Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE DIVINAE TRADITIONIS FORMALI RATIONE UT EXHIBETUR IN CONSTITUTIONE ECCLESIAE INDE AB AEVO APOSTOLICO.

Formalis ratio Traditionis demonstratur ex constitutione et ex principiis Ecclesiae.

« Iuxta formam ac institutionem, quam ex evangelicis et apostolicis scriptis demonstravimus, Ecclesia aevi apostolici et sequentium deinceps aetatum constituta exhibetur in ceteris idoneis monumentis, et tum professione diserta tum constante modo agendi semper et ubique hoc nixa principio: successores esse Apostolorum, qui perpetua serie et mutua communione cohaerentes per charisma veritatis custodiant depositum fidei, ut « nihil detrahi, nihil addi possit coelesti dogmati, quod semel revelatum esse sufficiat. »

I. Cum agitur de ipsis principiis ac fundamentis religionis christianae, de principiis quae non solum sunt in theoretica professione, sed quae practice in usum ita veniunt quotidie, ut ex iis universim lex credendi, tota fides et vita christiana pendeat; prorsus evidens est, fieri non potuisse, ut Ecclesiarum constitutio, docendi et credendi norma, ab Apostolis secundum Christi mandatum in universo orbe tradita ac disposita, in omnibus Ecclesiis longe lateque diffusis corrumperetur et mutaretur in aliam plane oppositam, quando Apostolis paulatim defunctis eadem Ecclesiae ab ipsis constitutae transierunt in successiones sequentes, non sane alia generatione repente substituta priori, sed continua serie pastoribus et plebibus prioris ac sequentis generationis inter se nexis, ac generationibus una alteri velut commixtis. Quare si in his sequentibus successionibus reperiuntur Ecclesiae ubique constitutae et gubernatae eo principio Traditionis, quod ex scriptis evangelicis et apostolicis demonstravimus a Christo institutum, ab Apostolis secundum Christi dispositionem in usum deductum; ineluctabili argumento totius historiae comprobabitur, verum sensum institutionis Christi et Apostolorum illum esse, quem ex ipsis Scripturis superius proposuimus. Si igitur thesis nostra spectetur polemice adversus Protestantes, non appellamus ad testimonia et ad doctrinam antiquitatis christianae tamquam ad authenticam propositionem revelationis de principio et organo conservandae integritatis depositi, quam authentiam illi negant; sed appellamus ad antiquitatis sententiam unanimem tamquam ad historicum testimonium fidei, quod et illi et quivis homines sanae mentis agnoscunt et negare non possunt; ex quo scilicet testimonio intelligamus, quid universa antiquitas ut institutionem ac doctrinam Christi et Apostolorum crediderit, et semper ac ubique professa sit. Ex hac vero testificatione inferimus, sensum verbi Dei quod et ipsi in Scripturis agnoscunt, de Traditionis principio non posse esse alium, nisi quem universa antiquitas theoretice et practice semper et ubique professa est, et Ecclesia catholica adhuc profitetur; idque inferimus non propter supernaturalem auctoritatem testantium ab adversariis negatam, sed propter historicam impossibilitatem mutationis et corruptionis, quae continuo post Apostolos in ipsa fundamentalia principia Ecclesiae Iesu Christi inducta supponi deberet. Hanc vim testimonii antiquitatis christianae saltem practice ne ipsi quidem Protestantes negant, qui cum fide non etiam rationem exuerunt; hinc eorum sollicitudo corradi testimonia veterum, quae ex contextibus abrupta suam in sententiam torqueant, et eadem arte eludendi, quae principium catholicum demonstrant. Ceterum nec unica nec praecipua ratio determinans modum et valorem tractationis theologicae nobis est polemica, cum longe potior sit intelligentia distincta doctrinae fidei, et in praesenti fundamentorum fidei, ex quibus rite intellectis confutatio errorum sponte consequitur. Hisce declaratis ad demonstrationem theseos accedimus.

1°. Apud Patres primae, secundae, tertiae successionis et deinceps in omnibus Ecclesiis orientis et occidentis est axiomatis instar constans sententia, continuam successionem pastorum et doctorum divinitus ordinatam non interrupta serie cum Apostolis cohaerentem esse organon visibile ad doctrinam Christi integram intemerate servandam et propagandam; hanc igitur ex Traditione, quae ab initio est, esse accipiendam. Iam Patres apostolici Clemens Romanus, Ignatius, Polycarpus, et paulo post Hegesippus testantur, Apostolos iuxta Christi mandatum ordinasse sibi perpetua serie in ministerio futuros successores Episcopos¹; atque adeo ut vitetur haeresis et vera servetur doctrina, coniunctionem cum Episcopis esse necessariam, qui sequendi sint tamquam Christus ipse; hocque modo tenendam esse Traditionem ab initio acceptam. Per hanc itaque successionem inde ab Apostolis perpetuam et cohaerentem, una et consentiens servanda erat doctrina in omnibus quamvis dissitis Ecclesiis². De nulla re magis sollicitus est s. Ignatius in suis epistolis, quam de consensu et unione cum Episcopis, ut integritas doctrinae et Ecclesiae divinitus disposita constitutio servetur. « Prius admonui vos, ut unanimes sitis in sententia Dei (γνώμη cogitatio manifestata, verbum, doctrina); etenim Iesus Christus, inseparabilis vita nostra, Patris est sententia³, sicut et Episcopi per fines terrae constituti in Iesu Christi sententia sunt; unde oportet vos unanimes esse sententiae Episcopi... Quemcumque enim paterfamilias mittit ad gubernandam familiam suam, hunc ita accipere debemus sicut ipsum, qui mittit. Manifestum igitur est, quod Episcopum oporteat respicere ut ipsum Dominum. Et ipse quidem Onesimus laudat vestrum in Deo ordinem, quod omnes secundum veritatem vivatis et quod nullus sit apud vos haeresi locus» ad Ephes. n. 3-6. Vide ad Philadelph. n. 2. 3; ad Trallian. n. 7; ad Smyrn. n. 8; ad Magnesios n. 6. 7. Scopum et materiam praecipuam epistolarum Ignatii Eusebius (H.E. III. c. 36.) his verbis comprehendit. «Singularum civitatum Ecclesias monebat imprimis, ut maxime caverent haereses tum primum erumpentes et invalescentes, hortatusque est, ut tenaciter inhaererent Apostolorum Traditioni, quam testificans iam etiam scripto consignare securitatis causa necessarium duxit.» Polycarpus ep. ad Philipp. n. 7. hunc tradit canonem ad haereses vitandas: «relinquentes vanitatem multorum et falsas doctrinas, ad traditam nobis ab initio doctrinam convertamur.» Quamvis modum Traditionis, obiter tantum mentionem iniiciens, non indicet, is non est alius quam declaratus ab Ignatio in litteris ad Polycarpi Ecclesiam (Smyrnensem) et ad Ecclesias alias scriptis, quarum collectionem Polycarpus ipse instituit (vid. ep. Polycarpi n. 13. et Euseb. III. 36) ⁴.

Sub idem tempus saeculo adhuc II. Irenaeus et paulo post Tertullianus adversus haereticos disputantes necesse habuerunt data opera totam doctrinam de Traditione ac Traditionis organo multis declarare et defendere. Convenit Irenaeus cum Gnosticis in principio communi, praeter Scripturas esse etiam Traditionem a Christo et ab Apostolis acceptam. Verum haeretici Traditionem iactabant occultam ad solos Gnosticos per generationum successionem derivatam; Irenaeus ex opposito ostendit, Traditionem esse publicam in Ecclesia universa, eiusque organon esse successionem Episcoporum inde ab Apostolis, quo doctrinae integritas semper servetur. «Cum ex Scripturis arguuntur, in accusationem convertuntur Scripturarum,...... quia non possit ex his inveniri veritas ab his, qui nesciunt Traditionem; non enim per litteras traditam illam, sed per vivam vocem... Cum autem ad eam iterum Traditionem quae est ab Apostolis, quae per successiones presbyterorum in Ecclesiis custoditur, provocamus eos; adversantur Traditioni... Traditionem itaque Apostolorum in toto mundo manifestam, in omni Ecclesia adest respicere omnibus, qui vera velint videre; et habemus annumerare eos, qui ab Apostolis instituti sunt Episcopi in Ecclesiis et successores eorum usque ad nos» 1. II. c. 2. n. 2; c. 3; 1. IV. c. 26. n. 4. 5; c. 33. n. 8. Eadem de modo Traditionis adversus haereticos testatur Tertullianus. «Ceterum si quae (haereses) audent interserere se aetati apostolicae, ut ideo videantur ab Apostolis traditae, quia sub Apostolis fuerunt, possumus dicere: edant ergo origines Ecclesiarum suarum, evolvant ordinem Episcoporum suorum ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille Episcopus aliquem ex Apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo Ecclesiae apostolicae census suos deferunt... Si haec ita se habent, ut veritas nobis adiudicetur, quicumque in ea regula incedimus, quam Ecclesia ab Apostolis, Apostoli a Christo, Christus a Deo tradidit, constat ratio propositi nostri definientis, non esse admittendos haereticos ad ineundam de Scripturis provocationem, quos sine Scripturis probamus ad Scripturas non pertinere » Praescript. c. 32. 37; contr. Marc. l. I. c. 21; l. IV. c. 5. Hoc idem fundamentum Origenes supponit christianae theologiae, quam exposituit in libris de Principiis. « Cum multi sint qui se putant sentire quae Christi sunt, et nonnulli eorum diversa a prioribus sentiant; servetur vero ecclesiastica praedicatio per successionis ordinem ab Apostolis tradita, et usque ad praesens in Ecclesiis permanens: illa sola credenda est veritas, quae in nullo ab ecclesiastica et apostolica discordat Traditione » de Princip. praefat. n. 2.

