obiectum rationis ac scientiae naturalis; quatenus verbo Dei proponuntur, sub hac formali ratione iam pertinent ad ordinem supernaturalem, sunt « veritates religiosae, » constituuntque obiectum fidei et theologiae. Quamvis igitur etiam in libris inspiratis rite distinguantur ea, quae per se sunt « res fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, » et alia quae per se et ex insita sua natura non pertinerent ad ordinem religiosum fidei et morum christianorum; haec tamen distinctio non ita intelligi potest aut umquam in Ecclesia intellecta est, ac si alia in Scripturis proposita haberentur verbo Dei infallibili, alia fallibili verbo humano; sed quod alia ibi sunt per sese et ex sua intima ratione ordinis supernaturalis et ordinis religiosi, haecque dicuntur per se et propter se revelata, h. e. quia sunt tales veritates; alia ibi sunt ex sese et ex propria sua indole ordinis naturalis et rationalis, quae a theologis post s. Thomam (2. 2. q. 1. a. 6. ad 1) dicuntur inspirata aut revelata per accidens, quoniam scripta quidem sunt Deo inspirante atque ita proposita per verbum Dei, non tamen propter se sed propter alia¹, quibuscum historice vel logice cohaerent, cuiusmodi sunt illa, quae cl. auctor commemorat p. 98 et alia innumerabilia. Priores illae veritates sunt revelatae, quia sunt religiosae; posteriores sunt religiosae, quia et quatenus sunt ad scriptionem inspiratae, ac propterea revelatae.

Ad difficultatem igitur adversarii patet responsio. « Finis Deo propositus in revelatione unice est communicatio veritatis religiosae; ergo non potuit velle in revelatione comprehendere veritates profanas. » Respondemus. Distinguo antecedens: unicus finis est communicatio veritatis, quae ex sese et natura sua religiosa sit; nego. Qui hoc assumeret velut concessum pro principio demonstrationis, is committeret petitionem principii; hoc enim ipsum est demonstrandum, noluisse Deum ulla alias veritates hominibus in sua revelatione proponere nisi per se et ex natura sua religiosas. Finis est communicatio veritatis religiosae, quae vel ex sese talis sit vel per ipsam inspirationem ad ordinem religiosum revelationis ac fidei evehatur; concedo.

12. Non puto necessarium multis contendere de tribus aliis argumentis, quae in dissertatione adduntur deprompta ex extensione infallibilitatis Ecclesiae ad solas res fidei ac morum, ex deperditis aut corruptis Scripturarum textibus, ex quibusdam Patrum dictis.

1°. Si concederetur, infallibilitatem Ecclesiae tantummodo extendi ad ea, quae ex sese pertinent ad fidem et mores; inde nullo modo sequeretur, inspirationem in scriptoribus sacris fuisse ad haec sola restrictam. Charisma enim utrumque omnino diversum est, ac propterea ex limitibus unius non posset demonstrari, eosdem esse limites alterius. Sicut ex eo, quod Deus infallibilem auctoritatem instituisset dumtaxat ad conservationem veritatum per se revelatarum, non sequeretur has veritates omnes necessario esse conservandas in Scripturis; ita neque consequens esset, in Scripturis nullas esse veritates inspiratas, nisi per se revelatas. Ceterum longe diversa sunt haec duo, magisterium Ecclesiae primo et maxime sollicitum esse de custodienda integritate ac sinceritate depositi per se revelati, quod quidem verissimum est; tum vero ad Ecclesiae iudicium non pertinere veritates in Scriptura inspiratas non propter se sed propter alia, quod ita absolute ac simpliciter dictum theologus catholicus numquam concedet, quoniam veritates illae per ipsam inspirationem (ut paulo ante dixi) elevantur ad ordinem religionis ac fidei. Potest sane Ecclesia de his iudicare infallibiliter, maxime si opus sit propter alia, ad custodiam nempe depositi per se revelati.

2°. Ex eo quod sententia aliqua in Scripturis ad nos usque incorrupta non pervenerit, aut saltem an pervenerit, non constet; tantummodo sequitur, eam sententiam, ut nunc legitur, non pertinere ad Scripturas inspiratas, vel dubium esse, an ad eas pertineat; sed nullo modo inde confici potest, ut adversarius putavit, sententiam primius scriptam non fuisse inspiratam. Sine temeritatis nota potest affirmari et affirmarunt magni theologi, libros aliquos integros Scripturae inspiratae tam novi quam veteris Testamenti nobis periisse, quin ideo eorum inspiratio negari debeat aut divina providentia accusari possit.

