Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE AUTHENTIA EDITIONIS VULGATAE IN CONCILIO TRIDENTINO DECLARATA.

De notione authentiae, et de dogmatica declaratione authenticae editionis Scripturarum.

« Quamvis authentia Scripturae universim spectatae, et authentia editionis alicuius aut versionis Scripturarum inter se differant; ad idem tamen munus custodiendi depositi, ad quod pertinet definitio canonis Scripturarum, spectat etiam declarare authentiam determinatae editionis aut versionis. Argumentum vero theologicum, quod Patres Tridentini ad declarandam authentiam vulgatae editionis latinae aeque ac ad definiendum ss. librorum canonem ex longo tot saeculorum usu deduxerunt, non aliud tandem est quam appellatio ad supernaturalem providentiam et perpetuam assistentiam Spiritus Sancti, sub qua Ecclesia depositum etiam quatenus verbo Dei scripto continetur, infallibiliter custodit. »

I. Nomen αὐθέντης significat apud graecos scriptores eum, qui potestatem seu auctoritatem habet¹. In iure autem nomen transfertur ad scripta et instrumenta praesertim publica, quorum authentia idem est ac auctoritas ad faciendam fidem, non unius semper modi sed eam, ad quam faciendam proferuntur.

Potest a) quaeri de auctoritate instrumenti in ipsa sua origine atque adeo in ipso αὐτογραφῳ, quam possumus dicere authentiam originalem. Haec revocatur ad auctoritatem eius, qui est ipse auctor instrumenti; profecto enim instrumentum non aliunde habet auctoritatem, sed eam sui auctoris exhibet ac repraesentat. Unde si constat de auctoritate eius, cui scriptum tribuitur, quaestio de authentia originali instrumenti quod supponitur rite confectum, coincidit cum quaestione de eiusdem genuinitate. Hinc factum est, ut authentia et genuinitas (γνησιότης) documentorum saepe confundantur, licet notio utriusque non sit omnino eadem.

Potest b) supposita authentia originali quam diximus, quaeri de authentia exemplarium, quae sint sive ἀπογράφαι sive versiones. Si scriptum originale habet auctoritatem, ut supponitur, sane exemplaria descripta et versiones saltem intrinsecus et in se eandem habent, quatenus conformia sunt ipsi originali. Unde possumus hanc dicere authentiam conformitatis. Haec ergo, originali authentia supposita, coincidit cum integritate (exclusione interpolationis et corruptionis) in exemplaribus, et cum sinceritate in versionibus (ut nempe sensus instrumenti originalis sincere sit expressus). Sed si documentum originale ipsum auctoritatem non habet, integritas exemplarium et fidelitas versionum nonnisi improprie ex sola conformitate cum originali minime authentico dici potest authentia. Ita Serarius sensu improprio pro sola conformitate accepit authentiam, quando scripsit: « posse versionem esse authenticam, non scriptum (originale)... cuius generis exemplum est, si quis falsam epistolam aut pseudepigrammum et mendacem librum fideliter verteret » Prolegom. Bibl. c. 19. q. 11. Hac generali significatione nominum supposita, deducimus notiones speciales de authentia sacrae Scripturae.

1°. Authentia originalis Scripturarum seu illa auctoritas divina, quae eis vindicatur, exsurgit et constat ex eo, quod libri sunt divinitus inspirati, et Deus est eorum auctor: « quid est autem Scriptura sacra nisi quaedam epistola omnipotentis Dei ad creaturam suam? » s. Gregor. M. l. IV. ep. 31. Vide th. II. Demonstratio itaque inspirationis est demonstratio divinae authentiae originalis, proindeque demonstratio canonis librorum ad Scripturam pertinentium est demonstratio authentiae saltem originalis omnium horum librorum.

At vero fides et definitio Ecclesiae, dum canonem ss. librorum credit et proponit, non solum declarat factum primitivum inspirationis, seu primitus exstitisse libros inspiratos his nominibus censitos; sed fides ac definitio refertur ad Scripturas adhuc nunc in Ecclesia Dei existentes. Unde definitio canonis declarans has determinatas Scripturas esse inspiratas, duo includit: libros scilicet sub his nominibus cognitos primitus esse a Deo inspiratos, et libros quos in Ecclesia Dei habemus, esse eosdem ut primitus Deo inspirante scripti sunt; h. e. fides et definitio Ecclesiae pro obiecto habet tum authentiam originalem quam appellavimus, tum authentiam conformitatis.

In hac tamen definitione per se declaratio authentiae conformitatis nondum applicatur determinatae alicui editioni aut versioni; sed solummodo declaratur, libros primitus inspiratos adhuc nunc in Ecclesia Dei haberi, saltem ita, ut in omnibus recensionibus simul sumptis verbum primitivum exstet et dignosci possit. Aliud enim est loqui de conformitate in editione determinata et aliud de conformitate vel indeterminate in aliqua ex omnibus editionibus exstantibus, vel prout confici et haberi posset ex omnibus simul sumptis.

Concedimus quidem et vero etiam vindicamus, usu ipso pubblico et universali alicuius editionis aut versionis in Ecclesia iam satis proponi eius authentiam conformitatis simpliciter dictam. Hoc tamen non impedit, quominus declaratio authentiae recensionis singularis distincta sit a declaratione authentiae Scripturae universim spectatae; sicut Scriptura ipsa quatenus consideratur in omnibus recensionibus simul sumptis, distinguitur a singulari aliqua editione vel recensione.

Authentia itaque originalis potest quidem abstracte per se concipi, quin includatur et intelligatur authentia Scripturae nunc exstantis; sed authentia Scripturae in Ecclesia Dei exstantis non potest concipi, quin duo includat tum authentiam originalem tum authentiam conformitatis cum libris primitus Deo inspirante conscriptis. Hoc ipso etiam authentia singularis editionis aut versionis Scripturae eandem utramque authentiam originalem et conformitatis includit.

2°. Alia distinctio in usum venit inter authentiam internam et externam. Authentia interna est ipsa auctoritas, quae inest scripto vel instrumento ex sua origine et ex conformitate cum originali authentico; authentia externa omnino generice sumpta potest dici authentia interna, quatenus manifesta est. Haec igitur quae dicitur authentia externa, praesupponit et includit authentiam internam. Hinc patet, tam authentiam originalem quam authentiam conformitatis posse esse vel internam tantum, vel simul internam et externam; non posse vero esse authentiam externam sine interna.

Quando de Scripturis agitur, authentia originalis interna constituitur ipsa inspiratione; manifestari autem, sicut oportet, et ita evadere authentia externa non aliter potest nisi testimonio divino. De his superius dictum est (th. V. seqq.).

Hic supposita authentia originali, quaeritur de authentia conformitatis in editione vel versione. Haec authentia conformitatis interna est ipsum factum conformitatis cum authentico textu primitivo independens a manifestatione aut declaratione; externa authentia conformitatis generice sumpta ex dictis est conformitas cum textu originali, quatenus conformitas est manifestata. Haec manifestatio potest et ipsa esse duplex privata et publica.

Scripta omnino privata quorum auctores nullam habent auctoritatem iuridicam sed solum scientificam, habent et ipsa authentiam internam solum sensu scientifico, non autem sensu iuridico auctoritate publica valent; ita ergo etiam haec qualiscumque eorum auctoritas solum scientifice per historiam et criticam manifestatur. De his non est nobis sermo.

Si instrumenta sint publica, quibus societas ipsa utitur, regitur, in suis legibus constituitur, potest quidem etiam historice et critice manifestari interna authentia eorum. At talis manifestatio nondum constituit authentiam externam huiusmodi instrumentis convenientem. Eorum enim auctoritas debet esse publica pro tota societate; sed talis eius manifestatio est solum privata pertinens ad paucos, quatenus singuli ipsi eam intelligunt. Societas tota non regitur nisi auctoritate. Unde authentia externa proprieta publicorum instrumentorum constituitur tantum per declarationem vel expressam vel aequivalentem, quae fiat ab ipsa publica auctoritate societatis.

Hinc editio aliqua vel versio Scripturae, quae est instrumentum publicum Ecclesiae a Deo ei consignatum, si sit conformis originali primitus sub Dei inspiratione scripto, est intrinsecus authentica. Si haec conformitas mere scientifica demonstratur et ab iis qui sunt idonei demonstrationi, cognoscitur, poterit forte dici authentia externa privata vel authentia critica; non tamen erit authentia externa publica, quae tantummodo per declarationem conformitatis ab Ecclesia ipsa vel expresse, vel aequivalenter per constantem publicum usum factam constituitur.

3°. Ex praestructis notionibus haec de authenticis Scripturis in Ecclesia catholica ex una parte et penes Protestantes ex parte altera consequuntur theoremata.

a) Sicut authentiam originalem seu inspirationem Scripturae, ita etiam internam authentiam conformitatis declaratio Ecclesiae non efficit, sed supponit et iam praeexistentem manifestat. b) Authentiam publicam externam aequivalens vel expressa Ecclesiae declaratio efficit. c) Quamvis alicuius editionis aut versionis Scripturae authentia externa per usum publicum Ecclesiae iam constituta sit, ac per eum de authentia conformitatis interna simpliciter dicta, praescindendo a gradu perfectionis, publice constet; possunt tamen adiuncta utilem vel necessariam reddere expressam authentiae et eius gradus declarationem, sicut non raro adiuncta opportunam vel necessariam reddunt dogmatum de quibus ex praedicatione ecclesiastica iam pridem satis constabat, solemnem definitionem. d) Si aliqua editio aut versio per longum tempus desierit esse in publico usu catholicae Ecclesiae, et ita custodia Ecclesiae corruptelis forte inducendis non amplius obsistat, potest accidere, ut de authentia externa quae fuerat aliquando per publicum usum satis constituta, non amplius pari dogmatica certitudine constet. e) Cum in communione Protestantium ex eorum principiis nulla exstet potestas et auctoritas ecclesiastica, atque ideo non sit societas nisi materialiter, formaliter vero singuli regendi sint iudicio proprio (si practice sequerentur sua principia fundamentalia); hinc nulla apud eos potest esse Scripturae publica authentia externa. Sicut namque apud eos nullum potest esse iudicium publicae auctoritatis de vero sensu, ita nullum de authentia Scripturarum. Imo cum ex eorum principiis nulla publica auctoritas, et hoc ipso nulla formalis societas ecclesiastica existat, Scripturae non possunt esse instrumenta publica societatis legalis; sed sunt solum scripta destinata singulis. Quare iudicium sicut de sensu ita de authentia non potest esse nisi scientificum tantummodo, ac proinde ad scholam pertinet et ad paucos. Hinc saltem maximae parti hominum, quippe qui scientificis et difficilibus demonstrationibus idonei non sunt, non solum intelligentia veri sensus, de quo diximus in Tractatu de Traditione th. XVIII. XIX, sed etiam cognitio authentiae Scripturarum secundum eadem illa principia est impossibilis.

II. Ex eodem iure et officio custodiendi depositum revelationis, ex quo Ecclesia definit canonem librorum sacrorum, ipsa etiam declarat authentiam determinatae editionis aut versionis Scripturarum.

1°. Promissa assistentia Spiritus Sancti ad infallibilem custodiam depositi fidei sine dubio extenditur ad infallibilem propositionem librorum canonicorum et verbi Dei scripti, ut ipso charismate infallibilitatis arceatur periculum, ne verbum humanum pro verbo divino, libri humani pro libris divinis umquam fidelibus proponantur (supra th. IX.). Atqui in hoc ipso iure et officio infallibiliter proponendi verbum Dei scriptum includitur munus infallibiliter iudicandi, utrum quod tamquam verbum Dei scriptum sub certa quadam forma, in certa quadam editione vel versione exhibetur, sit ipsum verbum primitus inspiratum, h. e. utrum sit editio aut versio conformis suo prototypo originali. Non enim minus verbum humanum traderetur fidelibus pro verbo divino, si editio vel versio simpliciter difformis a libris primitus Deo inspirante scriptis, vel etiam certa aliqua classis textuum difformis ab originalibus proponeretur velut Scriptura divina, quam si libri et textus primitus humana tantum ope scripti definirentur esse scripti divinitus. Ergo ad munus idem custodiae depositi infallibile sub assistentia Spiritus Sancti spectat sicut definitio canonis Scripturarum, ita declaratio conformitatis in editione vel versione cum primitivo textu. Idem argumentum distinctius declarari potest.

Ecclesiae ex munere a Christo iniuncto docendi omnes gentes ius est et officium proponendi et tradendi etiam verbum Dei scriptum. Hoc munus non solum complectitur traditionem doctrinae abstractae, existere aliquod verbum inspiratum, sed etiam propositionem ipsius verbi scripti in concreto sub certa et determinata forma, praesertim quoad ea quae in hoc verbo per se spectant ad aedificationem doctrinae christianae. Unde in hoc munere continetur etiam ius designandi aliquam editionem vel versionem tamquam genuinam Scripturam sacram, ac proinde conformem textui primitivo praesertim in iis quae per se ad fidem et morum regulam pertinent; vel si una aliqua talis non existeret, efficiendi ut ex omnibus simul sumptis recensionibus talis restitueretur, eamque fidelibus proponendi. Atqui in munere docendi a Christo iniuncto promissum est Ecclesiae charisma infallibilitatis: « docete omnes gentes.... et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus » (de Tradit. th. V. sq.). Ergo tum ius declarandi tum charisma infallibiliter declarandi authentiam editionis vel versionis Scripturae praesertim quoad ea, quae diximus et postea distinctius declarabimus per se spectantia ad fidem et mores, in munere et charismate infallibiliter docendi continetur ut particulare in universali.