Vide etiam Cyprian. epp. 27. 69; Athanas. de decret. Nicaen. n. 27; Epiphan. haeres. 27. n. 6. (Carpocratianorum); haeres. 56. n. 3. (Melchisedechian.); Optatum contra Parmen. l. II. n. 2. 3. August. de utilit. credendi c. 17; contr. epist. fundamenti c. 4; ep. 53. al. 165. n. 2. ad Generosum; ep. 118. al. 56. n. 32. ad Dioscorum; Vincent. Lirin. Communit. c. 9. 33.

Hinc Patres omnes, qui plerique ipsi pastores erant, vel saltem testes praesentes principiorum quibus Ecclesiae regabantur, repetunt et inculcant hoc esse munus, hanc sollicitudinem praecipuam Episcoporum, ut doctrinam a maioribus acceptam tradant integram tamquam depositum suis successoribus. « Agnitio vera est (γνῶσις ἀληθης) doctrina Apostolorum, et antiquus Ecclesiae status (το ἀρχαιον της ἐκκλησίας συστημα) in universo mundo, et character corporis Christi secundum successiones Episcoporum, quibus illi eam quae in unoquoque loco est, Ecclesiam tradiderunt: quae pervenit usque ad nos custoditione Scripturarum tractatio plenissima, neque additamentum neque ablationem recipiens, et lectio sine falsatione et secundum Scripturas expositio legitima et diligens et sine periculo et sine blasphemia » Iren. IV. c. 33. n. 8; cf. l. I. c. 10. n. 2. « Nobis, inquit Tertullianus, nihil ex nostro arbitrio inducere licet, sed nec eligere⁵, quod aliquis de arbitrio suo induxerit: Apostolos Domini habemus auctores, qui nec ipsi quidquam ex suo arbitrio quod inducerent, elegerunt; sed acceptam a Domino disciplinam fideliter nationibus adsignaverunt » Tertull. Praescript. c. 6; cf. c. 9. Augustinus appellans contra Pelagianos « ad sanctos et in sancta Ecclesia illustres antistites Dei, » eorum auctoritatem hac potissimum ratione probat: « quod invenerunt in Ecclesia, tenuerunt; quod didicerunt, docuerunt; quod a Patribus acceperunt, hoc filiis tradiderunt » contr. Iulian. l. II. n. 34. Vide Recognitiones Clement. l. VIII. n. 37. (Galland. T. II. p. 298.); Athanas. ad Serapion. ep. I. n. 28; Basil. ep. 145. T. III. p. 233; Epiphan. haeres. 56. n. 3; Lirinens. Commonit. n. 12. 14. 26. 27. 32.

2°. Criterium integritatis doctrinae apostolicae in Ecclesiis perpetua successione derivatae semper habebatur Ecclesiarum communio et consensus inter se, cum Ecclesiis apostolicis et nominatim cum Ecclesia Petri; in quo ultimo etiam solo et per se spectato continetur et contineri semper credebatur demonstratio tum sincerae apostolicae doctrinae tum communionis cum Ecclesia universa.

Testimonium celebre est Irenaei l. III. c. 3, qui ad demonstrandam « Traditionem Apostolorum in toto mundo manifestatam in omni Ecclesia, » satis esse testatur indicare « maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus Apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae Ecclesiae eam, quam habet ab Apostolis Traditionem et annuntiatam hominibus fidem per successionem Episcoporum pervenientem usque ad nos, » quoniam nimirum « ad hanc Ecclesiam propter potentiorem principalitatem ⁶ necesse est omnem convenire ⁷ Ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique, conservata est ⁸ *ea quae est ab Apostolis Traditio. » Unitatem praedicationis et consensionem totius Ecclesiae vide egregie descriptam ab Irenaeo l. I. c. 10. n. 2; l. V. c. 20. n. 1. Efficacissime Tertullianus: « Ecclesias (Apostoli) apud unamquamque civitatem condiderunt, a quibus traducem fidei et semina doctrinae ceterae exinde Ecclesiae mutuatae sunt, et quotidie mutuantur, ut Ecclesiae fiant; ac per hoc et ipsae apostolicae deputantur ut soboles apostolicarum Ecclesiarum... Dum una omnes, probant unitatem, dum est illis communicatio pacis et appellatio fraternitatis et contesseratio hospitalitatis, quae iura non alia ratio regit quam eiusdem sacramenti (professionis fidei) una Traditio... Quid autem praedicaverint (Apostoli), id est quid illis Christus revelaverit, et hic praescribam, non aliter probari debere nisi per easdem Ecclesias, quas ipsi Apostoli condiderunt, ipsi eis praedicando tam viva, quod aiunt, voce quam per epistolas postea. Si haec ita sunt, constat proinde *omnem doctrinam, quae cum illis Ecclesiis apostolicis matricibus et originalibus fidei conspirat, veritati deputandam, sine dubio tenentem quod Ecclesiae ab Apostolis, Apostoli a Christo, Christus a Deo accepit.... Communicamus cum Ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis » Tertull. Praescript c. 20. 21; cf. 32. 36.

Consulantur Cyprian. de unit. Ecclesiae p. 195; ep. 42. p. 57; ep. 52. p. 73. (ed. Baluz.); PP. Antiochen. contr. Paul. Samosat. ep. synod. (inter Opp. Dionys. Alexand. ed. de Magistris p. 280. 281.); Athanas. de decret. Nic. Synodi n. 4; Episcoporum Aegypti ep. apud Theodoret. Hist. Eccl. l. IV. c. 3; Basil. ep. 251. al. 72. n. 4; Epiphan. haeres. 31. p. 202. (ed. Petav.); Optat. l. VII. n. 5; August. cont. litt. Petiliani l. II. c. 51; Cassian. de Incarnat. l. I. c. 6; Lirinens. Commonit. n. 4. 8. 23. 38. 39; Leontius cont. Nestor. l. I. (Galland. T. XII. p. 667.); Episcopi orientales ad extinguendum schisma Acacianum et postea Photianum in VIII. Synodo subscribentes professioni fidei a Pontificibus Hormisda et Hadriano II. propositae Hard. T. II. p. 1017. 1030; T. V. p. 773. 785. 786. coll. 1029; Agatho Pontifex ep. ad Impp. Hard. T. III. p. 1080. 1081.

Hanc a Christo ipso institutam unitatem et consensionem Episcoporum quae per unionem et consensum cum successore Petri efficiatur et conservetur, tamquam criterium integritatis doctrinae declarant praeterea ss. Patres, dum eandem describunt in ipsis Apostolis ut repraesentantibus totam suam successionem (vide supra p. 32. sq.). « Negare non potes, inquit Optatus Donatistae Parmeniano, scire te in urbe Roma Petro primo cathedram episcopalem esse collatam, in qua sederit omnium Apostolorum caput Petrus, unde et Cephas appellatus est: in qua una cathedra unitas ab omnibus servaretur, nec ceteri Apostoli singulas sibi quisque (disiunctas) defenderet, ut iam schismaticus et peccator esset, qui contra singularem cathedram alteram collocaret » Opt. l. II. n. 3. (Galland. T. V. p. 471.). Cf. Tertull. contr. Marcion. l. IV. c. 2; Hieronym. ep. 112. n. 8. (ed. Vallarsi); August. contr. Faust. l. XXVIII. c. 4; Theophil. Alexandrin. ep. ad Episcopos Aegypti (Galland. T. VII. p. 617.); Sophron. ep. synod. ad Serg. CP. lecta in Synodo VI. (Harduin. T. III. p. 1260).