3°. Doctores qui p. 103-106 inducuntur, evidenter nihil dicunt, quod ad rem praesentem pertineat. Specimen habes in iis, quae potissimum ex ss. Hieronymo et Augustino ab auctore ad confirmationem suae sententiae prolata superius confutavimus.

13. Argumento, quod unum superest ex Concilio Vaticano depromptum, non diffiteor animum meum fuisse commotum; tam manifesto falsa est interpretatio. In dissertatione contorquetur textus Concilii in hunc sensum, ut a) revelatio in sacris libris intelligenda sit tantummodo « de rebus fidei et morum, » h. e. de iis quae sunt per se revelata; ut b) revelatio et inspiratio a Concilio fuerit restricta ad nonnullas partes Bibliorum, quae solae continere revelationem sine errore, et propterea (ratione nempe materiae contentae) credi debeant inspiratae. Incredibili rerum perturbatione haec dicuntur contineri in verbis Concilii: « Eos (libros cum omnibus suis partibus) Ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo quod sola humana industria concinnati, sua deinde auctoritate sint approbati; nec ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant; sed propterea quod Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem, atque ut tales Ecclesiae traditi sunt » sess. 3. cap. 2. Tres istas propositiones Concilii putat auctor ita inter se nexas, ut in prima quidem excludatur error (libros esse scriptos humanitus et postmodum ab Ecclesia approbatos); in secunda vero unita cum tertia determinetur extensio inspirationis, ac si diceretur: libri tum revelationem, in quibusdam nempe partibus, sine errore continent, tum in his partibus Deo inspirante conscripti sunt (p. 102. 103). Atqui verba Concilii tum in se spectata tum prae indole duplicis erroris, qui reiicitur, tam clara sunt ac manifesta, ut sententiam Professoris de restrictione verbi Dei scripti omnino excludant, atque adeo ipsa sola ad eam confutandam sufficiant.

1°. Repetit Concilium definitionem Tridentinam, « libros integros cum omnibus suis partibus, prout in Conc. Tridentini decreto recensentur, et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis suscipiendos esse. » Sine tergiversatione igitur pro canonicis et sacris habendae sunt partes omnes absque ulla distinctione materiae, quae primitus scriptae erant in istis libris. Quia vero de genuinitate singularum partium aliquando dubia excitata erant et excitari poterant, ideo Concilia pro norma statuunt veterem editionem latinam vulgatam. In iis omnibus, quae vere partem libri in sensu Concilii constituunt, libri habendi sunt pro sacris et canonicis. At quis umquam dubitavit aut dubitare potest, quin caput Gen. I. 2-25 exempli causa evidenter constituat et in Ecclesia Dei semper creditum sit constituere partem libri Geneseos? Haberi ergo debet idem caput ex definitione utriusque Concilii pro Scriptura sacra et canonica.

2°. Post hanc definitionem verbis a nostro auctore citatis et paulo ante descriptis Concilium declarat sensum, quo isti libri integri cum omnibus suis partibus haberi debeant pro sacris et canonicis. a) Definitio in se secundum id, quod affirmando docet, declarat libros esse sacros et canonicos ratione modi supernaturalis, quo scripti sunt, « ideo quia Deo inspirante conscripti Deum habent auctorem. » Unde hoc existit argumentum. Ex paulo ante definitis a Concilio omnes partes librorum sunt sacrae et canonicae. Atqui sacrae et canonicae sunt, quatenus sunt scriptae Deo inspirante. Ergo partes librorum omnes sunt scriptae Deo inspirante. b) Quoniam declaratio a Concilio data est in oppositione ad errores nostrae aetatis, consideremus eandem prae istis erroribus, secundum id, quod Concilium negando excludit. Non unus, ut noster auctor p. 103 existimat; sed duplex error excluditur: primo non sunt libri cum suis partibus sacri et canonici ex ea, quam inepte dixerunt inspirationem subsequentem, quod nimirum humana tantum ope scripti postmodum fuerint auctoritate Ecclesiae approbati; neque secundo sacri et canonici sunt ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant.