2°. Imo in hypothesi, quod una aliqua recensio aut versio Scripturae sit in Ecclesia publico usu per longum tempus consecrata eo modo, ut erat editio vulgata latina tempore Concilii Tridentini, in solemni definitione canonis Scripturarum iam continetur definitio indirecta authentiae talis versionis et editionis, definitio inquam authentiae sufficientis et simpliciter dictae (de determinando enim gradu perfectionis in authentia conformitatis alia est quaestio). Sane quando definiuntur libri pertinentes ad Scripturam inspiratam, nominibus librorum non designantur aliae Scripturae, quam ut exstant et ab omnibus cognoscuntur in usu publico Ecclesiae. Atqui in usu publico Ecclesiae omnibus cognito ex hypothesi libri non sunt nisi sub forma talis versionis. Ergo sub hac forma declarantur pertinere ad Scripturam inspiratam, ac proinde indirecte declaratur, sub hac forma seu versione libros mansisse identicos, ut fuerant Deo inspirante primitus scripti. Si vero nominatim de Tridentina canonis definitione loquamur, ea hypothesis quoad vulgatam latinam editionem non solum reipsa obtinebat; sed Concilium etiam expresse suam canonis definitionem referebat ad libros, ut exstabant sub forma illius editionis: « si quis libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit... anathema sit. » Ergo saltem indirecte iam per definitionem canonis authentica declarata est editio latina vulgata, sub cuius forma libri et librorum partes pro canonicis suscipi iubebantur. Hanc deinde authentiam Concilium paragrapho sequenti declaratione etiam directa proposuit.

III. In tertia parte agimus de argumento, quod Patres ipsi Tridentini tamquam suae definitionis fundamentum indicabant².

Quoniam Ecclesia in suis iudiciis non regitur novis revelationibus sed assistentia Spiritus Sancti, hinc elementum humanum inquisitionis et examinis fundamentorum ad ferenda iudicia ab ipsa etiam Ecclesia adhibendum est (cf. de Tradit. th. XXV.). Iam sicut in definitione canonis librorum sacrorum duplex patebat via, vel novae historicae inquisitionis in Traditionem apostolicam vel appellationis ad manifestam consuetudinem et praedicationem universalis Ecclesiae, quae ipsa erat criterium certum apostolicae Traditionis; ita etiam in decreto de authentia editionis vulgatae latinae poterat quidem institui novum criticum examen, quod tamen nec necessarium erat nec a PP. Tridentinis opportunum existimatum est. Publicus enim et solemnis totius Ecclesiae occidentalis usus dogmaticus, liturgicus, polemicus ex novem saltem saeculis obtinens fundamentum iudicii suppeditabat dignitati et praxi Ecclesiae multo magis conveniens, cum ipsa divino-humana constitutione Ecclesiae intime nexum et ita certum, ut instituto examine non ad aliam conclusionem, quae quidem veritati consona esset, perveniri potuisset quam ad eam ipsam, quae universali illo tot saeculorum usu iam demonstrata prostabat.

Ratio suprema cur constans ille usus sit criterium certum sicut ad discernendos libros canonicos, ita ad dignoscendam saltem simpliciter dictam authentiam conformitatis in editione librorum eorundem, atque adeo principium quo PP. Tridentini nitebantur in appellatione ad illum usum tam in definitione canonis quam in declaranda authentia editionis vulgatae, tandem revocatur ad perpetuam assistentiam Spiritus Sancti Ecclesiae in docendo et proponendo verbo Dei promissam. Principium scilicet in utraque appellatione hoc erat, sub assistentia Spiritus Sancti promissa fieri non potuisse, ut universa Ecclesia theoretice et practice per multa saecula susceperit et omnibus fidelibus credendos proposuerit libros re ipsa humanos tamquam Scripturam divinam, eorumque testimoniis constanter tamquam divinitus scriptis usa sit ad fidei et morum doctrinam exponendam ac confirmandam. Hoc enim consequens fuisset, ut paulo ante dixi, in hypothesi quod versio et editio, qua Ecclesia constanter utebatur, fuisset simpliciter difformis ab archetypo inspirato, ac proinde libri sub hac forma fuissent diversi ab inspiratis atque non iam libri Dei auctoris sed humani ac fallacis interpretis, non minus quam si libri propositi ut divini iam in sua origine fuissent humani. Unde non modo assistentia Spiritus Sancti principium erat activum praemuniens ab errore Patres Concilii in ferendo iudicio; sed eadem assistentia, quatenus est perpetua in Ecclesia, erat eis etiam principium obiectivum cognitionis ad iudicandum de authentia versionis vulgatae.

Ad intelligendum valorem criterii, quo Patres Tridentini usi sunt, distinctiorem considerationem postulat theoria et praxis universae Ecclesiae quoad Scripturas sub hac forma versionis vulgatae.

In primis practice inde a saeculo VI. aut saltem VII.³ in Conciliis sive Episcoporum occidentis sive simul unitis occidentalibus et orientalibus, in decretis Pontificum et Pastorum omnium, in sacra liturgia, in confutatione haereson, in institutione populi christiani, in libris scriptis dogmaticis, polemicis, moralibus, in scholis, publice et privatim Scripturae ut sacrae et canonicae usurpabantur, eorumque testimoniis confirmatio et explicatio doctrinae fidei ac regulae morum nitebatur in tota Ecclesia occidentali vel unice vel potissimum, ut exstant Scripturae in hac forma versionis vulgatae. Hic porro usus saltem mediate ex ratione capitis Ecclesiae et ex principalitate ac supremo magisterio in Ecclesia Romana, ac denique ex communione, consensu et approbatione omnium Ecclesiarum, pertinebat ad Ecclesiam universam. Ergo certe vel fundamentum humanum in universa Ecclesia per multa saecula supponebatur tamquam divinum ad aedificationem fidei et morum, vel Scripturae, ut exstant in versione vulgata, sunt sincerum verbum Dei scriptum saltem quoad rei summam et in iis partibus, quae ad scopum hunc principem Scripturarum spectant, ac proinde saltem in his versio est conformis primitivo textui librorum inspiratorum. Illud prius constitutioni Ecclesiae essentiali et assistentiae perpetuae Spiritus Sancti a Christo promissae evidenter repugnat; ergo usus ille publicus et constans est criterium certum authentiae conformitatis in editione latina vulgata⁴.

Unde etiam theoretice inde a tempore, quo diximus, argumenta omnia quibus libri sacri proponebantur ut Scriptura divinitus inspirata, librorum sacerorum canones, demonstrationes pro Scripturarum divinitate consequentes ex solemni usu et Patrum ac doctorum citationibus respiciebant immediate in Ecclesia occidentali, mediate in Ecclesia universa Scripturas sacras sub hac forma editionis vulgatae. In occidente enim non sub alia forma Scripturae erant in publico usu; dum ergo legebantur, citabantur, enumerabantur Scripturae, id totum immediate referebatur ad libros, ut sunt in editione vulgata. Mediate autem haec propositio editionis vulgatae tamquam Scripturae inspiratae ex rationibus paulo ante indicatis fiebat ab universa Ecclesia. Eadem ergo argumenta, quae libros exhibent ut sacros et divinos, eos exhibent hoc charactere insignes, quatenus sunt sub hac forma editionis vulgatae latinae.

Corollarium 1. Iudicium de canone librorum sacrorum in Concilio Tridentino erat explicitum iudicium de dogmate revelato hos libros omnes esse divinitus inspiratos, et iudicium implicitum de facto dogmatico conformitatis cum textu primitivo in hac latina editione vulgata longo saeculorum usu publice recepta.

Quare etiam decretum alterum sess. IV. quo explicite declaratur authentia editionis vulgatae, censendum est decretum dogmaticum, definiens scilicet factum conformitatis huius versionis et editionis cum textu originali ita, ut sub hac forma vere permanserit et habeatur in Ecclesia Dei s. Scriptura divinitus inspirata. Huius sane facti veritas est intime nexa cum dogmatibus ipsisque divinis documentis et (ut dici solet) fontibus dogmatum, seu cum obiectiva fide Ecclesiae. Haec itaque conformitas seu interna authentia vulgatae est factum eminenti sensu dogmaticum. Quare equidem non intelligo, quomodo recentiores quidam possint dicere, decretum primum quidem de recipiendis libris canonicis prout in veteri vulgata editione habentur, esse dogmaticum, hoc vero alterum de authentia vulgatae esse disciplinare. Sicut definitio, e. g. in epistola Cyrilli (lecta in Concilio Ephesino) contineri doctrinam orthodoxam, in scriptis Nestorii doctrinam haereticam de Incarnatione, vel in libro Iansonii « Augustinus » contineri quique propositiones haereticas, est decretum non disciplinare sed dogmaticum; ita sensu etiam strictiori dogmaticum decretum est, quo declaratur, versionem aut editionem aliquam s. Scripturae esse authenticam, h. e. exhibere sincerum verbum Dei scriptum. Quod in decreto explicite mentio fit publicarum lectionum, disputationum, praedicationum, et expositionum, hoc certe non tollit valorem dogmaticum. Aliud esset, si intelligeretur pro huiusmodi actibus solemnioribus usus vulgatae praescriptus prae textibus aliis genuinis e. g. prae originalibus; haec posset dici consecutio disciplinaris deducta ex decreto dogmatico. Concilium vero hunc usum vulgatae in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus certe non praescripsit ad exclusionem textuum originalium, sed secundum eum modum, ut authentia vulgatae non in discrimen vocetur, sed integra retineatur ac nemo illam reiciere quovis praetextu audeat. Sub hac vero ratione iam praescriptio et prohibitio non est disciplinaris, sed est pro determinatis actibus applicatio authentiae dogmatice declaratae.

Corollarium 2. Cum veritas veritati non possit contradicere, examen criticum quod fallax non sit, authentiam internam editionis vulgatae intra eos limites, quibus usus et diserta declaratio Ecclesiae eam definivit, numquam confutabit, sed in dies clariori in luce constituet. Poterunt tamen opiniones quaedam privatae theologorum de amplitudine authentiae tali examine critico falsae demonstrari. Quare declaratio authentiae sensu, qui ex certis principiis ei inesse demonstratur, praelucere debet sine dubio in examine critico tamquam norma saltem negativa, quae studium demonstrandae et defendendae veritatis non solum non impedit, sed praemuniendo ab erroribus etiam iuvat. Non vero possunt haberi normae instar opiniones incertae vel etiam improbabiles nonnullorum theologorum.

De extensione authentiae editionis vulgatae a Concilio Tridentino declarata.

Ex contextu ac scopo decreti dogmatici de auctoritate canonica librorum integrorum cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, demonstratur, 1°. vi declarationis Concilii Tridentini veterem editionem vulgatam latinam habendam esse authenticam non solum velut indeterminate, quatenus libri sistantur cum originalibus quoad rei summam identici; sed etiam speciatim hoc gradu authentiae, quod in eius textibus ad fidem et morum regulam per se pertinentibus verbum Dei originale secundum substantiam dogmatis sincere exhibeatur; non tamen 2°. authentia versionis declarata est in eo gradu perfectionis, ut in singulis etiam per se non pertinentibus ad aedificationem doctrinae christianae, vel secundum modum quoque enuntiationis ubique cum originalibus conformis credi iubeatur; neque vero 3°. perfectissima huiusmodi conformitas in vulgata, etiam iussu Pontificum hactenus emendata, aut vi decreti Tridentini aut alia ratione probabili asseri potest.

Ante omnia ipse sensus quo decretum Tridentinum intelligendum esse putamus, distincte exponendus est, ut constet de statu quaestionis.

De vi et ratione istius decreti duae sunt opiniones extremae sibique invicem ex toto, nostrae mediae sententiae ex parte oppositae. Veteres enim plures theologi non contenti authentia editionis vulgatae eo sensu, secundum quem ex scopo tum Scripturarum tum decreti declarata esse intelligitur et ex multis testimoniis confirmatur, contendebant, vi definitionis Tridentinae conformitatem versionis cum textu primitivo indiscriminatim in omnibus incisis et particularis tenendam esse. Cum enim Scriptura sit verbum Dei inspiratum sicut in magnis ita et in iis, quae nobis possint videri parva; inde concludebant, authenticam editionem ab Ecclesia declarari non potuisse, quin ea sit tam in minimis quam in maximis plene conformis Scripturae primitivae et originali. Si enim, aiebant, Scriptura sub hac forma vulgatae editionis declarata authentica quantumvis per se leves contineret errores sive amanuensium sive multo magis interpretis defectu inductos, iam Ecclesia solemni suo decreto approbasset verbum humanum, imo hominum errata velut verbum Dei; quod sane qui dicit, Ecclesiam ipsam gravissimi erroris accusat.