Sollicitudo ss. Patrum enumerandi et demonstrandi perpetuam successionem apostolicam in Ecclesia Romana, « ad quam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, » profecta est ex eodem studio et directa ad eundem finem, ut scilicet immediate demonstrent successionem vere apostolicam custodum fidei, et mediate ex communione Ecclesiarum inter se et cum Ecclesia Romana omnium membrorum et totius corporis unitatem continente ostendant integritatem fidei apostolicae. Ad hunc scopum continuam seriem successorum Petri se consignasse diserte profitentur Irenaeus l. III. c. 3; Ephraem Syrus apud Asseman. Bibl. Orient. T. I. p. 129; Optatus l. II. n. 3; Epiphanius haeres. 27. n. 6; Augustinus ep. 53. al. 165. n. 2. cf. Tertull. Praescript. c. 32. « Nemo miretur, inquit Epiphanius post descripta omnium Pontificum nomina, quod singula tam diligenter percurrerim; per haec enim veritas perenniter manifesta ostenditur. »

Enimvero petra super quam Christus suam aedificavit Ecclesiam, ut portae inferi non praevaleant adversus eam, Petrus nempe in sua perpetua successione iuxta institutionem Christi (Matth. XVI. 18.) est principium unitatis visibilis, qua tota Ecclesia una est in communione et fidei consensione; atque ita petra a Christo posita intelligitur esse causa formalis, ut Ecclesia docens sit unum corpus per assistentiam Spiritus Sancti tamquam per causam efficientem infallibile in suis definitionibus ad conservandum et explicandum fidei depositum. Corpus: nempe Ecclesiae docentis non est simpliciter Ecclesia docens, cui promissa est assistentia Spiritus veritatis et tutela Christi in docendo, nisi quatenus suo visibili capite velut informatur, ut sit simpliciter Ecclesia docens, eaque constituta sub assistentia Spiritus veritatis, per quam est infallibilis. Ideo dixi, causam formalem seu velut formam constituentem corporis infallibilis esse caput visibile ipsius corporis; causa vero efficiens infallibilitatis nec est nec esse potest alia nisi assistens Spiritus veritatis.

Verum ut Petrus in perpetua sua successione principium activum sit confirmando fratres ad fidei consensionem et continendo Ecclesiae unitatem in petra, ad hunc finem Christus rogavit, ut fides Petri perenniter permanentis non deficiat in suo hoc officio et munere divinitus iniuncto, contulitque petrae per se spectatae firmitatem, cui inniteretur perpetuo firmitas Ecclesiae, quae in hac unione cum petra et per petram a Christo Deo est constituta columna et firmamentum veritatis. Ideo in successore Petri per se spectato infallibilitas ad doctrinas fidei sua definitione proponendas et decidendas eiusdem rationis est ac in toto corpore Ecclesiae docentis suo capiti unitae. Sed haec alium postulant locum et longe ampliorem tractationem.

3°. Iam hoc principium, quod successio apostolica sic unita ac consentiens sub assistentia est Spiritus Sancti, inde ab Ecclesiae primordiis constituit summam et fastigium totius doctrinae de authentico organo Traditionis. Semper et ubique explicita vigebat professio, causam efficientem, per quam in successione perenni et in unitate custodum fidei conservetur integra doctrina, iuxta promissionem etiam in Scripturis consignatam ex donatione Christi esse ipsum Spiritum veritatis. Id enim fieri aiunt « per charisma veritatis certum » Iren. IV. c. 26. n. 2; « per operationem Spiritus » id. III. c. 24. n. 1. ⁹; « per doctorem veritatis, qui non sinit Ecclesias aliter intelligere aliter credere, » quam ab Apostolis acceperint Tertull. Praescript. c. 28. ¹⁰, « per Dominum Ecclesiae inhabitatorem, ne eat in errorem quamlibet studiosissima speculatio » August. in Ps. 9. n. 12; « per suggestionem Spiritus sancti (ἐνηχοῦντος του πνευματος ἁγιου), ne a vero deficiant » Episcopi in consensione Cyrill. Alex ep. ad Monach. (T. V. inter epistolas p. 4.); « per charisma acceptum ad docendum in eodem Spiritu, et per Spiritum Patris, qui in eis loquitur » Leontius contr. Aphthartodocetas (Galland. XII. p. 682.). Consensionem in unam veritatem nihil impedit montium et marium disiunctio, quia consensionem ipsam unus efficit Spiritus, et dum in unitate manent, « omnes ab una Spiritus gratia edocti sunt » ¹¹. Theodoret. dial. de Incommutabili (T. IV. p. 32.). Quocirca doctores et pastores « in Ecclesia Dei divinitus per tempora et loca dispensatos quisquis in sensu catholici dogmatis unum aliquid in Christo sentientes contemperit, non hominem contemnit sed Deum » Lirinens. c. 40. Quod « in Sede apostolica inviolabiliter semper catholica custoditur religio, » huius privilegii ratio est, « quia non potest D. N. Iesu Christi praetermitti sententia dicentis: tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam » (Professio orientalibus proposita et ab eis subscripta tempore Hormisdae et in Conc. VIII. ll. cc. supra). Cf. Basil. contr. Eunom. l. I. n. 3; Hieronym. in Amos IX. 15. (in fine); Augustin. sermon. de symbolo ad Catechum. n. 14. (T. VI.).

4°. Ex propositis capitibus consequitur id, quod Patres vetustissimi non minus inculcant, primum omnium quaerendum esse, ubinam sit Ecclesia a Christo instituta et ab Apostolis propagata; in hac enim necessario reperiri totam Christi doctrinam, et ab Ecclesia eam sincere praedicari. «Fugere igitur oportet sententias ipsorum.... confugere autem ad Ecclesiam, et in eius sinu educari et Dominicis Scripturis enutiri» Iren. l. III. c. 4; c. 24. n. 1; l. V. c. 20. n. 2. Legantur Ignatius ad Magnes. n. 7; Theophil. Antiochenus ad Autolyc. l. I. n. 14; Clemens Alexand. Strom. VII. p. 755; Tertull. Praescript. c. 19. 37; Origen. de Princ. praefat.; Cyrill. Hierosol. cateches. XVIII. n. 26. 27; Hieronym. dialog. contr. Lucifer. (ad finem); Augustin. de util. cred.; contr. ep. fundamenti c. 4. 5.

II. Si a constanti et universali doctrina hucusque exposita praescindatur, modus agendi et practice iudicandi de veritate vel falsitate dogmatum ac sententiarum quae in quaestionem vocabantur, semper et ubique observatus id ipsum quod diximus, evidenter demonstrat, totam nempe antiquitatem christianam hoc principio informatam, hoc fundamento nixam: integre conservari et tradi revelationem per consentientes pastores et doctores Ecclesiae a Christo datos (Eph. IV. 11.); ideo hunc consensum in doctrinam tamquam revelatam esse criterium certum Traditionis divinae inde ab Apostolis derivatae; ac proinde quamvis doctrinam novam repugnantem tali consensui hoc ipso repugnare revelationi ac Traditioni divinae.

1°. Tamquam argumentum princeps, contra quod nulla valeret exceptio, ad demonstrandam doctrinam revelatam et ad convincendum errorem oppositum semper valebat illud: «sic credit quae sub coelo est, catholica Ecclesia, et omnes Episcopi consentiunt nobiscum» Conc. Antioch. contr. Paul. Samosat. (Mansi T. I. p. 1033.); Conc. Nicaen. in fine symboli; Concilia subsequentia. Vide Athanas. de Synodis n. 5; ad Epictet. 3; Augustin. de Baptism. l. II. c. 9. n. 14; l. VII. c. 5; Cyrill. Alex. ep. synodica 3. ad Nestor. n. 5. 7. (in ed. Garner. Opp. Marii Mercator. T. II. p. 71.).

Hinc ad singulorum sive Episcoporum sive fidelium orthodoxiam probandam appellatum est ad communionem cum Episcopis consentientibus Ecclesiae catholicae, vel cum Ecclesiis apostolicis et maxime cum centro ac vinculo unitatis et consensionis Pontifice Romano. Ita contra Gnosticos Iren. et Tertull. locis supra citatis (Iren. III. c. 4. n. 1; cf. l. I. c. 10. n. 2; Tertull. Praescript. cc. 20. 21. 32; contr. Marc. l. IV. c. 5.); contra Novatianos Cyprian. ep. 52. ad Antonian. et alibi; contra Semiarios Basil. ep. 204. al. 75. ad Neocaesareenses; contra Apollinaristas Gregor. Nazianz. ep. 1. ad Cledon. T. II. p. 84. (ed. Maurin.); in schismate Antiocheno Hieronymus ep. 15. n. 2. ed. Vallarsi al. ep. 57; contra Donatistas Optatus l. II. n. 3. 5. 11. (Galland. V. p. 471-473.) et Augustinus ep. 43. al. 162. n. 1. 7. 19; ep. 44. al. 163. n. 3. 6; contra Monophysitas Episcopi orientales in professione fidei praescripta ab Hormisda Pontifice, et contra Photianos in Synodo VIII. (Harduin. Conc. Collect. ll. cc. supra).

2°. Quoniam doctrina fidei tradita est a Deo Apostolis, ab Apostolis Ecclesiae, et iugiter conservata a subsequentibus pastoribus et doctoribus; hinc semper appellatum est ad antiquitatem doctrinae ab haereticis impugnatae; antiquitas autem demonstrabatur ex testimonio et consensione Patrum antecedentium. Vicissim eadem ratione demonstrabatur oppositae doctrinae novitas, et propter ipsam novitatem damnabatur, quod repugnaret fidei a maioribus acceptae. Unde principium alterum: sequendam antiquitatem, de qua constat ex Traditione; omnem doctrinae novitatem oppositam arcendam esse. « Id verum, quod prius; id prius, quod ab initio; id ab initio, quod ab Apostolis » Tertull. cont. Marc. IV. c. 5. « Nihil innovetur, nisi quod traditum est » ¹² Stephanus I. Pontifex (apud Cyprian. ep. 74.)