Prior ille error non est Rationalistarum, qui libros Scripturae universim dicunt humana tantum industria concinnatos; illi enim nullam agnoscunt approbationem Ecclesiae, qua libri constituantur sacri. Sed error est quorundam eruditorum catholicorum, qui non iam libros universim, sed in quibusdam tantummodo partibus et textibus, « in narrationibus historicis rerum, quae subsunt experientiae, » dixerunt scriptos humana industria, et postmodum auctoritate Ecclesiae approbatos. Loquebantur ergo de iis partibus et textibus, de quibus noster auctor asserit homines in scribendo fuisse relictos suae industriae. Dum ergo Concilium hanc reiicit sententiam, eique opponit affirmationem, libros cum omnibus suis partibus esse habendos Deo inspirante conscriptos; clarissime eas ipsas partes, in quibus illi eruditi et nunc auctor noster dicunt scriptores suae industriae relictos fuisse, asserit et docet credere sub divina inspiratione conscriptas.

Si error alter, quod libri vel universim (ut loquebantur Iahnius et alii) vel in quibusdam partibus nominatim in partibus quibusdam poeticis (ut alii aiebant) sint sacri dumtaxat, quatenus « revelationem sine errore contineant, » si hic inquam error consideretur simul cum antithesi Concilii, non ex hac solum ratione sed ex inspiratione libros esse sacros, deducitur assistentiam divinam ad praecavendos errores non sufficere pro genuina notione inspirationis, qua omnes libri Scripturae cum omnibus suis partibus habendi sunt sacri. Verum haec missa facio, quoniam de notione inspirationis nunc directam disceptionem non instituimus. Ad rem praesentem pertinet, quod noster adversarius non rite intellexit « revelationem in Scripturis, » de qua in condemnatione istius erroris sermo habetur. Concilium dum his verbis errorem describit, nomine « revelationis contentae in Scripturis » non potuit intelligere dumtaxat per se revelata (ut adversarius putat); sed necessario intellexit omnia, quae in Scripturis continentur, atque hoc ipso vel per se vel per accidens pertinent ad revelationem verbo Dei propositam, imo potissimum intellexit, quae non per se (quia sunt tales veritates) sed per accidens (quia scripta sunt) ad revelationem pertinent, quoniam illi, quorum error exprimitur, de his posterioribus rebus directe et maxime asserebant, libros esse sacros dumtaxat, quatenus revelationem (propositionem harum rerum sub divina assistentia) sine errore contineant.

Sive igitur spectes generalem definitionem Tridentinam a Vaticano Concilio repetitam, libros integros cum omnibus suis partibus pro sacris et canonicis suscipiendos esse; sive consideres condemnationem duplicis erroris et declarationem, quo sensu libri habendi sint pro sacris et canonicis; non eo nimirum sensu sunt sacri et canonici, quod libri sive integri sive in aliquibus suis partibus scripti sola humana industria, deinde Ecclesiae auctoritate fuerint approbati; nec eo sensu, quod in libris sive integris sive quibusdam eorum partibus non alia habeatur praerogativa quam infallibilis veritas revelationis; haec enim in Scripturis requiritur quidem, sed non sufficit; verum sacri sunt et canonici libri integri cum omnibus suis partibus, de quibus ut de subiecto Concilium loquitur, quia Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem: haec, inquam, sive simul omnia sive singula respicias, constat novam doctrinam de partibus librorum sacrorum sola humana industria scriptis, atque adeo minime inspiratis, subinde etiam erroneis, undequaque et evidenter per definitionem Vaticanam excludi.

Unum itaque rogo et obtestor, ne innovationibus contra certam in Ecclesia doctrinam aditus aperiatur; hoc autem vitari qui possit, nisi continuo prae oculis habeatur, quod tam sollicitae monet sacrosanctum Concilium Vaticanum? « Ecclesia ipsa non vetat, ne huiusmodi disciplinae (humanae) in suo quaeque ambitu propriis utantur principiis et propria methodo; sed iustam hanc libertatem agnoscens id sedulo cavet, ne divinae doctrinae repugnando errores in se suscipiant, aut fines proprios transgressae, ea quae sunt fidei, occupent et perturbent. »