Ex adverso nostris temporibus sensus Tridentini decreti in significationem, ut nobis quidem videtur, iusto laxiorem a quibusdam viris eruditis explicatur. Docent nimirum, quando de intensione et extensione authentiae versionis et editionis vulgatae sermo est, inter textus « dogmaticos et non dogmaticos » vel, ut melius cum veteribus dicere possumus, inter textus enuntiantes propter se revelata fidei dogmata ac morum regulam et inter alios continentes inspirata propter aliud atque adeo revelata per accidens (cf. Tract. de Tradit. th. XXIII. n. I.) distinctionem nullam admitti posse; non quasi distinctionem quoad res contentas in textibus simpliciter negarent, imo admittunt maiorem quam quae nobis concedi posse videtur, sed quod omnes textus Scripturae sunt aeque verbum Dei inspiratum ac proinde supremae atque divinae auctoritatis. Nimirum ut idem paucis dicatur, non negant inter textus Scripturae distinctionem materiam (quoad materiam comprehensam), sed negant cum omnibus sinceris catholicis distinctionem formalem (quoad formam auctoritatis). Statuunt itaque cum illis nonnullis theologis vetustis paulo ante commemoratis idem principium, in quo ceteroquin omnes consentimus: indiscriminatim omnes textus Scripturae (considerati in sensu auctoris Scripturae) sunt verbum Dei. Unde sicut veteres illi theologi ita et hi recentiores inferunt conclusionem: ergo decretum Concilii de authentia editionis vulgatae ad omnes textus, quantumcumque differant materia, eodem modo extenditur. At hanc conclusionem sensu contrario intelligunt. Piores dicunt: vi decreti conformitas vulgatae cum textibus primitivis necessario intelligitur in locis « per se dogmaticis, » ut clare demonstratur; ergo eodem modo vi decreti conformitas intelligenda est quoad omnia, quae exstant in vulgata. Posteriores ex adverso concludunt: vi decreti illa conformitas non potest intelligi de omnibus et singulis incisis ac particulis, ut clare demonstratur; ergo eodem modo etiam in textibus « per se dogmaticis » vi decreti non est intelligenda; sed sufficit admittere conformitatem vulgatae cum Scriptura primitus inspirata ita, ut maneat quoad substantiam libri identici; salva autem hac substantiali conformitate, de singulis locis cuiuscumque argumenti etiam per se dogmatici decreto Tridentino nihil definitum est, sed genuinitatis agnitio vel negatio in singulis ab examine critico pendere debet.

Nos sensu mox declarando putamus verissimum tum illud quod priores probant, vi decreti conformitatem tenendam esse in iis, quae sunt per se res fidei et morum christianorum; tum illud quod posteriores demonstrant, conformitatem non esse decretam in supremo gradu et quoad singula incisa, etiam quae non continent dogma aliquod propter se revelatum. Qua in utraque sententia simul iuncta continetur negatio conclusionis, quam tum priores tum posteriores ex vero principio per consequentiam non legitimam deducunt. Primum itaque probabimus sententiam priorem adversus recentes quosdam eruditos, tum alteram contra illos nonnullos vetustiores theologos.

I. Fundamenti instar a nobis supponitur distinctio diversarum classium locorum Scripturae. At hoc suppositum ipsum in vero suo sensu explicandum et demonstrandum nobis est, quoniam et hoc in dubium vocatur, imo huius negatio vel detorsio in sensum alienum, ut ex dictis patet, constituit argumentum praecipuum adversariorum.

1°. Nemo negare potest, in Scripturis universim loquendo et quantum ad praesens pertinet, contineri res et sententias duplicis ordinis valde diversi. a) Quae spectant ad Deum, ad hominis finem, ad media et ad instituta in hunc finem, ad principia et regulas morum, ad facta quibus oeconomia revelationis innititur aut quae cum ea speciali modo nexa sunt, aliaque multa quae in theologia tractantur, seu complectendo omnia formula generali, « quae sunt res fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium » (Trid. Conc. sess. IV); haec, inquam, sunt huiusmodi, ut Deus ea inspiraverit ad scribendum et humano generi per Scripturam proponere voluerit velut principali intentione (προηγούμενη εὐδοκία) propter res ipsas, seu quia sunt tales veritates; et ideo dicuntur veritates propter se revelatae. b) Plurima alia Scripturis consignata reperiuntur, quae utique sunt et ipsa verbum Dei inspiratum (siquidem « omnis Scriptura divinitus inspirata est »), adeoque ubi constat ea esse in Scripturis divinis, non minus quam priora illa propter auctoritatem Dei loquentis fide divina credenda sunt ¹; at differunt a prioribus, quod non principali intentione nec propter se inspirata ac revelata sunt, sed propter nexum historicum aut logicum (tempore, loco, notione etc.) cum aliis propter se inspiratis ac revelatis. Huiusmodi sunt plurima adiuncta historica, geografica; pertinentia ad physicam, ad zoologiam, botanicam, mineralogiam; tum ad exornationem conceptus per se revelati; ad vitam, prudentiam, mores in ordine naturali ac civili etc. Haec sunt, quae dicimus revelata per accidens vel propter aliud.

Duplicis huius ordinis rerum distinctio saepissime obvia lectione per se innotescit. Quis potest dubitare, utrum textus sicut in veteri vulgata editione leguntur, agentes de mysterio SS. Trinitatis vel de Filio Dei incarnato (e. g. 1. Io.

V. 7; Ps. CIX. 3.), de institutione sacramentorum, de futura resurrectione; de facto peccati Adae, vocationis Abraham et Moysis, nativitatis, mortis, resurrectionis Christi etc. enuntient res propter se revelatas, atque adeo sint textus eminenti hoc sensu dogmatici? Contra quis non videt, minime ad res propter se inspiratas pertinere plurima adiuncta ut leguntur in eadem vulgata, quod Adam usque ad generationem Seth vixerit 130 annis, et patriarchae reliqui usque ad filiorum generationem vixerint tot annis, quot in vulgata numerantur; quod lapides pretiosi in pectorali sacerdotis fuerint illi ibidem nominati; quod numerus occisorum post adoratum vitulum aureum fuerit 23000 hominum ²; quod virgultum sub quod obdormivit Ionas, fuerit hedera; quod urbs Raguelis vocaretur Rages; quod urbi cuius templum depraedari molitus erat Antiochus, nomen fuerit Elymais ³, et alia innumerabilia (Gen. V. 3; Exod. XXVIII. 17; XXXII. 28; Ion. IV. 6; Tob. III. 7. coll. IX. 3; 1. Mach. VI. 1. coll. 2. Mach. IX. 2.).? Saepe ad sensum textuum, prout sunt in vulgata, eruendum ut intelligatur, ad quam classem pertineant, opus erit subsidiis hermeneuticis externis et internis, ubi ante omnia respiciendum ad iudicium Ecclesiae et ad consensum Patrum, si exstat. Aliquando poterit manere dubium, ad utram classem locus referendus sit; sed profecto absurdum est, propterea distinctionem ipsam reiciere, vel tum etiam negligere, quando de ea constat, quia aliquando ex nostra ignorantia eam in usum deducere non valemus. Distinctionem de qua loquimur, realem esse et in interpretanda Scriptura adhibendam, ipsum Concilium Tridentinum satis indicavit, ubi edixit, « ut nemo suae prudentiae innixus, in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, sacram Scripturam ad suos sensus contorquens contra eum sensum, quem tenuit et tenet sancta Mater Ecclesia... interpretari audeat. » Nec minus clare eandem distinctionem Concilium Vaticanum expressit (Const. de Fide cap. 2.). Quantum vero « res fidei et morum » in Scriptura determinari possunt ab interprete, cur tantumdem distingui nequeant a critico? Sane non percipio, quomodo nostro tempore affirmari potuerit, eam distinctionem « theologice admitti non posse, » eo quod « textus dogmaticos » ab aliis non semper valemus cum certitudine discernere.

2°. Quando dicimus, decreto Tridentino declaratam esse conformitatem editionis vulgatae in textibus per se dogmaticis, non affirmamus, exemplar aut codicem aliquem fuisse designatum, in quo sit tenenda haec conformitas; sed decretum respicit editionem veterem, prout « longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est. » Textus itaque per se dogmaticus qui est in editione Clementina utique ex multis rationibus praesumitur esse veteris editionis, prout in Ecclesia longo saeculorum usu legi consuevit; sed si de aliquo tali textu posset demonstrari, non esse ex veteri vulgata editione, eius conformitas cum Scriptura primitiva non posset dici per decretum Concilii declarata. Qui ergo textum ita admittit vel non admittit, prout exstat vel non exstat in veteri vulgata editione, quae longo saeculorum usu in Ecclesia probata est, is nihil agit contra decretum Concilii.

3°. Neque affirmamus, conformitatem in singulis textibus per se dogmaticis declaratam esse in gradu supremo perfectionis; sed sufficit, quod dogma expressum in vulgata, fuerit etiam expressum in Scriptura primitiva. Unde dicimus, a) dogma quod expressum exstat in editione veteri vulgata, non deerat in Scriptura primitiva; b) adeoque etiam non erat expressum aliud dogma in textu, et aliud in loco respondente editionis vulgatae; c) multo minus dogma quod in vulgata affirmatur, ibi erat negatum, aut vicissim. Sed non dicimus, d) vi decreti Concilii credendum esse dogma in vulgata eodem modo expressum, ut erat in Scriptura primitiva, dummodo dogma maneat idem; propterea neque dicimus, e) in huiusmodi locis nullum posse esse errorem versionis, dummodo non sit huiusmodi, qui substantiam dogmatis mutet vel obliteret ita, ut etiam adhibitis praesidiis necessariis et opportunis intelligi nequeat. Sic non censendus esset contra decretum Tridentinum reiciere authentiam vulgatae, qui veram lectionem in textibus quibusdam etiam per se dogmaticis putaret esse aliam, qua idem quidem dogma, sed non eodem modo ut in vulgata enuntiaretur. Exempla esse possunt, si quis contenderet textus: Gen. III. 15. « ipsa conteret caput tuum; » Ps. CIX. 3. « ante luciferum genui te; » Luc. XXII. 20. « qui pro vobis fundetur; » Rom. V. 12. « in quo omnes peccaverunt; » 1. Cor. XV. 51. « omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur, » et si qui sunt alii, iuxta Scripturam primitivam legi oportere: « ipse conteret caput tuum »⁴ ; « sicut ex matutino ros est, genui te; » « qui pro vobis effunditur; » « quia omnes peccaverunt; » « omnes quidem dormiemus (ad resurgendum cf. Io. XI. 11; Matth. IX. 24; XXVII. 52; 2. Mach. XII. 43. 45.), sed non omnes immutabimur; » imo etiam si legeretur: « omnes quidem non dormiemus (vel diuturno vel perpetuo somno mortis cf. 1. Thess. IV. 14-16.), sed omnes immutabimur » (vel omnes iusti ad gloriam, vel omnino omnes non quidem ad gloriosam sed tamen ad immortalem vitam corporis)⁵. Utrovis modo scriptum primitus fuisse dicas, dogmata eadem promissi Redemptoris et immaculatae eius matris; aeternae generationis Filii; sacrificii eucharistici relativi ad sacrificium crucis; peccati originalis; universalis resurrectionis, utrimque licet paulo aliter reperies enuntiata. Huiusmodi varietates modorum Apostoli ipsi frequenter admiserunt in citationibus, non solum suas sententias aeque inspiratas substituendo sententiis inspiratis V. T., ut aliqui persuadere vellent; sed ubi profitentur se citare ipsam Scripturam V. T., adhibent versionem LXX modaliter diversam a textu primitivo, ut e. g. Heb. X. 5. Postremo f) neque contendimus, vi decreti Tridentini constare et tenendum esse, nullum textum dogmaticum exstitisse in Scriptura originali, qui desit in editione vulgata. Advertatur autem plurimum differre haec duo, quod tali declaratione, qualis est Tridentina, decerneretur authentica editio, in qua textus exprimens dogma exstaret non sacer et canonicus; vel quod in editione ita declarata authentica aliquod dogma (de quo aliunde constaret) non esset expressum, licet fuerit in Scriptura originali. Dicimus, Spiritum Sanctum non permissurum fuisse, ut tali decreto declararetur authentica vulgata editio, si e. g. 1. Io. V. 7. textus esset spurius et proinde non canonicus (cf. Tract. de Trin. th. IV.); sed non affirmamus, versionem in qua ille textus desit e. g. syriacam, si adsint cetera requisita, non posse etiam tali decreto approbari ab infallibili Ecclesia. Uno verbo dicimus, vi decreti Tridentini in textibus per se dogmaticis ut sunt in veteri vulgata latina editione, comparate cum Scriptura originali non posse admitti difformitatem contradictionis, nec difformitatem diversitatis positivae in dogmate; non tamen negamus, posse adesse et in pluribus locis revera adesse in ipsis etiam dogmatibus exprimendis difformitatem modalem.