« Desinat incessere novitas vetustatem » Coelestinus I. Pontif. ep. 21. n. 2. « Nihil liceat novitati, quia nihil adiici convenit vetusti » Xystus III. Pontif. ep. 6. n. 7. cf. Vincent. Lirinensem c. 43. Hoc modo damnati sunt Gnostici aliquae vetusti haeretici (Iren. III. 4; V. 20; Clem. Alex. Strom. VII. p. 762. 764; Tertull. Praescript. 8. 9. 10. 23. 26; contr. Praxeam c. 2; contr. Marc. IV. 5.); dissentientes de valore baptismi haereticorum (Stephan. Pontifex apud Cyprianum ep. 74. ad Pompei. et Lirinens. n. 9. 10.); Novatiani (Pacian. ep. 3. n. 1. 2.); Ariani in Concilio Nicaeno (Athanas. de Synod. n. 4. 9; Hilar. ad Constant.

Ceterum si verba Stephani per se spectentur, directe non definiunt quaestionem fidei; sed continent praeceptum traditae disciplinae inviolabiliter servandae, quae pro fundamento habet doctrinam fidei « post Cypriani passionem » directe et in se definitam. Verba Stephani sunt: « si quis de quacumque haeresi venerit ad vos, nihil innovetur, nisi quod traditum est, ut manus illi imponatur in poenitentiam » (apud Cyprian. ep. 74. ad Pompei.). Nimirum ut Augustinus ait, « nondum erat diligenter illa baptismi quaestio pertractata; sed tamen saluberrimam consuetudinem tenebat Ecclesia in ipsis quoque schismaticis et haereticis corrigere quod pravum est, non iterare quod datum est » (de Bapt. l. II. n. 12.). Hanc saluberrimam consuetudinem Romanus Pontifex servari praecepit, quin tamen ipsam de ministro baptismi doctrinam, cui illa innititur, directe et explicite definiret. Ideo Cyprianus ab unitate Ecclesiae abscissus non est, atque hoc sensu dici potest, controversiam non directe ac immediate de fide, sed disciplinarem fuisse. l. II. n. 4); Apollinaristae (Greg. Naz. ad Cledon. ep. 2. T. II. p. 97.); Nestoriani in Concilio Ephes. (Cyrill. ad Clericos suos n. 10. ed. Garner. Opp. Marii Merc. T. II. p. 51; Lirinens. n. 42.); Eutychiani in Concilio Chalced. (Hard. II. p. 650.); Pelagiani ac Nestoriani a Coelestino et Xysto Pontificibus (Coelestin. ep. 21. ad Gallos; Lirinens. n. 43.); Monotheletae in Concilio Lateran. sub Martino I. (Hard. III. 887.). In his et in aliis omnibus semper erat « negotii exitus usitatus et solitus: retenta est scilicet antiquitas, explosa novitas » (Lirinens. n. 9.). Conf. Stapleton T. I. l. VII. c. 4.

Porro in appellatione ad Patres antecedentes non tam propositum erat historice demonstrare doctrinae de qua quaerebatur, derivationem ab Apostolis, quam potius argumento theologico ex consensu antecedenti inferre absolutam antiquitatem et apostolicitatem doctrinae; quia videlicet ratum erat et apud Christianos extra controversiam, Patres consentientes numquam tradidisse tamquam fidei doctrinam nisi quod ipsi accepissent, nec docuisse nisi quod a suis antecessoribus didicissent (cf. supra p. 69.). Ideo in appellatione ad antecessores, etiam testificatio consentiens proxime antecedentium sufficere, non autem antiquissimorum Patrum directa testimonia in medium adducere necessarium iudicabatur, ut de sententia etiam antiquissimorum et de apostolicitate doctrinae constaret. Ita saeculo V°. Patres Concilii Ephesini tamquam ad testes irrefragabiles doctrinae apostolicae appellant ad Patres antecedentes decem, inter quos duo soli (Cyprianus et Felix Pontifex) sunt saeculi III., reliqui omnes IV°. vel etiam V°. (vide Lirinens. n. 42.). Leo M. ep. ad Leonem Augustum appellat ad sex Patres, quorum tres saec. IV°. alii tres V°. Hard. II. p. 65. Inter 25 Patres citatos ab Augustino l. I. contr. Iulian. duo soli (Irenaeus et Cyprianus) vetustiores sunt saeculo IV°. Pariter saeculo VII°. in Concilio Lateranensi sub Martino I. inter 20. Patres citatos nonnisi duo vel tres erant aut saltem putabantur esse superiores saeculo IV°. (Iustinus, Hippolytus, Dionysius Areopag.) Harduin. III. p. 858. In synodo sexta tum scilicet in epistola Agathonis ibi recitata tum a Concilio ipso appellantur 15 Patres, quorum nullus floruit ante IV. saeculum Hard. III. p. 1094. 1202. sq.)

Concludimus confessione hominis Protestantis Münscher, qui rei evidentia convictus saltem factum agnoscit (Histor. dogmat. T. III. p. 132.). « Etiamsi, inquit, nulla diserta testimonia in promptu essent de auctoritate et usu Traditionis, eius tamen vis et momentum ex multis indiciis se proderet. Inde enim orta est illa sollicitudo in quavis sententia immo in quovis termino theologico suspicionem novitatis amovendi; inde Episcoporum, synodorum, et symbolorum protestatio tam frequens et expressa, nihil nisi acceptam a sanctis antecessoribus doctrinam proponi; inde studium in controversiis fidei doctrinam confirmandi auctoritate veterum, et oppositam arguendi novitatis; inde diligentia in Conciliis colligendi testimonia antiquitatis, quibus suam definitionem conformarent.... Haec scilicet demonstrant, habitum fuisse criterium verae doctrinae, ut Athanasius ait (de Decretis Nic. n. 4.), cum omnes inter se consentiunt, et nec inter se nec a Patribus discrepant. »

De constitutione visibili organi Traditionis accommodatissima muneri iniuncto.

« Quamvis suprema ratio, ex qua perennis conservatio integritatis doctrinae et certitudo ac securitas de hac conservatione oritur, sit promissum et collatum a Christo perpetuum charisma veritatis; ipsa tamen visibilis constitutio et communio custodum fidei quovis tempore ita se habuit, ut secundum suavem Dei providentiam muneri iugiter conservandae Traditionis plene respondeat. »

Sine dubio causa adaequata, qua per successores Apostolorum efficitur et infallibiliter certa redditur conservatio revelationis pridem consummatae, est Spiritus veritatis, qui successoribus Apostolorum perpetuo assistit iuxta promissiones Christi, quas et per se claras et hoc sensu ab universo nomine christiano inde ab Apostolis intellectas esse in superioribus thesibus demonstravimus. Quia vero Spiritus Sanctus successoribus Apostolorum non adest tamquam praeconibus novae revelationis, sed tamquam custodibus depositi (th. V.), neque adest per continuas revelationes sed per assistentiam, directionem, et tutelam, ne umquam «eat in errorem quamlibet studiosissima speculatio» et diligentia humana; ideo elementum humanum, humana inquam actio, inquisitio, sollicitudo et solertia non excluditur, sed immo secundum suavem Dei dispositionem requiritur, estque hoc ipsum elementum humanum sub actione et directione Spiritus Sancti velut corpus visibile informatum spirituali charismate invisibili. Quare operae pretium erit ipsum subiectum visibile ministerii instituti ad custodiam fidei considerasse distinctius, ut intelligamus, qua perfectione ipsum hoc ministerium etiam secundum elementum visibile quovis tempore suo munerati responderit.

Dicimus itaque a) unionem et communionem visibilem custodum fidei, et b) eorundem indolem ac mores universim spectatos, simul cum principiis quibus nitebantur, huiusmodi esse, ut suspicio defectionis a doctrina primitus tradita et innovationis in universali praedicatione ecclesiastica inductae prorsus excludatur.

I. Ut intelligamus etiam humano elemento per se historice ac philosophice spectato repugnare innovationem contrariam apostolicae Traditioni, praecipuum locum sane obtinet unio ac communio hierarchica Episcoporum et fidelium totius Ecclesiae.