Quod vero spectat difformitatem diversitatis negativam in ipso dogmate, dicimus eam vi decreti Tridentini uno sensu excludi, alio sensu non excludi. Excluditur talis difformitas, quod dogma expressum in vulgata defuerit in Scriptura originali, et proinde in vulgata textus sit spurius et humanus; non tamen excluditur, quod dogma aliquod expressum in Scriptura originali forte exciderit in editione vulgata.

II. Hunc quem declaravimus, genuinum esse sensum decreti Tridentini, nunc demonstrandum est.

1°. Intelligitur hic sensus ex ipso contextu ac scopo definitionis. Iam primum decretum sess. IV. de libris canonicis, ut diximus in thesi antecedenti, saltem indirectam continet declarationem authentiae veteris editionis vulgatae. Concilium ait: « si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit... anathema sit. » Igitur Concilium libros enumeratos cum omnibus suis partibus determinate sub hac forma vulgatae editionis latinae declarat canonicos, h. e. divinitus inspiratos ⁶. Inspiratae autem non sunt nisi partes illae, quae secundum res et sententias seu secundum sensum habent originem a primo scriptore, qui solus erat inspiratus; neque enim quisquam dicet, interpretem seu interpretes Latinos fuisse inspiratos. Ergo partes omnes prout in veteri vulgata latina editione habentur, ad quas haec declaratio extenditur, declarantur secundum sensum profectae a primo scriptore inspirato, h. e. secundum sensum conformes primitivae Scripturae. Quaestio igitur tota ad illud revocatur, quid in definitione Concilii nomine partium librorum intelligatur. Ostendemus primo negative, quae extensio partium non sufficiat; tum demonstrabimus, quousque positive significatio omnium partium librorum sacrorum, quae ibi nominantur, sese porigere intelligenda sit.

a) Solent quidam extensionem declarationis Concilii restringere affirmantes, nomine partium fuisse a Tridentinis Patribus intellectas partes deuterocanonicas libri Esther et Danielis, de quibus cum Protestantibus erat controversia. Hinc putant, utrum e. g. partes Evangeliorum iam antiquitus a quibusdam etiam Patribus notatae velut deficientes in codicibus sive pluribus sive paucioribus, et a recentioribus nonnullis criticis Protestantibus omnino repudiatae ⁷ habendae sint genuinae et canonicae, nondum vi decreti Tridentini certum esse; sed si id constare debeat auctoritate Ecclesiae, aliam eius declarationem esse exspectandam, quae donec edatur, causam integram criticis rationibus commissam manere. Si quis ergo nixus argumentis criticis ea loca reiiceret, non ideo quidquam contra decretum Tridentinum agere censendus esset⁸.

At vero α) verba decreti restrictionem ad partes deuterocanonicas Esth. et Dan. non permittunt. Enumeratis enim omnibus libris veteris et novi Testamenti, de iis omnibus subditur: « si quis autem libros ipsos (enumeratos) cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit..... anathema sit. » Ergo omnium librorum omnes partes, quae ex tenore et contextu decreti merito partes libri dici queant, prout in veteri vulgata legi consueverunt, declarantur canonicae. β) Scopus non erat unicus declarare canonicas partes, quas tum temporis Protestantes reiiciebant; sed scopus praecipuus ab ipso Concilio indicatus in hac ultima conclusione decreti erat, editionem vulgatam declarare veram Scripturam sacram in omnibus suis partibus, prae fine nominatim ad quem synodus ipsa erat usura testimoniis tamquam divinis ex eadem hac editione. Insuper controversiae inductae a Protestantibus de partibus ss. librorum et notae Patribus Tridentinis non erant de solis illis Esth. et Dan. (cf. Tract. Trin. th. IV.). γ) Maxime in hac re tenendum est principium certum et evidens. Quod error contra unam veritatem particularem praebet occasionem definitioni universaliori, in qua proinde etiam ille error sed non solus damnatus reperitur; non ideo propositionem universaliori definitionis restringitur fas est ad solam damnationem illius erroris particularis. Quod Dominus Io. XX. 21. propositionem universalem « sicut misit me Pater, et ego mitto vos, » adhibet, ubi subiungit et confert Apostolis potestatem specialem: « quorum remiseritis peccata, remittuntur eis » (cf. Matth. XXVIII. 18. sq.); non propterea missio Apostolorum restringitur ad unum hoc munus remittendi peccata. Pariter si occasione negantium valorem sacramenti ab apostatis aut traditoribus ss. codicum administrati definitur valor sacramenti collati extra Ecclesiam catholicam; non ideo definitio solum errorem attingit eum specialem, cuius occasione prolata est. Sic ergo licet concederetur, negationem partium Esth. et Dan. fuisse occasionem et moventem rationem decreti Tridentini, non propterea restrictio admitti posset, quam significatio et contextus verborum respuit.

b) Nunc dicendum, quid positive nomine partium ibi comprehendatur.

α) Non tam ex significatione verborum quam potius ex scopo decreti, quem Concilium ipsum expresse declarat, consequitur ad partes declaratas canonicas pertinere in primis loca omnia prout in veteri vulgata latina editione habentur, quae per se « testimonia ac praesidia » continent ad « confirmanda dogmata et instaurandos in Ecclesia mores, » sive quae per se sunt testimonia de « rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium.» Namque Concilium ex definita divinitate librorum cum omnibus suis partibus prout habentur in veteri vulgata editione latina, (et ex divinitate Traditionis) concludit, ex hisce fontibus adeoque ex omnibus libris se usurum esse testimoniis (utique nonnisi divinis) ad confirmanda dogmata et instaurandos in Ecclesia mores. « Omnes itaque intelligant... quibus potissimum testimoniis ac praesidiis in confirmandis dogmatibus et instaurandis in Ecclesia moribus (ipsa synodus) sit usura.» Ergo significavit Concilium, divinitatem librorum omnium nominatim in omnibus partibus, quae per se pertinent ad hunc duplicem scopum, suo decreto esse stabilitam. Ratio scilicet Concilii haec est: primo definit infallibili decreto libros enumeratos omnes cum omnibus suis partibus prout habentur in veteri latina editione vulgata, esse libros divinos; inde habet et proponit eosdem ut documenta, ex quibus tuto depromi possint testimonia tamquam divina, quaecumque ex sensu quem habent, sint valida ad duplicem illum scopum⁹. Ergo Concilium ipsum iudicavit, vi sui decreti stabilitam esse divinitatem et auctoritatem canonicam (inspirationem) omnium testimoniorum ut habentur in vulgata veteri latina editione, quae ex suo sensu praebeant normam ad confirmanda dogmata et instaurandos mores, seu quae per se enuntiant res fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium. At nisi testimonia, prout habentur in veteri editione vulgata, sensu saltem quatenus enuntiant dogma, essent conformia Scripturae originali, non essent testimonia divina et canonica. Ergo testimonia omnia in veteri editione vulgata, quae sunt dicto modo per se dogmatica, declaratae sunt a Concilio quoad sensum conformia Scripturae originali; seu in his omnibus versio habenda est authentica vi decreti Concilii.

Hac igitur significatione intelligi debet authentia in secundo decreto, in quo explicite declaratur, veterem hanc vulgatam editionem longo saeculorum usu in ipsa Ecclesia probatam « pro authentica » habendam esse nominatim in iis actibus, quorum unica vel praecipua pars est exponere, declarare, defendere dogmata christiana morumque regulas, « in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus. »

β) Quamvis contextus decreti sit maxime proprius locus et sufficiens ad hunc sensum probandum, constat tamen praeterea adhuc testimoniis, talem extensionem authentiae intellexisse ac tenuisse Patres ipsos Concilii et theologos, qui vel interfuerant vel paulo post secuti sunt. Legati nomine Pontificis praeidentes Concilio in suis litteris Romam scriptis aperte indicant, agnovisse quidem Patres Concilii imperfectiones et errores vulgatae in rebus minoris momenti, non autem in iis quae per se spectant ad fidem et morum regulam ¹⁰. De theologis non loquor illis, qui iustos limites transgressi et fere dixerim fanatici conformitatem asserebant in singulis particulis et paene syllabis; sed sapientes qui fatebantur, non esse declaratam omnimodam conformitatem cum textibus originalibus, ut in ultima parte huius theseos ostendam, unanimes tamen retinebant hunc sensum decreti de conformitate non solum velut abstracte in substantia librorum, sed nominatim in locis quatenus per se exhibent res fidei et morum regulas. Fere omnes expresse eam declarant; pauci sunt, qui non diserte de ea loquuntur, sed tamen toto suo modo argumentandi eam supponunt, dum aiunt non esse contra decretum, si « in minimis » quibusdam error in vulgata esse dicatur. At inter veteres multos quos consului, hactenus nullum inveniri, qui expresse dixerit vel indicaverit, vi decreti non esse determinatam vulgatae authentiam in textibus huiusmodi per se dogmaticis. In re autem tam gravi a doctrina et interpretatione communi non est recedendum.

γ) Ad rationem nostri argumenti bene advertendum est, ne nobis supponatur opinio quae nostra non est, et deinde rationibus contra hanc forte validis nostrum argumentum confutatum putetur. Aliud est loqui de authentia versionis vel editionis generatim, aliud de gradu seu de intensione et extensione authentiae; nulla de priori saltem inter catholicos potest esse disputatio, sed tota quaestio est de hac altera. Poterit versio aut editio Scripturae dici adhuc simpliciter conformis originali, licet in locis paucis quibusdam etiam per se dogmaticis esset discrepantia negativa, vel etiam positiva; h. e. licet alicubi in versione aut editione aliud dogma (quod tamen aliunde revelatum constaret) esset expressum quam in originali; dummodo non sit difformitas contradictionis in dogmate, talis enim versio foret haeretica. Quod si ita est, neque repugnaret, ut versio vel editio Scripturae adhuc simpliciter licet illo inferiori modo ac gradu conformis textui originali etiam usu pubblico in Ecclesia, quatenus simpliciter conformis, approbaretur; quatenus vero secundum quid difformis est, toleraretur. Ratio ergo, cur putemus tenendam esse authentiam vulgatae in eo gradu superiori, quo diximus, non est, quia quomodocumque ab Ecclesia proposita est tamquam authentica vel usu pubblico vel etiam expressa declaratione; sed argumentum ducitur ex modo declarationis. Unde concedimus quidem, versiones alias e. g. latinam antehieronymianam, syriacam, armenam usu ecclesiastico probatas esse ut simpliciter authenticas; sed si quis in iis posset demonstrare alicubi difformitatem ab originali Scriptura negativam vel forte etiam positivam in aliquibus textibus per se dogmaticis (sensu explicato), atque inde contenderet, talem difformitatem neque obesse authentiae veteris latinae editionis vulgatae; negaremus consequentiam. Non enim eodem modo, non decreto simili declarata est authentia illarum versionum, quo authentiam vulgatae definitam habemus non solum generatim sed ex decreti contextu et scopo secundum talem gradum intensionis et extensionis.

2°. Ex omnibus dictis patet, quid sentiendum sit de diversitate inter textum hebraicum et graecum ex una parte et inter editionem vulgatam versionis latinae ex parte altera in iis, quae per se ad fidem et morum regulam spectant. a) Negamus in his umquam reperiri diversitatem contradictionis, ut in textu affirmetur quod in versione negatur vel vicissim, quin omnibus praesidiis adhibitis demonstrari possit, lectionem genuinam esse eam, quae in sensu dogmatis non discordet ab editione vulgata, prout longo saeculorum usu in Ecclesia catholica legi consuevit. b) Idem putamus dicendum de diversitate positiva discrepantiae realis, ubi non est eiusdem affirmatio et negatio, sed affirmatio aut negatio discrepantium, hic quoad unum illic quoad aliud dogma. c) Eodem etiam pertinet diversitas negativa discrepantiae, si in editione vulgata exstet textus dogmaticus, qui in graeco aut hebraico (in praesenti conditione lectionum) videretur deesse. Si quando verificaretur hypothesis, quod loci genuinitas in veteri editione vulgata ut in Ecclesia legi consuevit, saltem secundum substantiam dogmatis praesidiis criticis demonstrari non posset, insistendum esset principiis theologicis, ut concedendo vetustam aliquam in textu hebraico vel graeco corruptelam, is ex vulgata supplendus intelligeretur. d) Non eadem esset ratio, si textus per se dogmaticus exstaret in hebraico vel graeco, qui deesset in latina vulgata; hic enim defectus per se minime demonstraret hebraicum aut graecum textum interpolatum. Postremo e) in discrepantia modali seu quoad modum solum significandi eandem veritatem, textus hebraicus et graecus plurimum confert et adhibendus sane est ad vim et genuinum sensum versionis vulgatae rite aestimandum.

III. Ut de veritate non solum ex argumentis directis sed etiam comparate cum sententia contraria iudicari possit, necessarium hic putamus examinare recentium adversariorum argumenta, licet pleraque in superioribus praecipitata iam fuerint.

Ne eorum vim dissimulasse videar, ipsa fere verba viri doctissimi a nobis in hac re dissentientis describam ex opusculo superius citato (Sulla autenticita delle singole parti della Bibbia Volgata). Eius disputatio haec est p. 23. sqq.

1°. Distinctio inter « textus dogmaticos et non dogmaticos » (ita enim cl. auctor loquitur) theologice non potest admitti, a) quia omnes textus Scripturae sunt inspirati et proinde omnes aeque verbum Dei et divinae auctoritatis. « Verum quidem est, verbum Dei non exprimere semper sententiam pertinentem ad doctrinam revelatam; sed non ideo desinit esse verbum infallibile, auctoritatis supremae, et divinum; ergo pro theologo non datur distinctio quoad auctoritatem inter diversas partes librorum divinitus inspiratorum. » Ad hoc argumentum a priori accedit b) alterum a posteriori. « Si quis in Scripturis velit distinguere ea, quae plus minusve directe pertinent ad doctrinam fidei et morum, » id in concreto fieri nequit, quia plerumque nequeunt discerni huiusmodi loca ab aliis; « saepe enim maxime in latina vulgata et in graeca versione LXX primo intuitu locus videtur indicare doctrinam dogmaticam vel moralem, qui penitus inspectus nihil huiusmodi continere deprehenditur. » Nihilominus fatetur cl. auctor, « saepe sine periculo errandi affirmari posse, in textu enuntiari vel non enuntiari doctrinam dogmaticam. » Imo concedit, distinctionem inter textus qui versantur in rebus fidei et morum et inter loca alia, saepe esse utilem in hermeneutica sacra; vidit enim ipse nimis clare hanc distinctionem indicatam in Concilio Tridentino sess. IV. decret. 2. In summa asseritur, textus dogmaticos a non dogmaticis saepe quidem facillime, vel saltem adhibita diligentia discerni, hancque distinctionem in hermeneutica esse adhibendam; esse tamen textus « praesertim in libris sapientialibus et propheticis, » quorum valor dogmaticus cum certitudine determinari nequit. Ex his praemissis infertur conclusio: « ergo distinctio illa theologice in suo complexu saltem est impossibilis, et practice nulli usui pro studiis criticis. » Argumentum utrumque ab ipso auctore in hanc summam contrahitur. Universa Scriptura est verbum Dei; atqui verbum Dei in omnibus est aequalis et supremae auctoritatis; ergo etiamsi cum certitudine discerni possent omnia loca, quae « referuntur ad fidem et ad mores, » non tamen possemus affirmare his locis competere maiorem auctoritatem quam locis aliis Scripturae¹¹.

2°. Critice spectata distinctio inter textus Scripturae « dogmaticos et non dogmaticos » est absurda, a) quia amanuenses et correctores aeque in illis ac in his poterant errare et reipsa errabant, nec id sine miraculis perpetuis poterat impediri. Ergo non apparet, cur errores in locis « qui praetenduntur non dogmatici,» liceat emendare, « in locis vero aliis (dogmaticis) debeant conservari et intacti relinqui. » Mox vero b) subiungitur, nullos esse in editione vulgata errores « qui repugnent sanitati fidei ; » sed esse « errores innocuos, » hosque (in locis « dogmaticis », de quibus agitur) emendari posse « corrigendo voces erroneas, resecundo additamenta, supplendo lacunas. » Ad haec c) facto constat, etiam loca nonnulla ex iis quae dogmatica appellant, fuisse post Concilii decretum adhuc emendata.

3°. Custodia et vigilantia Ecclesiae a) solum refertur ad substantiam ss. librorum, ne scilicet libri prae eorundem scopo corruptelis inductis essentialiter alii evadant, quam primitus fuerant. Scopus autem ss. librorum non solum est dogmaticus; certe « in nonnullis libris historicis V. T. substantia et pars praecipua non spectat doctrinam. » Insuper b) Scripturae per se sunt littera mortua, spiritus vivificans non potest contineri in litteris sed in authentica doctrina, qua Ecclesia litteram mortuam vivificat. « Unde apparet, quomodo Ecclesia non sit custos Scripturarum quatenus mere sunt littera mortua, » sed quatenus continent verbum Dei vivum et vivificans, quo in munere Ecclesia numquam potest deficere.

4°. « Etiamsi a) Ecclesia nequeat tribuere Scripturae sensum falsum et errare in illa interpretanda, potest tamen uti etiam textu non legitimo ad confirmandum sensum legitimum. » b) « Textus dogmatici critice certi sunt necessarii solis Protestantibus negantibus auctoritatem Ecclesiae et Traditionis, non autem nobis qui nullum dogma primario in Scripturis fundatum esse novimus » (p. 26. 28. 30.).

5°. Multae versiones sunt legitime receptae in Ecclesia, puta versio graeca V. T., latina antehieronymiana, syra, armena, coptica. Iam vero istae versiones inter se comparatae habent plurimas lectiones « diversas quoad sensum in locis, qui putantur dogmatici; » necessario ergo ibi sunt errores vel interpretum vel emanuensium. Attamen « omnes versiones legitime usurpatae in Ecclesia catholica dogmatice pares sunt, et proinde dogmatice etiam pares sunt textui (originali), quamvis critice differant tum a textu tum inter se » (p. 28. 38.).

6°. Si textus dogmatici non essent supponendi examini artis criticae, hermeneutica deberet praecedere criticam, et haec illi subiiceretur atque ab illa dirigenda esset. At haec est perversio ordinis logici scientiarum; primum enim stabilienda est vera lectio per examen criticum, et tum demum sequi potest eius interpretatio. « Ergo ordo scientiarum non sinit, ut textus quos volunt esse dogmaticos, subtrahantur examini critico » (p. 27.).

Hae videntur esse omnes et solae rationes, quibus sententia theologorum quam sequimur, in erudito opusculo impugnata est; reliqua enim argumenta quae ibi proferuntur, non nostrae sed illorum doctrinae opponuntur, qui conformitatem versionis vulgatae cum textu primitivo indiscriminatim in omnibus incisis et particulis, atque adeo authentiam in gradu supremo vi decreti Tridentini tenendam esse censuerunt. Hanc opinionem a cl. auctore invicte confutatam esse video, et plene quoad hanc partem ei consentio; sed vim argumentorum contra nostram sententiam nondum perspicio, neque ab ea recedendum esse puto. Rationes exponam respondendo brevissime ad singula.

Ad 1ᵘᵐ. Probatur optime, distinctionem inter textus qui sunt canonicae Scripturae, non esse intelligendam ratione diversae auctoritatis, quod hic non indigebat probatione; sed non probatur, nullam posse admitti distinctionem neque ratione rei seu materiae quam continent. Imo hanc distinctionem quae sola a nobis supponitur, adversarius ipse diserte admittit verbis longe efficacioribus, quam quibus nos eam explicamus, et extensione multo ampliori quam admitti posse videtur. Porro ex principio certissimo, in textibus, si sunt canonici, auctoritatem non esse diversam, quamvis diversa sit materia, non sequitur quod unice probandum erat, a sacra synodo in editione veteri latinae versionis fuisse declaratos conformes originali et ideo canonicos non alio sensu textus primae classis, quibus expresse dicit se usuram tamquam verbo Dei, quam singula incisa secundae classis, de quibus non loquitur. Nemo ex diversa auctoritate textuum qui sunt Scripturae inspiratae, probare umquam instituit diversam relationem decreti ad loca diversa; sed nostra demonstratio longe alia est. Concilium in declaratione authentiae editionis vulgatae expresse indicat, se prae oculis nominatim habuisse testimonia pertinentia ad « confirmanda dogmata et instaurandos in Ecclesia mores, » et ideo concludimus, hos textus per se dogmaticos omnes, ut sunt in editione veteri vulgata, comprehensos esse in declaratione authentiae huius eiusdem editionis. Hoc autem de aliis textibus et incisis Concilium non dicit; et ideo pro his non valet idem argumentum, sed vi decreti sufficit in his admittere conformitatem eam, quae requiritur, ut versio non sit quoad substantiam difformis et simpliciter non authentica. Si propter aequalem auctoritatem omnium textuum qui sunt canonici, sequeretur, versionem in omnibus pari modo conformem originali declaratam esse, potius concedendum foret in sententiam contrariam, qua affirmatur authentia conformitatis in omnibus incisis, etiam enuntiantibus quae per se non pertinent ad aedificationem doctrinae christianae in rebus fidei et morum. Hoc autem quia et nos et pariter adversarius noster certis argumentis falsum demonstrari putamus, idcirco necessario tenendum est, declarationem authentiae a Concilio alia intensione de textibus unius et alia de textibus alterius classis intellectam fuisse, et intelligendam esse; atque adeo cum authentia veteris latinae editionis vulgatae dicitur declarata fuisse quoad substantiam, in hac substantia Scripturae in primis comprehendi ea loca, quibus synodus « ad confirmanda dogmata et instaurandos in Ecclesia mores se usuram esse » tamquam sacris et canonicis, utique prout exstant in veteri latina editione, et quorum causa se inductam esse dicit, ad libros omnes cum omnibus suis partibus sub forma, « prout in Ecclesia catholica legi consueverunt, et in veteri vulgata latina editione habentur, » definiendos sacros et canonicos.

Altera pars argumenti quae inducitur a posteriori, vix indiget responsione. Eo quod a nobis privata interpretatione non semper potest certo determinari sensus alicuius loci, utrum sit de rebus per se fidei et morum, et utrum proinde pertineat ad partes Scripturae nominatim comprehensas in decreto, nullatenus sequitur, vel distinctionem ratione diversae materiae universim reiiciendam esse, vel usui esse non posse ac debere, ubi de valore dogmatico textus constiterit; adeoque etiam non sequitur, hunc quem diximus, non esse sensum decreti Tridentini. Si propter rationem adversarii distinctio potest reiici a critico, non video, cur eodem iure non posset seponi ab interprete, pro quo tamen ipsemet eam admittit; nec video, quomodo Concilium ipsum eandem distinctionem nobis ob oculos ponere potuerit: « ut nemo in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium sacram Scripturam ad suos sensus contorquens contra eum sensum quem tenuit et tenet sancta Mater Ecclesia ... aut etiam contra unanimem consensum Patrum interpretari audeat. » Quam quidem distinctionem Concilium Vaticanum in authentica declaratione decreti Tridentini iterum repetiit (Const. de Fide c. 2.).

Ad 2ᵘᵐ. Quod hic dicitur in prima parte argumenti, non est in quaestione. Concedimus, in codicibus sive scriptis sive excusis posse esse errores amanuensium et correctorum etiam in locis dogmaticis, imo posse esse haereses, hosque errores posse et debere modo opportuno emendari. Quaestio non est de singulis codicibus, sed de veteri vulgata editione, prout longo saeculorum usu in Ecclesia Dei legi consuevit. Et in hac iterum non quaeritur, utrum velut a priori interpres, vel antiquissimis temporibus omnes aut fere omnes amanuenses¹² errare potuerint in textibus etiam dogmaticis; concedimus, id fieri utique potuisse. Quaestio est unica, utrum re ipsa sint in editione veteri vulgata errores in textibus per se dogmaticis, iique non qualescumque sed qui transmutent ipsam substantiam dogmatis, ut erat in originali divinitus inspirata Scriptura. Affirmamus, huiusmodi errores nullos esse; idque constare dogmatice, quia Spiritus Sanctus non permisisset, ut Ecclesia eo modo quo factum est, versionem ita mendosam atque adeo in huiusmodi locis continentem non verbum Dei inspiratum sed verbum humanum, declarasset authenticam. Si supernaturalis divina providentia et assistentia Spiritus Sancti in conservatione verbi Dei scripti et in iudicio Ecclesiae de integritate ac puritate huius verbi scripti removetur vel non attenditur, et insuper Scriptura consideratur in conditione libri privati; tum sane non aliud remanet ad conservationem integritatis et sinceritatis Scripturae quam industria humana (in qua totum fere negotium redit ad solertiam interpretum ex una lingua in aliam, amanuensium, correctorum), et ad iudicandum de eadem integritate ac sinceritate remanet unum atque ideo independens examen criticum et historicum. At suppositis principiis catholicis, de facto integritatis et sinceritatis Scripturae sub hac determinata forma versionis ac editionis, seu de authentia conformitatis eiusque gradu certi reddi possumus per iudicium Ecclesiae. Demonstrato igitur iudicio Ecclesiae de tali gradu authentiae veteris vulgatae editionis, ut in eius textibus « ad confirmanda dogmata et ad instaurandos in Ecclesia mores, » seu ad « aedificationem doctrinae christianae » pertinentibus exhibeatur sincerum verbum Dei scriptum secundum substantiam saltem dogmatis, iam etiam dogmatice demonstrata est conformitas eiusdem editionis cum primitiva Scriptura in omnibus huiusmodi textibus. Hinc quoniam veritas veritati non repugnat, ipso hoc iudicio Ecclesiae securi reddimur, numquam critice demonstratum iri talem aliquem errorem in veteri vulgata editione, ut longo saeculorum usu in Ecclesia legi consuevit. Potest tamen fieri, ut ob defectum praesidiorum necessariorum vel ob alias causas sola critica per se aliquando non possit demonstrare veritatem lectionis vulgatae etiam in huiusmodi locis; tum vero quod critice non liquet, constabit nihilominus ex principio theologico. Hoc modo dicimus, sicut alias scientias humanas ita etiam criticam subesse theologiae Ecclesiae, hancque oportere velut normam saltem negativam et velut stellam rectricem ad praecavendos errores prae oculis haberi.