1°. Non solum semper observatum est apostolicum institutum, ut Episcopus non eligeretur, nisi prius de sinceritate eius fidei certis testimoniis constaret, «ne quis ad sacerdotalem locum indignus obreperet,» ut ait Cyprianus ep. 68; sed etiam praesertim Episcopi maiorum sedium continuo post electionem aliis collegis suis et maxime Pontifici Romano per litteras synodicas exponebant distinctam suae fidei professionem. «Apostolica et prisca Traditio in sanctis Dei per totum orbem Ecclesiis tenuit, ut qui ad episcopatum provebantur, iis qui ante ipsos regebant summa sacerdotia, omnia sincere exponerent, quid sentirent et quomodo circa fidem se haberent.... ne in vacuum currerent» s. Sophron. Episcop. Hierosolymitan. in epistola synodica ad Honorium Pontificem et Sergium Constantinopolitanum, in qua distinctam comprehendit fidei professionem (Concil. VI. Hard. III. p. 1259.). Ratio sanctae huius institutionis per se evidens est, et egregie declaratur a s. Gregorio M. «Nam cum vicissim nobis fidei nostrae confessionem transmittimus et charitatem nostram erga nos ostendimus, quid aliud in sancta Dei Ecclesia agimus, nisi arcam bitumine linimus, ne unda erroris intret?» Gregor. l. VII. ep. 4. ad Cyriac. Constantinopol. Vide eiusdem Gregorii l. IX. ep. 52. ad Secundin.; Leonis M. ep. 69. al. 52. n. 1; ep. 70. al. 54. n. 1; ep. 14. al. 84. n. 1; Hilarii Pontificis epp. 5. et 6; Gelasii epp. 1. et 2. Per litteras communicatorias seu formatas invicem missas nominatim per communicatorias cum Pontifice Romano Episcopi omnes de fidei communione cum toto orbe securi erant (Optatus l. II. n. 3. §. 13.). «Communicamus cum Ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis» Tertull. Praescript. c. 21. (cf. th. VIII.). Cui vero communio negabatur, is «quisquis esset, Christianus non erat, quia in Ecclesia non erat» (Cyprian. ep. 51. ad Antonian.).

2°. Sicut solliciti erant tum singuli tum omnes simul Episcopi, ut fides singulorum consentiens fidei communi omnium esset testatissima, et diligenter cavebatur, ne a fide communi quomodocumque dissidens particeps videretur communionis ecclesiasticae; ex ratione eadem vigili studio curabant, ut de fide una Episcoporum in singulis sedibus sese excipientium certo constaret. Cf. supra p. 69. sq. Hinc series Episcoporum orthodoxorum in diptychis singularum Ecclesiarum descripta diligentissime servabatur, reiectis iis qui defectionis a fide vel communione universae Ecclesiae suspecti fuerant. Vide Leon. M. ep. 80. c. 3. ad Anatol.; ep. Episcoporum Aegypti ad eundem (Hard. T. II. p. 698. 699.). Quanti haec res aestimata fuerit, apparet ex diuturnis controversiis e. g. de nomine s. Chrysostomi restituendo in diptycha; de delendis nominibus Acacii et successorum eius in sede Constantinopolitana, quae lis tenuit a tempore Gelasii usque ad Hormisdam Pontificem. Cf. Card. Bona de Rebus liturgicis l. II. c 12.

3°. Si quando in aliqua Ecclesia novitas doctrinae contra communem traditam fidem serpere coepisset, Episcopi erat non solum eam comprimere, sed etiam certiores reddere Episcopos alios et imprimis Pontificem Romanum, ut communi sententia ubique damnatus error ab Ecclesia arceretur. Episcopi Aegypti adversus Monophysitam Timotheum Aelurum opem postulant Anatolii Constantinopolitani Episcopi, « quatenus sancta et intemerata fides immobilis et intentabilis possit ab omni haeretica sapientia custodiri; nostrosque gemitus synodicis litteris sanctissimo Ecclesiae Romanae Pontifici Leoni, nec non et Antiocheno et Hierosolymitano atque Thessalonicensi et Ephesino Dei amantissimis Episcopis, vel aliis quibus fuerit visum, Ecclesiis indicet, quoniam hoc delictum laesio est communis, ut omnes totius orbis Episcopi cognoscentes ea quae praesumpta sunt a Timotheo, et quia novitates exercuit, ... dignam formam quae in hoc placuerit, praebere non differant » (Hard. T. II. p. 699.). Ita Episcopi in Concilio Antiochiae collecti Paulum Samosatenum deferunt Dionysio Romano Pontifici et Maximo Alexandrino (apud Euseb. H. E. VII. c. 25.); schismaticos Felicissimum et Fortunatum Cyprianus Cornelio Pontifici (ep. 55.); Arium omnibus Episcopis catholicis Alexander Alexandrinus (ep. inter Opp. Athanasii T. I. p. 397.). In causa Nestorii, Eutychianorum, Pelagianorum multae ultra citroque inter Episcopos datae sunt epistolae commonitoriae. Cf. Stapleton T. I. l. VII. c. 7.

Ad eandem servandae fidei et praecavendi periculi sollicitudinem pertinet, quod tum Clericis tum aliis fidelibus transeuntibus ab una Ecclesia ad aliam dari consueverunt a suis Episcopis litterae communicatoriae eorum sincerae fidei testes, ne homines a tradita fide devii ullibi in communionem fidelium irrepere possent. Conferantur canones Apostol. 10. et 26. (in versione Dionysii Exigui 13. 34.); Iliberitanus 58; Laodicensis 41; Chalcedonensis 11. (Act. XV.); Constitut. Apostolic. l. II. c. 58; Basili ep. 191. T. III. p. 284; ep. 203. p. 301; Zosimi Poecis ep. 1. n. 1. ad Episcopos Galliae etc.

4°. Praeterea extraordinarium quidem, sed ubi periculum novitatis imminentis vel necessitas alicubi iam exortae id postulare videbatur, efficax praesidium unionis et consensionis, pariterque ad solemniorem confirmationem antiquitatis et damnationem novitatis erant et sunt Concilia Episcoporum vel ex provinciis singularibus, vel ex universa Ecclesia orbis terrarum. De hoc sicut etiam de unitatis glutino (ut Cyprianus loquitur) longe praecipuo atque ordinario per communionem omnium pastorum cum successore Petri tamquam membrorum cum capite (Concil. Chalcedon.) distinctius hic agere non possumus, cum istius tractationis alius proprius sit locus.

Iam haec tanta communio omnium Episcoporum universae Ecclesiae inter se, et haec tanta sollicitudo communis et unius fidei consideranda est simul cum principio fundamentali, cui omnes innitebantur et a quo totam fidei oeconomiam pendere apud omnes certum erat; retinendam scilicet esse fidem semel traditam, omnem novitatem oppositam esse subversionem fidei et salutis: « nihil innovetur, nisi quod traditum est. » Vide supra th. VIII. His autem simul spectatis quis non videt, quam apte ministerium institutum ad conservandam Traditionem etiam secundum visibilem constitutionem suo respondeat muneri? Hac enim unione et his pastorum unitorum principiis positis fieri numquam potuit, ut vel repente et uno quodammodo impetu vel paulatim serpendo novitas contra vetustatem praevaleret, et totam inficeret Ecclesiam, idque ita ut huiusmodi innovationis nec tempus nec modus nec historia ex certis et patentibus factis designari possit. Demonstratio haec erit adhuc plenior, si addatur consideratio altera, qui quantique viri fuerint in hac unione et inter se et cum suis antecessoribus per longam aetatum seriem et in omnibus Ecclesiis orbis terrarum coniuncti.

II. Si mentem primum convertamus ad aetatem ss. Patrum, custodes illi fidei divina providentia per universas Ecclesias inde ab Apostolis per multa saecula dispensati insignes fuerunt morali universalitate omnes amore et studio doctrinae ab Apostolis traditae ac detestatione pari omnis novitatis; multi ex iis doctrinam, quam acceperant et tradebant ut apostolicam, martyrio sanguinis vel aerumnosae confessionis confirmarunt; praestantes non solum cognitione doctrinae quam ab antecessoribus acceperant et cui innutriti erant, sed etiam sanctitate vitae christianae; multi ex iis clari ingenio et scientia amplissima rerum divinarum et humanarum. Hi viri tot ac tanti omnes inter se conspirantes sententiis, uniti communione, in id omnem suam sollicitudinem, omnes suas curas conferebant, de quo paulo ante diximus, ut semper servaretur antiquitas et arceretur quaevis novitas doctrinae seu subversio totius religionis christianae. Adhibebantur igitur opes omnes maximae et aptissimae, adhibebantur ab hominibus aptissimis, adhibebantur modis aptissimis ad conservationem traditae doctrinae; ergo si divina providentia adest rebus maximis, a quibus pendet religio et salus populi christiani, fieri non potuit innovatio et traditae doctrinae corruptio.

Haec porro consideratio saltem quoad suas partes eßentiales applicari potest omnibus aetatibus Ecclesiae et successionis apostolicae. Si quando sanctitatem et scientiam quod adtinet, nubes quaedam inductae sunt, certe idem semper mansit studium Traditionis servandae, idem horror novitatis, eadem consensio in doctrinam a ss. Patribus acceptam; atque adeo si aetate Patrum doctrina apostolica perseveravit integra, non minus intemerata eadem ad nos usque perducta est.

His rationibus, quas hic vix paucis indicavimus, omni tempore a sanctissimis Traditionis custodibus ipsis vindicata est auctoritas et fidelitas antecessorum suorum in eodem munere custodiae depositi. Patres Concilii Lateranensis sub Martino I post antecedentium Patrum sententias unanimes recitatas exclamarunt: « Domini Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi perficientes cum summa devotione ss. Patres verbum, datam eis lucernam ab eo gratiae et scientiae non utique sub modio absconderunt infructuosae obscuritatis, sed super candelabrum sustulerunt salutiferae doctrinae, quatenus resplendeat omnibus qui in domo sunt, id est populo catholicae Ecclesiae.... Quae utique et nos per lectionem venerabilium sermonum eorum perspicientes, ipsum quidem glorificamus Patrem luminum, ex quo omne datum bonum et omne donum perfectum mandatum est eis ad plenitudinem catholicae eius et apostolicae Ecclesiae; accusatores autem eorum merito reprobabimus tanti luminis obumbrare nitentes veram confessionem per novitatis commentum » (Harduin. T. III. p. 886.). Augustinus multis in locis eo quo diximus modo, auctoritatem Patrum antecedentium commendat eloquentissime. Sic postquam plurium sententiam adversus Iulianum Pelagianum adtulerat: « isti Episcopi sunt, inquit, docti, graves, sancti, veritatis acerrimi defensores adversus garrulas vanitates, in quorum ratione, eruditione, libertate, quae tria bono iudici tribuisti, non potes invenire quod spernas. Si episcopalis synodus ex toto orbe congregaretur, mirum si tales possent illic facile tot sedere. Quia nec isti uno tempore fuerunt, sed fideles et multis excellentiores paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire iudicat, ipse dispensat... Tanto tibi sunt terribiliores, quia oppugnas catholicam fidem, quam in lacte suxerunt, quam in cibo sumpserunt, cuius lac et cibum parvis magnisque ministraverunt... Talibus post Apostolos sancta Ecclesia plantatoribus, rigatoribus, aedificatoribus, pastoribus, nutritoribus crevit; ideo profanas voces vestrae novitatis expavit... Quaesiturus es iudices, ubi tot sanctos doctores egregios atque memorabiles catholicae veritatis accuses... insuper et universam Christi Ecclesiam, cui divinae familiae dominica cibaria fideliter ministrantes ingenti in Domino gloria claruerant » August. cont. Iulian. l. II. n. 37. Vide eundem contra Iulian. l. I. n. 30-34; l. II. n. 31. 34; Oper. imperf. l. II. n. 37; Clement. Alex. Strom. VII. p. 762; Tertull. Praescript. c. 29; Athanas. de Synodis n. 4. 43. 47; Basil. contra Eunom. l. I. n. 3; Gregor. Naz. ad Cledon. ep. 2. Opp. T. II. p. 97; Hilar. ad Constant. l. I. n. 5; Lirinens. n. 33.

Iam si simul omnia comprehendantur quae hac thesi diximus, modus et scopus communionis omnium pastorum, sollicitudo et praesidia servandae Traditionis, ardens studium unius semper et eiusdem doctrinae cum detestatione novitatis, sanctitas, scientia eorundem pastorum; evidens est successionis apostolicae secundum suum visibile elementum plenissima aptitudo ad servandam integritatem traditae doctrinae, ita ut his per se spectatis sub communi etiam providentia Dei mutatio et corruptio moraliter impossibilis appareat. At quoniam haec omnia dona, haec perpetua unitatis et consensionis conservatio iuxta Christi promissiones sunt et demonstrantur esse effectus tutelae Christi manentis cum successoribus Apostolorum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, et Spiritus veritatis manentis cum eisdem in aeternum (th. V.), certitudo oritur theologica, supernaturalis et absoluta.

Corollarium 1um ad duas theses antecedentes. Quando constat de existentia et auctoritate semper viventis magisterii et ministerii ad conservandam Traditionem iuxta modum in superioribus thesibus demonstratum; sufficit demonstrasse aliquo tempore obtinentem consensum fidei in successione apostolica, quo vindicetur revelatio divina et apostolica Traditio cuiusvis capitis doctrinae. Inquisitio ergo veritatis revelatae, et disputatio cum heterodoxis non a singularibus doctrinae capitibus, sed a demonstratione universalis principii cognitionis, videlicet ab auctoritate et munere successionis apostolicae ad conservandam ac propagandam integram revelationem exordienda est. « Ordo rerum desiderabat illud prius proponi, quod nunc solum disputandum est, quibus competat fides ipsa, cuius sint Scripturae, a quo et per quos et quando et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt Christiani... Illic erit veritas Scripturarum et expositionum et omnium traditionum christianarum » Tertull. Praescript. 19. Vide supra th. VIII. cf. p. 5. sq. 21.

Nihilominus ut ad fructum scientiae theologicae demonstretur historice, et adversus eos qui negant principium auctoritatis, vindicetur polemice apostolica origo et revelata veritas singulorum dogmatum, non sufficit mera appellatio ad consensum praesentem; sufficit tamen demonstrare consensum in eandem dogmatis veritatem aliquot saeculis anteactis, quae tempora Patrum appellantur, quin necesse semper sit testimoniis disertis exhibere consensum aetatis apostolicae vel proxime sequentis ex parcis, quae nobis supersunt monumentis. Scientifice enim, etiam adversus negantes authenticum magisterium, ex consensu antiquitatis christianae licet paulo sequioris potest inferri derivatio doctrinae ex tempore apostolico, et consensus praesens ostendi connexus cum doctrina aetatis apostolicae per demonstratum consensum temporis intermedii, dum doctrina quam nunc profitemur, demonstretur identica cum doctrina Patrum quarti puta quintive saeculi ex testimoniis disertis, et haec ipsa ostendatur identica cum doctrina aetatis apostolicae ex impossibilitate mutationis et innovationis.

Corollarium 2um. Quamvis in doctrinis traditis quae omnibus sunt explicite credendae, semper fuerit plenus consensus (Aug. contr. Iulian. l. I. n. 31.); possunt tamen contineri in obiectiva revelatione capita doctrinae, in quibus aliquo tempore consensus vel non fuerit satis perspectus vel reipsa non obtinuerit (August. ibid. n. 22.). Unde fieri quidem nequit, ut in successione apostolica post consentientem affirmationem et professionem explicitam alicuius doctrinae fidei sequatur intra fines Ecclesiae eiusdem doctrinae negatio, vel vicissim post consentientem negationem et damnationem eiusdem affirmatio; potest tamen fieri, ut post discordes sententias sequatur plenissimus consensus.

Ergo a) discors sententia de aliqua doctrina inter custodes fidei in communione mutua perseverantes non est argumentum per se sufficiens ad probandum, doctrinam non esse divinitus traditam; licet probet, de divina eius traditione saltem ad obligationem fidei pro omnibus seu fidei catholicae nondum satis constare. Contra b) in quacumque communione demonstrari potest inducta post antecedentem consensum professionis fidei mutatio ex affirmatione in negationem vel vicissim, ea non est Ecclesia Christi.

De distinctione inter auctoritatem historicam et dogmaticam in testificatione Traditionis.

« Discrimen inter principia Ecclesiae ante Concilium Nicaenum et Ecclesiae sequentis aetatis a Protestantibus quibusdam assertum, quod Ecclesia uno tempore apostolicam originem suae doctrinae testimoniis mere historicis, tempore alio auctoritate sui magisterii vindicare consueverit, plane fictitium censeri debet. Quovis enim tempore elementum historicum in antiquitate ac consensione testificationis et elementum divinum auctoritatis per assistentem Spiritum veritatis distinctum, numquam tamen unum ab altero separatum intelligebatur. »

Affirmant Protestantes (ut Twesten Dogmatic. T. I. p. 117.), antiquiorem Ecclesiam solum historice appellasse ad Traditionem, demonstrando scilicet in Ecclesiis apostolicis, quibus Apostoli ipsi praedicaverant, per continuam successionem Episcoporum usque ad sua tempora saeculi II. et III. fidem ab Apostolis traditam nondum fuisse corruptam, sed adhuc integram; posteriori vero tempore Ecclesiam « id quod testimonio Traditionis historice considerato deerat, supplere studuisse auctoritate, quam sibi vindicabat. » Docent alii (Lessing, Delbrück), Ecclesiam antiquam ante Nicaena tempora sibi sufficere censuisse traditam regulam fidei; post Concilium Nicaenum vero habuisse Scripturas inspiratas ut unicum fontem et normam doctrinae fidei. Hanc temporum comparationem alii plerique invertunt affirmantes, usque ad saeculum IV. vel etiam tardius usque ad saeculum VII. unicam normam fuisse Scripturas, ex eo autem tempore coepisse appellari etiam ad Traditionem (cf. cl. P. Perrone de Tradit. n. 381.).

I. Quam haec omnia non solum falsa sint sed prorsus absurda, patet cuivis comparandi doctrinam ss. Patrum in superioribus duabus thesibus propositam, ubi ad singula capita citavimus testimonia tam Patrum, qui ante Concilium Nicaenum, quam qui post illud tempus a II° ad VI° et VII° saeculum floruerunt. Vetustiores ac recentiores illi Patres uno ore plene consentiunt tum in usu Traditionis velut demonstrationis historicae ex perpetua successione Episcoporum, ex connexione cum Apostolis et communione et consensione universali; tum in praedicanda Traditionis infallibili securitate et divina auctoritate, quae derivetur a Spiritu veritatis inhabitatore Ecclesiae; tum in asserenda hac Traditione authentica tamquam norma interpretationis Scripturarum, quamvis de hoc ultimo inferius data opera nobis agendum adhuc sit.