Ad alteram partem huius obiectionis respondemus. Si agitur de « erroribus innocuis, » mutatur status quaestionis. Sermo nobis est de erroribus, qui transmutent sensum dogmatis, ut erat in Scriptura originali inspirata, cuiusmodi non putabimus « errores innocuos. » Eadem valet responsio de eo, quod ambiguae dicitur « emendatio vocum erronearum. » Porro non contendimus, vi decreti credi debere in editione vulgata nullas esse lacunas textuum dogmaticorum, adeoque non negamus, eas posse suppleri (si revera demonstrentur esse). Negamus vero, in editione veteri vulgata, ut longo saeculorum usu in Ecclesia Dei legi consuevit, et quae eo modo quo ostendimus, declarata est authentica, haberi textus dogmaticos spurios. Rationem dedimus, quia scilicet decretum ex suo contextu et scopo nominatim testimonia ad « confirmanda dogmata » declarat esse canonica; unde si textus essent spurii, declaratum fuisset scriptum verbum hominum pro scripto verbo Dei. Ideo negamus, quod dicitur de « ressecandis additamentis, » si haec intelligantur per se dogmatica, et quae exstent in veteri vulgata editione. Nec profecto video, quomodo hoc ius critices ex veteri vulgata editione « ressecandi additamenta » per se dogmatica possit conciliari cum verbis ipsius cl. adversarii, quae superius in nota p. 534. citavimus.

Ad partem tertiam desiderassemus exemplum emendationis textus per se dogmatici post Concilium Tridentinum, sed emendationis, de qua sola disputamus; videlicet a) textus certo exstantis in veteri vulgata editione, b) emendationis non secundum modum solum exprimendi dogma, sed secundum ipsam rem et substantiam dogmatis. Huiusmodi vel uno exemplo prolato cl. auctor suum propositum efficacius demonstrasset quam omnibus argumentationibus; donec proferatur, negabimus tale aliquod idoneum exstare. Nam talis emendatio non posset esse alia nisi tum inducta, quando correctiones in editione vulgata iussu Pontificum institutae sunt (emendatio enim alia privatorum nihil probaret). At non credam, correctores contra suum primum principium mutasse textum certo exstantem in veteri editione vulgata, idque inducendo mutationem substantialem sensus dogmatici, qui fuisset enuntiatus in illa editione, quam ipsimet « suae pristinae integritati ac puritati, quoad eius fieri potuit, restituere » propositum habebant (Praefat. ad edit. Clementinam).

Ad 3ᵘᵐ. Huius difficultatis primam partem, ubi dicitur custodia Ecclesiae referri solum ad substantiam librorum sacrorum, possumus transmittere. Neque enim nostra demonstratio extensionis et gradus authentiae, quae referenda sit ad omnes textus per se dogmaticos, innititur simpliciter huic muneri custodiae Scripturarum, sed ducitur ex modo definitionis, quo Concilium authentiam editionis vulgatae declaravit. Ceterum scopus princeps Scripturae atque ideo prae hoc scopo substantia sacrorum librorum constituitur in rebus fidei et morum h. e. in iis, quae (iuxta superius exposita) propter se revelata sunt in Scripturis, non autem solum per accidens et propter aliud inspirata ad scribendum. Unde illud quod cl. auctor in libris V. T. dicit substantiam e. g. complexum historiae et prophetiae etc., nos comprehendimus inter partes dogmaticas. Adeoque possemus dicere: custodia Ecclesiae hoc ipso, quod (fatente adversario) refertur ad substantiam librorum sacrorum, in primis pertinet ad partes omnes « fidei ac morum, » seu ad ea quae per se revelata sunt, ac spectant ad « aedificationem doctrinae christianae; » de his enim non autem de minimis adiunctis historiae, geographiae, botanicae, zoologiae hisque similium Ecclesia pro munere suo directe et per se est sollicita, et sub hac ratione ei est per se commissa non minus custoditio quam interpretatio verbi Dei scripti. Ex hoc munere custodiae non sequitur quidem, non potuisse textus aliquos etiam per se dogmaticos, imo libros integros inspiratos intercidere, quoniam doctrina revelata non in solis Scripturis sed imo etiam principalius in Traditione conservatur; omnino autem ex munere custodiae verbi Dei sub assistentia Spiritus veritatis consequitur, non posse fieri ut Ecclesia custos verbi Dei proponat verbum humanum tamquam verbum Dei in Scripturis. At haec propositio verbi Dei per Ecclesiam non ex eo adhuc intelligitur, quod verbum contineatur in aliqua editione Scripturae, sed intelligitur ex diserta vel saltem aequipollente declaratione authentiae editionis; et haec authentia declarata ipsa quousque extendatur, ex sensu et modo declarationis discendum est. Ideo munus custodiae verbi Dei sub assistentia Spiritus veritatis est quidem ratio, cur Ecclesia infallibiliter etiam authentiam seu conformitatem versionis et editionis Scripturae discernere et declarare queat, sed non ex eo munere per se sine huiusmodi declaratione authentiam eiusque extensionem cognoscere possumus. Quare frustra in argumento adversarii illud munus custodiae Scripturarum inducitur, cui nostra demonstratio de authentia vulgatae editionis et eo magis de eiusdem authentiae amplitudine minime innititur. Possumus ergo nunc haec omnia omittere, quia authentiam editionis vulgatae in omnibus locis per se dogmaticis non deducimus simpliciter ex munere custodiendi Scripturas, sed ex modo quo authentia declarata est.

Pars altera obiectionis si urgeretur, deveniendum esset ad absurdum, ab Ecclesia totam doctrinam revelatam conservari tantummodo in Traditione, atque ideo non magni interesse, si scripta humana habeat ac proponat pro divinis. Sine dubio Ecclesiae transmissa est et sub assistentia Spiritus veritatis in ea conservatur intelligentia verbi Dei; quae res tota pertinet ad Traditionem et ad infallibilem interpretationem Scripturarum. Sed ideo non potest negligi imo in praesenti providentia necessario supponitur custoditio ipsius verbi Dei scripti, quod a cl. auctore « littera mortua » appellatur. « Agnitio (γνωσις) vera est,... quae pervenit usque ad nos tractatio plenissima neque additamentum neque ablationem recipiens, et lectio sine falsatione et secundum Scripturas expositio legitima » Iren. IV. c. 33. n. 8. (cf. th. IV. n. I.). Licet non absolute et ex rei natura, attamen in praesenti providentia Scriptura est necessaria Ecclesiae, neque independenter a Scripturis Traditione distincta conservatur totius revelationis depositum; sed Scripturae ipsae sunt pars magna depositi custodiendi, et vicissim medium ad custodiam depositi; ex eis enim utpote verbo Dei scripto Ecclesia sub assistentia Spiritus Sancti veram intelligentiam, explicationem, defensionemque veritatum revelatarum depromit. « Sicut illis (haereticis) non potuisset succedere corruptela doctrinae sine corruptela instrumentorum eius, ita et nobis et a nobis integritas doctrinae non competisset sine integritate eorum, per quae doctrina tractatur » Tertull. Praescript. c. 38. Uno verbo: quia Scriptura sine vera intelligentia et « verbo vivificante » nec sufficit nec prodest, non ideo Scriptura « littera mortua » ad veram intelligentiam et praedicationem « vivificantem » non necessaria censeri potest, aut eius conservatio maxime in « rebus fidei et morum » ibidem divinitus scriptis minus pertinet ad munus custodiendi depositum.

Ad 4ᵘᵐ. Si prima pars obiectionis dirigitur contra nostram explicationem decreti Tridentini, responsio in promptu est. Potest quidem fieri, ut Ecclesia verbis alicuius versionis Scripturae utatur ad piam accommodationem, ad exornationem, sub certis conditionibus etiam ad argumentum, quin ideo iam declarare velit, aut verba esse genuina aut hunc esse verborum sensum. At Concilium in decreto de quo agimus, testimonia quorum usum ex editione vulgata ad confirmanda dogmata sibi vindicat, evidenter declarat divina ac proinde authentica, ut satis demonstravimus.

Si in secunda parte textus critice certi dicuntur solis Protestantibus necessarii eo sensu, quod Protestantes non nisi per criticam et historiam atque ideo plerique ex ipsorum principiis nullo modo possunt certi fieri de genuinitate Scripturarum, nobis autem sicut de vero sensu ita de genuinitate et authentia Scripturarum constare potest per infallibilem auctoritatem Ecclesiae, id nos maxime contendimus et saepe iam demonstravimus. At si dicitur, necesse non esse ut Ecclesiae catholicae et per Ecclesiam nobis constet de genuinitate textuum per se dogmaticorum, hoc ita universale dictum quam falsum sit, ex paulo ante disputatis constat et etiam per se evidens est.

Ad 5ᵘᵐ. Admittimus, versiones in eo statu, quo sunt et quamdiu sunt in publico usu Ecclesiae catholicae, esse simpliciter authenticas authentia etiam manifestata seu externa quae internam supponit et includit, ut thesi superiori explicatum est. Dixi pro statu, in quo et quamdiu manent in publico usu Ecclesiae; quia si versio per longum tempus desierit esse in tali usu catholicae Ecclesiae, pro hoc tempore auctoritas Ecclesiae nullum facit vadimonium contra inductionem errorum, atque hoc ipso integritas non amplius authentice manifestata est et theologice cognoscibilis (cf. supra p. 514. 516.). Quamvis vero illis versionibus pro statu et tempore, quo diximus, concedamus competere authentiam generice et simpliciter dictam, quae manifestatur publico usu ecclesiastico; attamen quoad gradum et extensionem authentia nulla tali declaratione determinata est, sicut definitam esse vidimus authentiam editionis veteris vulgatae latinae; non ergo eodem modo constat de illarum sicut de huius authentia. Quoad illas authentia simpliciter et generatim atque usu tantum, quoad hanc specifice et in aliquo determinato gradu per solemne Ecclesiae decretum manifestata est. Ceterum revera putamus, versiones illas (pro statu quo diximus) demonstrari non posse in locis per se dogmaticis «positive diversas quoad sensum» ita, ut aliud dogma quoad substantiam (multo vero minus sensus contrarius, qui esset haereticus) exprimatur, quam fuerit in Scriptura originali inspirata.

Quidquid vero sit de gradu illarum authentiae, de quo disputare nolumus, in obiectione non valemus conciliare haec duo, quod a) versiones illae in locis dogmaticis «differunt sensu», utique (si aliquid dicitur ad rem pertinens) quoad dogmatis substantiam, ac proinde vel illae omnes vel omnes una excepta habent errorem quoad substantiam dogmatis; nihilo tamen minus b) omnes cum vulgata editione et cum textibus originalibus theologice pares sunt. Quomodo quaeso instrumentum quoad substantiam aliquius vel aliquorum dogmatum exhibens textum humanum (talis enim profecto est, si est error quoad sensum ipsius dogmatis, licet supponatur non esse sensus haereticus, quia non negationem dogmatis sed aliud diversum enuntiat), quomodo, inquam, tale instrumentum theologice paridi potest alteri, quod exhibet textum divinum ac inspiratum?

Ad 6ᵘᵐ. Si textus genuinitas dubia est et de ea nullo alio ex fonte quam per regulas critices constare potest, debet praecedere critica hermeneutica, ut constet, hanc versari circa textum genuinum. In textibus dubiis ergo profanis et privatis hic ordo inter criticam et hermeneuticam semper consistit, quia de eorum genuinitate non nisi ex historia et critica constare potest. At si agitur de instrumento publico et quidem theologico ac nominatim de s. Scriptura, in qua de genuinitate certae cuiusdam classis textuum iudicari potest ex fonte duplici, a) ex auctoritate Ecclesiae tamquam ex fonte theologico, superiori, infallibili, qui propterea sit pro fonte altero sibi subordinato instar normae dirigentis, et b) ex critica tamquam fonte mere humano et priori subordinato; in hac hypothesi logicus ordo postulat, ut in huiusmodi textibus primum consulatur auctoritas tamquam norma prae oculis habenda, per quam critica dirigenda est. Unde hermeneutica solum praecedit, quando et quatenus necessaria est, ut constet, num locus pertineat ad eam classem textuum, de quorum genuinitate secundum substantiam sensus ex duplici fonte iudicari potest. Porro ubi etiam ex auctoritate et declaratione custodis Scripturarum certiores reddimur de genuinitate secundum substantiam dogmatis, possunt in textibus dogmaticis nihilominus remanere aliae difficultates lectionis quoad modum enuntiandi dogma, quae ante exegesim pleniorem totius enuntiationis et ex sola critica solvendae sint. Ordo ergo hic est: si oritur dubium de genuinitate substantiae sensus dogmatici, praecedit auctoritas et quadamtenus h. e. quando et quatenus requiritur ad dignoscendum valorem dogmaticum, praecedit etiam hermeneutica; succedit et subservit critica auctoritati. Si dubium est de genuinitate pertinentium (salva substantia sensus) ad modum enuntiationis; praecedit critica, sequitur applicatio plenior hermeneuticae et exegesis. Absoluta antecessio criticae prae auctoritate theologica (Ecclesiae), ubi iudicatur de genuinitate textuum dogmaticorum, non magis admitti potest, quam absoluta antecessio aliarum scientiarum humanarum, e. g. philosophiae prae theologia Ecclesiae in materiis etiam ad hanc pertinentibus et secundum aliquam rationem communibus. De hac re dicemus in Appendice horum Tractatuum. (Vide Concilii Vaticani Constit. de Fide cap. 4. cf. Coroll. 2. ad th. XVIII.).