Sane si Patres apostolici et subsequentes II. III. saeculi Irenaeus, Tertullianus etc. appellant ad doctrinam ab initio traditam, ad Traditionem quae est ab Apostolis per successiones presbyterorum, ad census Ecclesiarum apostolicarum; idem non minus frequentatur a Patribus post Concilium Nicaenum, Athanasio, Epiphanio, Optato, Augustino, Vincentio Lirinensi ceterisque, qui sanctos antecessores commendant, quia « quod a Patribus acceperunt, filiis tradiderunt, » ut loquitur Augustinus; et ante eum Athanasius: « nos quidem sententiam, inquit, a Patribus ad Patres transiisse demonstramus.... vos synodum insectamini, quia videlicet non vestra sed illa definierit, quae ab initio tradidere testes oculati, qui et ministri verbi fuere » de Decret. Nicaen. n. 27. Nec minus quam Irenaeus et Tertullianus Patres quoque posteriores appellant ad continuam successionem in Ecclesia potissimum Romana ut centro et vinculo unitatis, « quoniam per eam successionem perpetuo manifesta veritas demonstratur, » ut testantem vidimus Epiphanium; et Augustinus: « tenet me, inquit, in Ecclesia ab ipsa Sede Petri usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum » contr. epist. fundamenti n. 5. Vide supra p. 69. sq.

Vicissim Patres posteriores potissimum fundamentum constituunt quidem in consensione, quatenus ea est et effectus et criterium Spiritus veritatis manentis in aeternum cum successione apostolica, atque adeo appellant ad auctoritatem magisterii derivatam ex promissa assistentia Spiritus Sancti. At vero non minus diserte Patres vetustissimi Ignatius, Irenaeus, Tertullianus supremam rationem, cur a communi doctrina Ecclesiae dissentire nefas sit, et qua constet, divinam doctrinam esse sincere et integre per successionis ordinem conservatam, tandem revocant ad auctoritatem divinitus derivatam a Christo in Apostolos et ab Apostolis in eorum successores, ad « charisma veritatis communicatum cum episcopatus successione, » ad « communicationem Christi id est Spiritum Sanctum, » ad promissum et missum « doctorem veritatis Spiritum Sanctum. » Vide p. 74. sq.

In doctrina itaque Patrum de ministerio Traditionis distinguitur disputatio duplex, de elemento scilicet visibili et de charismate invisibili, quae duo sunt quidem connexa, cum visibile ab invisibili pendeat, in propria sua ratione constituatur, et quodammodo informetur; considerantur tamen a Patribus et debent considerari ambo distincta. Nimirum ut demonstrent conservationem et derivationem doctrinae ab Apostolis, Patres vetustissimi tria distinguunt, successionem apostolicam, consensionem, et perpetuum charisma Spiritus Sancti. Successio Episcoporum inde ab Apostolis est necessaria, non tamen in Ecclesiis singulis per se sufficit ad demonstrandam apostolicitatem doctrinae; negative ergo ex eius defectu probant, a sectis posterius exortis non teneri apostolicam doctrinam. Ut non solum materialis sed formalis sit successio apostolica, postulatur in perpetua successione personarum (Episcoporum) simul consanguinitas et successio doctrinae; huius autem criterium est consensus et communio cum Ecclesia universali¹, cuius iterum communionis vinculum simul et criterium est communio cum Ecclesia Romana, quae unitatis radix est ac centrum (supra p. 69. sqq.). Iam ex hac successione et consensione Patres argumentum ducunt dupliciter: a) magis historicum et philosophicum, quia historice constat, Episcopos sibi succedentes quorum memoria et nomina in Ecclesiae veneratione servata sunt, fideles fuisse custodes fidei; neque enim in serie Episcoporum eius nomen fuisset toleratum, qui depositum adulterasset (cf. supra p. 82.). Praeterea unanimis consensus omnium Ecclesiarum, quae per totum orbem constitutae sunt, est ipse argumentum etiam philosophicum veritatis; error enim est multiplex, veritas una. « Ecquid verisimile est, inquit Tertullianus Praescript. c. 28, ut tot ac tantae (Ecclesiae) in unam fidem erraverint? Nullus inter multos eventus est unus exitus, variasse debuerat error doctrinae Ecclesiarum. Ceterum quod apud multos unum invenitur, non est erratum sed traditum. » Haec historica et philosophica consideratio instituitur potissimum polemice et in oppositione ad varietates et dissensiones multiplicium haereseon. b) Argumentum proprium ac supremum ducunt, ut vidimus, ex consideratione theologica successionis et consensionis, quatenus a Christo originem habet ad custodiam depositi, et ad hoc infallibiliter servandum ei promissa et semper praesto est tutela Christi et assistentia Spiritus Sancti (th. VIII. n. 3°.).

Non ergo in modo considerandi ministerium Traditionis et in methodo demonstrandi integritatem doctrinae traditae ullum est discrimen inter Patres vetustissimos et inter recentiores. Sed qui hoc confinxerunt, solum adtenderunt argumentationem historicam apud vetustiores Patres dissimulata argumentatione theologica, quae est potissima et non minus diserta apud eosdem; contra vero Patrum recentiorum solam partem theologicam, dum appellant ad auctoritatem manentem ex promisso et collato charismate veritatis, selegerunt neglecta eorum argumentatione historica et philosophica. Hac sane arte contradictiones et diversitates sententiarum ubique reperientur.

II. Protestantes ex suo principio fundamentali neque in consentiente testificatione antiquitatis christianae et Ecclesiae totius agnoscunt authenticam propositionem revelatae doctrinae, sed tantummodo historicum testimonium fidei, ut loquuntur, h. e. testimonium ex quo discamus, quae fuerit eorum attestantium fides; ita ut non fides nostra ad illud testimonium conformanda, sed testimonium ipsum ad normam unicam fidei, quae est Scriptura, examinandum et iudicandum sit (cf. supra p. 7.). Quoniam vero vel inviti sentiunt, quantum sit ponderis in sententia ac iudicio antiquitatis christianae, conantur hoc ipsum suum principium obtrudere vetustis Patribus. Aiunt igitur, Patres illos ad Ecclesiarum et nominatim ad Ecclesiarum apostolicarum doctrinam tum vigentem solum appellasse, quia vel quatenus videbant eam actu consentire cum doctrina Scripturarum; adeo ut demonstratio apostolicitatis doctrinae ex Scripturis independenter a sensu et consensu Ecclesiarum praecedat et sola sit propria demonstratio, examen autem professionis Ecclesiae subsequatur, et si ea reperiatur conformis Scripturis, confirmationem aliquam praebeat demonstrationis propriae, quae instituta est ex solis Scripturis independenter ab auctoritate et Traditione Ecclesiae.

Quam hoc impudens sit mendacium, puto satis constare ex superioribus. Vide th. VIII. Nihilominus praeter iam demonstrata inquiramus sententiam vetustorum Patrum de hac re adhuc distinctius. Statuunt unanimes et disertissimis verbis, praedicationem et Traditionem ecclesiasticam esse normam supremam et necessariam, ad quam Scripturarum et canon et lectio et interpretatio exigenda sit. Non ergo Scripturae sensus erutus interpretatione independenti est eis norma, ad quam examinent et vel probent vel relicant praedicationem et Traditionem Ecclesiae; sed haec praedicatio ut ab Ecclesia proponitur, est eis fidei obiectum et norma, ad quam sententia de ipso Scripturarum canone et vero sensu exigenda sit.