IV. In postrema parte theseos impugnamus alteram opinionem hactenus confutatae contrariam, qua nonnulli vetustiores theologi contendebant, vulgatam editionem esse a Concilio declaratam authenticam in gradu supremo conformitatis cum originali textu quoad singula incisa et paene verba, quaecumque sit materia, in qua textus versentur. At talem sensum profecto vix credibilem decreti vel colligunt ex ipsa appellatione authenticae editionis simpliciter dictae, vel ex speciali aliqua ratione decreti. Ex utraque consideratione manifestissime erroris convincuntur.

De priori nihil opus est multis dicere. Sane diuturno Ecclesiae usu authentica demonstrabatur versio latina usurpata usque ad s. Hieronymum et deinceps adhuc simul cum nostra vulgata saltem usque ad Gregorium M. Nihilominus nemo ex illo usu inferri posse putabat conformitatem cum textu primitivo in singulis quibusque minutioribus rebus et verbis. Imo ss. Patres illo ipso tempore, quo versio erat in usu universali, passim plura adnotabant in illa minus recte posita, s. Hilar. in Ps. 118. v. 96. T. I. p. 354; in Ps. 138. n. 43. p. 582; Marius Victorinus contr. Arian. l. II. Bibl. Max. PP. T. IV. p. 273; s. Hieronym. in Gal. IV. 5; V. 4. T. VII. p. 449. 481; ep. ad Sun. et Fretel. passim et alibi saepe. Universim s. Augustinus ep. 82. n. 3. ad Hieronym. et l. XI. c. 5. cont. Faust. statuit: « ibi (in Scripturis) si quid velut absurdum moverit, non licet dicere: auctor huius libri non tenuit veritatem; sed aut codex mendosus est, aut interpres erravit, aut tu non intelligis. » Tandem vetus illa editio, licet publico usu demonstrata authentica, paulatim seposita est et ei substituta haec nostra in multis minutioribus huiusmodi rebus non solum modo enuntiandi sed etiam sensu ab illa discrepans. Quae quidem diversitas demonstrat, non potuisse saltem utramque perfecte respondere archetypo textui, non tamen impedivit, quominus utraque esset authentica, quantum ad scopum Scripturarum satis erat. Simile aliquid dicendum est de versionibus vetustis publice per multa saecula usurpatis in Ecclesiis catholicis aliarum linguarum. Opportune unus ex deputatis ad correctionem vulgatae Dr. Valverde in libello supplici ad Pontificem Clementem VIII. (apud cl. P. Vercellone in Prolegom. ad Lect. var. Vulg. T. I. p. LXVII.) ita loquitur. « Multa, Pater Sancte, permisit Ecclesia legi publice, non quod omnino probaret, aut rectius legi non posse statuerit. ... neque ideo dicenda est errores tolerasse in Bibliis, cum haec neque sanam fidem neque mores corrumpant. Plura quidem et maiora multa toleravit Ecclesia, antequam Hieronymus Biblia emendaret, et nemo Ecclesiae hoc exprobravit. »

In declaratione igitur authentiae universim spectatae certe haec opinio nullum habet fundamentum; probari itaque deberet ex specialibus rationibus et adiunctis decreti Tridentini. At ex his omnibus potius evidenter falsa convincitur.

1°. Ex fine declarationis Concilii. Finis propositus est « non parva utilitas accessura Ecclesiae Dei, » quae distincte assignatur in eo, ut omnibus innotescat sinceritas fontium, ex quibus in Ecclesia et a synodo ipsa depromenda sint « testimonia in confirmandis dogmatibus et instaurandis in Ecclesia moribus. » Atqui ad hunc finem nihil pertinent minutiora quaeque geographiam, chronologiam, adiuncta infima historiae, botanicam, zoologiam etc. spectantia; sed ad hunc finem satis est versionis et editionis, qua Ecclesia ad fidei et morum aedificationem tamquam genuino verbo Dei utitur, authentia conformitatis in rebus fidei et morum, ac in ceteris quoad rei summam. Ergo hanc non autem illam strictiorem conformitatem declarare propositum erat.

Alia inflexione idem dici potest. Iudicium Ecclesiae de authentia vulgatae est iudicium infallibile de facto dogmatico, et eatenus assistentia Spiritus Sancti atque per eam infallibilitas in iudicando promissa est, quatenus factum est dogmaticum h. e. proxime nexum cum conservanda integritate fidei et regulae morum, de quo propterea non secus ac de dogmatibus in se revelatis infallibiliter constare magni interest totius Ecclesiae. Atqui huiusmodi factum est utique editionis Scripturae in publicum catholicae Ecclesiae usum adoptatae conformitas cum archetypo in iis, quae saepe iam diximus, non autem conformitas in minutissimis quibusque. Ergo de illa non de hac authentia Ecclesia infallibilis iudicium tulit.

2°. Ex circumstantiis declarationis. Synodus declaravit authenticam editionem vulgatam tum temporis existentem; eam enim tamquam authenticam Concilium ipsum in suum usum adoptavit. Simul vero agnovit in ea aliqua posse emendari, hocque negotium Romanorum Pontificum curae commendatum voluit; qua quidem in agnitione defectuum et erratorum levioris momenti tam Cardinales ac theologi Romae deputati et consulti a Pontifice, quam Patres Concilii consentiebant (vide epistolas Legatorum supra citatas p. 537.)¹³. Nihilominus tamen etiam in hoc statu editio vulgata declarata est authentica, et tamquam authentica adhibita ab ipso Concilio. Ergo de authentia in huiusmodi minutioribus Patres Concilii in sua declaratione non agebant.

His iam etiam responsum est ad id, quod patroni strictissimae conformitatis dicere solebant, non utique errores librarum esse approbatos, sed vulgatam editionem expurgatam a mendis, ut nunc eam habemus, etiam in omnibus minimis declaratam esse authenticam. At a) declaratio non ad futuram tantummodo editionem referebatur, quae est calumnia Protestantium, sed ad vulgatam ut tum exstabat et a Concilio ipso potuit adhiberi. b) Concilium nulla indicavit speciatim principia, secundum quae emendatio esset instituenda. Non ergo potuit velle in antecessum declarare, futuram emendationem quae profecto plus minusve a perfectione abesse poterat, talem fore, ut etiam in minimis archetypo primitivo responderet. Propterea c) Ecclesia non modo post solemnem illam authentiae declarationem sed etiam post emendationem auctoritate Pontificum institutam, adhuc permittit et ratum habet usum publicum et liturgicum non solum editionum in aliis linguis, sed etiam alicubi versionis latinae a vulgata in rebus huiusmodi minoribus multum diversae. Ita Psalterium vetustissimum, quod in non paucis differt a Psalterio vulgatae, retentum et in Ecclesia Vaticana S. Petri, in Ambrosiana, in sacello Mozarabico Toleti, et usque ad annum 1808 in Ecclesia S. Marci Venetiis (cf. Brunati dissert. Della Volg. n. 8.); Psalmus 94. (Venite exultemus) ex illa antiqua recensione quotidie in officio divino recitatur, et solum in festo Epiphaniae ex recensione vulgata¹⁴; chronologia in annis patriarcharum iuxta LXX diversa ab ea, quam habet vulgata, conservata est in Martyrologio Romano, nec in eius correctione a Benedicto XIV. circa illam quidquam mutatum (cf. I. B. Branca de latinae vulg. auctoritate p. 541. Mediolani 1781.). Quis autem non videt, talem liturgicum usum textuum in rebus huiusmodi minutis etiam sensu discrepantium manifestissime demonstrare, Ecclesiam auctoritate sua neutros textus in huiusmodi rebus voluisse declarare certe conformes archetypo primitivo?

3°. Apertissime patroni absolutae etiam in minimis authentiae supponunt multa miracula minime necessaria, et quae facta esse nullis probabilibus rationibus suadere possis. Unum ex his commemorasse satis est. Versio nostra vulgata in longe maxima parte librorum V. T. auctorem habet s. Hieronymum, estque immediate derivata ex textu hebraico, ut tempore s. Hieronymi exstabat, et consequenter in multis discrepans a versione latina vetustiori, quae facta erat ex graeco LXX. In quibusdam libris, in Psalmis, Baruch, Sap. Ecclesi. Mach. conservata est versio Hieronymo vetustior. Psalmos licet verterit s. doctor ex hebraico, tamen Ecclesia non eius versionem adoptavit, sed ne aures populi offenderentur, retinuit interpretationem veterem ex graeco LXX, modice a s. Hieronymo secundis curis emendatam, et a versione ipsius Hieronymi non parum diversam. His positis ad asserendam plenam illam conformitatem affirmari debet, translationem s. Hieronymi perfecte in omnibus particulis respondisse textui primitivo in ceteris libris, solo excepto Psalterio; vicissim vetustiorem versionem quae eo usque fuerat in usu Ecclesiae, non fuisse saltem perfecte authenticam nisi in solo Psalterio et in iis libris, quos s. Hieronymus non attigit. Insuper consequitur, textum hebraicum aetate Hieronymi fuisse corruptum in solo Psalterio, in ceteris libris perfecte conformem archetypo; interpretes LXX non accurate libros ceteros, perfectissime Psalterium vertisse, vel certe eorum versionem solum in Psalterio perfectissimam et incorruptam ad vetustum interpretem latinum pervenisse. Haec omnia et alia plura quae supponi debent, nemini persuadebis sine manifestis argumentis; argumenta autem non solum nulla suppetunt quae haec demonstrent, sed suppetunt, quae ostendant has hypotheses esse falsas. Certe illi theologi si rem melius considerassent, vel adacti fuissent ad suam opinionem deserendam, vel debuissent affirmare, authentiam internam et libros inspiratos per declarationem Ecclesiae non solum manifestari sed etiam effici, quod quam falsum sit, alibi demonstravimus.

4°. Testes gravissimi qui ipsi interfuerant vel suppares erant Concilio Tridentino, et theologi paulo post Concilium magno numero consentiunt, ea qua diximus, non autem strictiori significatione authentiam editionis vulgatae a Tridentinis PP. fuisse declaratam. Id manifestum imprimis est ex epistolis legatorum Romam scriptis, quas supra commemoravimus (cf. Pallavic. l. VI. c. 17. n. 15. 16.). Praeterea Card. Cervinus hoc idem theologo Concilii Andreae Vegae pridie quam firmaretur decretum, et postea non semel diserte testatus est, ut gravissimis verbis Cervino adhuc superstitae scripsit Vega in opere dedicato Cardinali Paceco, qui et ipse illius IV. sessionis magna pars fuerat (Vega de Iustificat. l. XV. c. 9.). Idem P. Ioanni Marianae significavit Iacobus Lainez postea Societatis Iesu Praepositus Generalis, qui iussu Pontificis Concilio adfuerat (Mariana de Editione vulgata c. 21. p. 101.). Consentiunt Salmeron (Opp. T. I. p. 24. 25. ed. Colon. 1602.), amplissime Didacus Payva de Andrada (Defens. Conc. Trid. l. IV. fol. 247. sqq.), alii multi quos nominant Bellarminus opusc. citato, Mariana l. c., Serarius (in Prolegom. Bibl.), Ioan. Bernardus de Rossi (de Causis neglectae linguae hebraicae c. 4.), Hodius describens ultra octoginta catholicorum theologorum conspirantes sententias (de antiquis Biblior. versionib. P. II. l. 3. c. 15.). Ex Scholasticis confer Dominicum Bañez in S. Th. 1. q. 1. a. 8; ex recentioribus Wirceburgenses T. I. c. 1. a. 4; Trivulianorum Ephemerides 1750. mense Iulio, 1753. mense Septembri et Octobri; Iosephum Brunati (opusculo supra citato, inter dissertations bibliicas ed. Mediolani 1838.).

5°. Argumenta enumerata nemo suspicabitur de editione tantum valere nondum emendata, nunc autem post correctionem iussu Pontificum institutam iam vi decreti Tridentini in singulis etiam minimis plenam conformitatem cum archetypo esse asserendam. Huiusmodi suspicio evidenter excluditur.

a) Argumenta nostra omnia ita sunt comparata, ut valeant etiam supposita emendatione.

b) Talem mirabilem conformitatem, quae nonnisi per inspirationem divinam et interpretis et theologorum a Pontifice ad corrigenda Biblia deputationum constitui potuisset, profecto PP. Tridentini non prophetice praedixerunt; sed sicut vulgatam editionem theoretice declararunt et practice adhibuerunt tamquam authenticam etiam ante correctionem, ita desiderabant expurgationem mendorum, quantum fieri posset, ut uniformitas lectionis in Ecclesia constitueretur. Non ergo decreto Tridentino perfectissima illa emendatae editionis conformitas cum archetypo in antecedens declarata est.

c) Neque vero alia ulla exstat Pontificum declaratio, ex qua talis authentia conformitatis in supremo gradu asseri deberet. Imo ex historia correctionis Bibliorum constat, ab ipsis viris gravissimis ad hoc negotium deputatis non solum tantam emendatae editionis perfectionem non fuisse agnitam, sed etiam plura, quae viderant corrigi potuisse, ob prudentes rationes consulto fuisse relicta. Id monetur in praefatione ad lectorem emendatae editioni praefixa, cuius auctor est Bellarminus certe mandato et consensu reliquorum ad opus correctionis deputationum, atque ut res ipsa loquitur, etiam ipso summo Pontifice annuente. Ibi disertis verbis amovetur in primis praeiudicium, ac si haec vulgata editio post institutam emendationem iam necessario haberi deberet « omnibus numeris absoluta. » Deinde succincte redditur ratio methodi observatae in correctione, ubi duo dicuntur: non solos codices Latinos editionis vulgatae fuisse adhibitos, sed etiam textus hebraici et graeci rationem habitam; tum vero in pervulgata lectione esse aliqua consulto mutata, « alia quae mutanda videbantur, consulto immutata relicta. » Huius consilii tres causae adferuntur, a) vitanda iuxta PP. monitum offensio populorum, b) quod incertum nobis sit, utrum vetusti interpretes non meliores codices hebraicos et graecos habuerint, quam nunc sint; unde fit, ut aliquando non constet, utrum vetus latina interpretatio non melius referat textum originalem, quam textus ipse hebraicus et graecus in praesenti suo statu; c) postremo quod scopus correctionis non erat novam cudere editionem respondentem scilicet in omnibus originali textui, « sed ipsam veterem et vulgatam editionem latinam a mendis veterum librarium nec non pravarum emendationum erroribus repurgatam suae pristinae integritati ac puritati, quoad eius fieri potuit, restituere. » Haec certe omnia clarissime enuntiant, emendationem non ita institutam esse aut institui potuisse, ut vulgata editio iam etiam in omnibus minutoribus verbis ac sententiis, quae ad fidem et morum regulam firmandam per se non pertinent, textui archetypo perfecte respondere vi decreti Tridentini ac subsecutae emendationis credi debeat.

In eandem sententiam correctione et editione iam a decennio ad finem perducta scripsit Bellarminus anno 1603 ad Lucam Brugensem: « scias velim Biblia vulgata non esse a nobis accuratissime castigata; multa enim de industria iustis de causis pertransivimus, quae correctione indigere videbantur. » Et ut subdit Brugensis, « similia scripsit I. B. Bandinus praefectus typographiae Vaticanae litteris iussu Illmi Card. Baronii ad Moretum Romae datis pridie kal. Augusti 1604. »

d) Ideam demonstratur ex modo, quo sequentes theologi et interpretes catholici sciente et annuente Ecclesia Scripturas tractare et explicare solebant. Huc faciunt, quae ad insigne opus variarum Lectionum editionis vulgatae summo Pontifici Pio IX. dicatum praefatur cl. P. Carolus Vercellone T. I. p. CVIII. « Interim lectorem rogamus, ut obiter animadvertat, singulas huius nostri operis paginas reipsa luculentissime retundere calumniam heterodoxorum, qui Romanam Ecclesiam errores librarium tamquam veram lectionem ita comprobasse affirmant, ut iam nobis non liceat de vera versionis lectione sollicitos esse, sed quamvis lectionem, etiamsi a textu graeco et hebraico aberret, pro vera nobis agnoscendam esse (Mash Bibl. Sacr. vol. 3. p. 50.). Haec, inquamus, re ipsa nostro volumine satis superque refutantur. Neque enim nobis fas esset varias lectiones expendere, si catholica Ecclesia cui ex divina institutione Romanus Pontifex praeest, vel errores librarium comprobasset vel quamlibet vulgati lectionem pro vera ita habendam iussisset, ut numquam vel minimus error ei subesse possit. »

Corollarium 1. Patet tum ex auctoritate qua correctio et editio est instituta, tum ex eius scopo qui inter reliqua etiam erat, ut uniformitas lectionis ecclesiasticae in omnibus et ubique servaretur, nemini fas esse in vulgatae editionis lectionibus quidquam mutare, nisi forte ipsius s. Sedis auctoritas aliquando tale aliquid fieri iuberet.

Ex eadem auctoritate et ex modo, quo facta est correctio et lectiones sunt in usum susceptae, aeque patet, vulgatae editionis lectiones ut nunc sunt, etiam in accidentalibus et minutis caute et prudenti reverentia esse tractandas, quamvis, ut iam Bellarminus indicavit Lucae Brugensi¹⁵, laude digni sint viri docti, qui a scientia ceterisque praesidiis satis comparati suam conferunt operam ad genuinas lectiones in minutissimis quibusque explorandas et stabiliendas.

Si quando ipsi genuinae vulgatae lectioni in huiusmodi accidentalibus realis discrepantia a textu originali subesse certo demonstrari possit, non sane ideo « praetextu aliquo editio vulgata reiicitur, » quod prohibuit Concilium; sed sacri textus explicatio iuvatur et suppletur ex aliis praesidiis, quae suppetunt. Tiletanus qui inter theologos adfuerat Concilio, ita loquitur. « Non vetant Patres Tridentini, ut vetus et vulgata editio latina diligenter ab explanatoribus cum fontibus conferatur, et si quid certa ratione comperiatur cum fontibus non satis quadrare, id commodius ac magis proprie aut etiam magis vere explanare et transferre. Sed hoc solum est, quod synodus constituit, ut vetus et vulgata editio latina, quae per multa saecula cum reverentia et honore usitata est in omnibus Ecclesiis, nullo praetextu reiiciatur... Hoc est autem editionem aliquam reicere, eam de suo loco quem obtinet, destituere et tamquam publico usu et honore indignam reicere, aspernari et contemnere. Quod non est censendus facere, qui editionem in omnibus Ecclesiis receptam et multorum saeculorum usu approbatam et commendatam sic suscipit et veneratur, ut tamen eam ad fontem diligenter conferat; et ex fonte illustrat, quae obscura sunt, et explicat quae ambigua, aut denique etiam corrigit, ubi certo deprehenditur vel vitium aliquod irrepsisse vel interpretem Scripturae sensum non plene assecutum, nihil tamen temere aut mutat aut corrigit » (Iodocus Ravesteyn Tiletanus in Apologia pro Conc. Trid. 1568. T. I. fol. 99.).

Corollarium 2. Absurdi plane sunt, qui ut olim Anglicanus Thomas Iames (in libro inscripto « Bellum Papale »), contra infallibilitatem Pontificum argumentum deduci posse putant ex eo, quod editio vulgata iussu Sixti V. typis iam impressa iterum ad incudem revocata, et iuxta canones criticos paulum mutatos correcta tandem in lucem prodiit iussu Clementis VIII. Ut enim omittamus reliqua, totum illud negotium diversitatis inter utramque recensionem nihil ad res fidei et morum pertinebat.

Corollarium 3. Authentia editionis vulgatae non est declarata in comparatione cum textibus hebraico et graeco nec cum antiquis versionibus, multoque minus ad excludendam auctoritatem horum textuum; sed declarata est in comparatione cum versionibus latinis, quae recentius ab haereticis plerumque hominibus procusae tum circumferebantur, ut constat ex verbis decreti, ex historia Concilii (Pallavic. l. VI. c. 15; c. 17. n. 5. 8.), ex testimonio theologorum qui interfuerunt Concilio, suntque iidem supra a nobis citati. Manserunt ergo illi textus et illae antiquae versiones in tota externa auctoritate, ut fuerant ante edictum decretum, in quo de illis nullo modo agebatur. Porro licet nullo explicito Ecclesiae decreto declarata sit authentia textus hebraici in V. T. et textus graeci in N. T. ut nobis adhuc praesto sunt, de ea tamen certo constat non solum critice et historice, sed de authentia quoad rei summam etiam dogmatice. Ipsa enim authentia editionis vulgatae quae dogmatice declarata est, supponit authentiam textus hebraici et graeci, saltem ut in omnibus exemplaribus simul sumptis in Ecclesia Dei adhuc exstat et dignosci potest. Ad quam intimam connexionem cum vulgata accedit quoad textum graecum N. T. ipse multorum saeculorum publicus usus in Ecclesia inde ab aetate apostolica. Utrumque hoc argumentum suo modo valet etiam pro authentia versionis LXX. « Profecto, inquit Bellarminus in opusculo superius citato, valde male merentur de Ecclesia, qui tam insignem thesaurum illi eripiunt, quique de scriptis originalibus Apostolorum et Prophetarum tam contemptibiliter loquuntur, ut ea authentica esse negare non vereantur. » Animadvertendum nihilominus est, non eandem vigilantiam catholicae Romanae Ecclesiae, et ex multis iam saeculis non eundem publicum usum ad textum graecum multoque minus ad textum hebraicum referri sicut ad versionem et editionem latinam, nec utrimque eundem esse modum declarationis ecclesiasticae, per quam ipsa authentia et praesertim extensio et gradus authentiae nobis proponitur et manifestatur.

Scholion. Decretum, quod velut a s. Congregatione Cardinalium Concilii Trid. interpretum die 17 Ianuarii 1576 sancitum circumfertur, Serarius Prolegom. c. 19. q. 11. memorat editum ab haereticis Francofurthi 1608; Leo Allatius in «Animadversionibus ad antiquitates Etruscas» numquam a se editis sed post ipsius obitum publicatis (Parisiis 1640) idem decretum n. 101. descripsit ex scheda reperta in bibliotheca Cardinalis Biscia. Dicitur autem ibi: «Congregatio generalis censuit, nihil posse asseverari, quod repugnet vulgatae latinae editioni, etiam quod esset sola periodus, sola clausula, vel membrum, sive vox, vel dictio sola, vel syllaba, iotave unum.» At iam Serarius l. c. suspicatus est illud supposititium; pluribus id contendunt Branca (de Vulg. T. I. p. 31) et Brunati (Dissert. della Volg. p. 79. 80.). «Aut commentitium est, inquit Branca, quod nullae nisi transalpinae editiones quaedam privata fide ex variis privatorum schedis collectae aliae aliter hocque etiam uno suspectae protulerunt, aut expers auctoritatis, quod ex alicuius e Cardinalibus eorumque anagnostis vel theologis parata scripto sententia, quale ego in rem hanc ipsam nonnihil olim in Ms. quodam vidi, fortasse excerptum, neque vel totius Concilii vel, ut opus est, summi Pontificis auctoritate firmatum.» Certe in Archivis Romanis ultimis his annis diligenter quaesitum, nuspiam hoc documentum repertum est. Ceterum si vere aliquando prodiit, intelligi debet prohibere, ne quid asseratur repugnans editioni vulgatae in rebus fidei et morum. Quod quidem responsum ante paucos annos (anno 1859) summo Pontifice per vivae vocis oraculum approbante datum esse, b. m. P. Perrone mihi attestatus est.

AD TRACTATUM

DE DIVINIS SCRIPTURIS

ΣΥΜBOΛΗ

ANIMADVERSIONUM

IN DISSERTATIONEM INSCRIPTAM

« De Bibliorum inspiratione eiusque valore ac vi pro libera scientia. »

Novam quandam de extensione inspirationis librorum sacrorum opinionem in opusculo lingua germanica scripto explicatam ac propugnatam viri boni mihi indicarunt, ut quae sentirem, edicerem. Eam sine dubio falsam et cum gravioribus periculis coniunctam vidi, quam ab auribus et animis catholicorum omnino arceri oporteat. Cum vero ipse dissertationis auctor ab illa tanti discriminis sententia iam discessisse dicatur, gratulandum, non crimen inferendum est. Et certe nisi scirem eandem doctrinam alicubi latius serpere coepisse, abstinuissem a movenda hac quaestione; at falsae opinionis propagatio mihi persuasit, operam necessariam et auctore non invito me impensurum, si ad ea, quae ipse iam improbat, ego quoque nonnullas conferrem animadversiones. Nec sane a theologi eruditi et catholici laude quidquam detractum velim, dum non hominem accuso, sed dissertationis in lucem publicam editae argumenta oppugno.