Per successionem Episcoporum, quibus Apostoli Ecclesiam quae in unoquoque loco est tradiderunt, ait Irenaeus, « pervenit usque ad nos custoditione sine fictione Scripturarum tractatio plenissima... et lectio sine falsatione, et secundum Scripturas expositio legitima » l. IV. c. 33. n. 8. Eodem modo Tertullianus: « ergo non ad Scripturas provocandum est, nec in his constituendum certamen... Ordo rerum desiderabat illud prius proponi... quibus competat fides ipsa, cuius sint Scripturae, a quo et per quos et quando et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt Christiani; ubi enim apparuerit esse veritatem disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum et expositionum et omnium Traditionum christianarum » Praescript. 19. Ut autem reperiatur, ubi sit veritas doctrinae, provocat Tertullianus cum ceteris ad consensum Ecclesiarum (supra p. 71.). Unde monet ulterius Irenaeus, in Ecclesia a Domino ipso positos esse doctores: « ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab Apostolis Ecclesiae successio... Hi enim et fidem nostram custodiunt... et Scripturas sine periculo exponunt l. IV. c. 26. n. 5; cf. ib. c. 32. n. 1. Ita et Clemens Alexandrinus: « recta sunt omnia coram iis, qui intelligunt h. e. iis, qui ab ipso (Domino) declaratam expositionem Scripturarum secundum ecclesiasticam regulam accipientes conservant » Strom. VI. p. 676. Verum et genuinum Gnosticum ait esse, « qui cum in ipsis consenuerit Scripturis servans apostolicam et ecclesiasticam dogmatum rectitudinem, rectissime vivit » Strom. VII. p. 762. (cf. VI. p. 645. 679; VII. p. 755; Origen. Princip. IV. n. 9; Euseb. Demonstr. Evang. l. I. c. 8.). Clementis discipulus Origenes tum in praefatione ad libros de Principiis ut fundamentum totius theologiae et γνωσεως christianae declarat praedicationem ecclesiasticam (cf. supra p. 68.); tum diserte Traditionem definit esse normam supremam interpretationis Scripturae. « Quoties (haeretici) canonicas proferunt Scripturas, inquit, in quibus omnis Christianus consentit et credit, videntur dicere: ecce in domibus est verbum veritatis (Matth. XXIV. 26.). Sed nos illis credere non debemus nec exire a prima et ecclesiastica Traditione, nec aliter credere nisi quemadmodum per successionem Ecclesiae Dei traditum est » Comment. in Matth. n. 46. T. III. p. 864. In Recognitionum libris nomine Clementis Romani suppositis sed scriptis saeculo III. ineunte, inducitur s. Petri admonitio. « Multas, ut video, ingeniosi homines ex his quae legunt, verisimilitudines capiunt; et ideo diligenter observandum est, ut lex Dei cum legitur, non secundum proprii ingenii intelligentiam legatur. Sunt enim multa verba in Scripturis divinis, quae possunt trahi ad eum sensum, quem sibi unusquisque sponte praesumpserit, quod fieri non oportet. Non enim sensum, quem extrinsecus adtuleris, alienum et extraneum debes quaerere, quem ex Scripturarum auctoritate confirmes; sed ex ipsis Scripturis sensum capere veritatis, et ideo oportet ab eo intelligentiam discere Scripturarum, qui eam a maioribus secundum veritatem sibi traditam servat » l. X. n. 42. (Galland. II. p. 322.) cf. l. VIII. n. 37. (ib. p. 298.). Ne prolixiores simus, omnium Patrum inde ab aevo apostolico ea est sententia, quae s. Vincentio Lirinensi saeculo V° « a quam plurimis sanctitate et doctrina praestantibus viris » confirmata est, unumquemque « duplici modo munire fidem suam debere; primo scilicet divinae legis auctoritate, tum deinde Ecclesiae catholicae Traditione. » Ratio autem, cur Scripturarum canoni « ecclesiasticae intelligentiae iungenda sit auctoritas, » a Vincentio declaratur: « quia videlicet Scripturam sacram pro ipsa sua altitudine non uno eodemque sensu universi accipiunt; sed eiusdem eloquia aliter atque aliter alius atque alius interpretatur, ut paene quot homines sunt, tot illic sententiae erui posse videantur. » Nominatis aliquot haereticis, qui suas haereses ex ipsis Scripturis defendunt, concludit: « atque idcirco multum necesse est propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur » Lirin. cc. 1. 2. 38; cf. etiam August. de Genesi ad litter. Op. imperfect. n. 15; Rufin. Hist. Eccl. 1. II. c. 9. Vide Stapleton Controv. 1. XI. c. 3.

Per synthesin ex praecedentibus colligitur proprius Traditionis conceptus, et ex Patrum sententiis confirmatur.

« Doctrina fidei universa, quatenus sub assistentia Spiritus Sancti in consensu custodum depositi et doctorum divinitus institutorum continua successione conservatur, atque in professione et vita totius Ecclesiae sese exserit, sensu maxime proprio divina est Traditio. Hanc ss. Patres dicunt praedicationem ecclesiasticam, intelligendi regulam, regulam apostolicae veritatis, si directe spectatur doctrina ut obiectum, quod in successione apostolica servatur ac traditur; est autem et dicitur conscientia fidei, catholicus intellectus, ecclesiasticus sensus, fides scripta in cordibus, sapientia non scripta, si directe ut subiectum spectatur Ecclesia sub assistentia Spiritus Sancti constituta et charismate veritatis imbuta ad intelligendum, custodiendum et explicandum depositum fidei. »

I. Prima pars theseos est mera synthesis antecedentium. Demonstratum est, promulgationem revelationis a Christo ipso esse ita dispositam, ut Apostoli pro Christo legatione fungentes suo ministerio et auctoritate praedicationis, qua per Spiritum veritatis erant instructi, Ecclesias fundarent, eisque totam doctrinam revelatam velut hereditatem transmitterent; atque adeo fit, ut religioni christianae secundum divini sui auctoris institutionem essentialis sit « obedientia fidei » respondens supernaturali auctoritati docentium, proindeque essentiale sit magisterium authenticum (th. IV.). Insuper demonstratum est, verbis disertis instituisse Christum, ut magisterium authenticum, cuius auctoritas est ex assistentia Spiritus Sancti inducentis in omnem veritatem, primo ordinatum ad infallibilem promulgationem revelationis sit perpetuum usque ad consummationem saeculi ad eiusdem integrae revelationis conservationem et propagationem (th. V.). Unde constat ulterius, hanc oeconomiam a Christo institutam ex rei natura nexam esse cum charactere unitatis in universalitate fidei christianae (th. VI.); nec posse censeri Scripturas substitutas magisterio successionis apostolicae, sed eas esse instrumentum doctrinae, quod ipsis custodibus depositi est commissum custodiendum et explicandum (th. VII.). Tum demonstratum est, secundum hanc oeconomiam in Scripturis definitam et exhibitam evidenter inde a temporibus Apostolorum universam Ecclesiam esse constitutam, hocque nixam fundamentali principio, magisterium et ministerium ad custodiendam et praedicandam integram revelationem esse institutum in successione apostolica; idque ita, ut huic magisterio, quatenus in consensu et communione nominatim cum visibili unitatis centro spectatur, promissum sit semperque praesens supernaturale charisma Spiritus Sancti (th. VIII.). Huic muneri porro intelleximus elementum visibile totius constitutionis et actuum Ecclesiae tam in vita (si ita loqui fas est) quotidiana, quam in solemnibus gestis mirabiliter respondere; constanter tamen semper et ubique formalem rationem auctoritatis et plene securitatis in servanda et explicanda doctrina repetitam fuisse a charismate invisibili Spiritus Sancti (th. IX. X.). Ex quibus omnibus apparet, Ecclesiam universam omnium aetatum et omnium locorum cum tota sua historia esse magnum commentarium reale, ac perpetuam confirmationem veri sensus, quem in verbis Christi et Apostolorum expressum Catholici credimus et demonstramus.

Ergo demonstratum est, insitam naturam et propriam rationem Ecclesiae a divino fundatore esse ita constitutam, ut fides et disciplina divinitus primum a Christo ipso et dictante Spiritu Sancto ab Apostolis tradita, per ministerium et magisterium authenticum semper vigens ac vivens a generatione in generationem propagetur. « Et timebunt qui ab occidente, nomen Domini, et qui ab ortu solis, gloriam eius, cum venerit... Hoc foedus meum cum eis, dicit Dominus: Spiritus meus qui est in te ¹, et verba mea quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui, et de ore seminis seminis tui, dicit Dominus, amodo et usque in sempiternum» Is. LIX. 19-21. «Traditionem Apostolorum, ut disputat Irenaeus, in toto mundo manifestatam in omni Ecclesia adest respicere... et habemus annumerare eos, qui ab Apostolis instituti sunt Episcopi in Ecclesiis et successores eorum usque ad nos... Tantae igitur ostensiones cum sint (al. ostensionis cum sint haec), non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab Ecclesia sumere, cum Apostoli quasi in depositorium dives plenissime in eam contulerint omnia, quae sint veritatis, uti omnis quicumque velit, sumat ex ea potum vitae; haec est enim vitae introitus» Iren. III. cc. 3. 4. Atqui doctrina et disciplina divina inde ab Apostolis conservata et propagata, si consideretur una cum modo et organo propagationis, quod ab instrumentis Scripturae distinctum ac diversum a Christo ipso est institutum, divina Traditio est ac dici debet sensu maxime proprio (th. II. III.). Ergo constat propositum in priori parte praesentis theseos.

II. Quoad alteram partem theseos in primis ob oculos ponenda est phraseologia Sanctorum, ubi loquuntur de doctrina ac disciplina divina, prout viget et vivit per omnes aetates in fide et professione, in vita et cultu totius Ecclesiae et nominatim in consensu pastorum et doctorum.

Iam s. Ioannes ait: «Filius Dei venit et dedit nobis sensum (διανοιαν), ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius» 1. Io. II. 20; et s. Paulus: «nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis... Quis cognovit sensum Domini, qui instruat eum? Nos autem sensum Christi (νουν Χριστου) habemus» 1. Cor. II. 10-16.

Ioannis discipulum Ignatium audivimus supra (p. 66.) momentem, ut omnes « unanimes sint in sententia Dei »; ad quam unitatem vinculum sunt « Episcopi per fines terrae constituti, qui sunt in sententia Iesu Christi; » et quia Iesus Christus est ipsa sententia, ipsum Verbum Patris, ideo qui sunt unanimes in sententia Episcopi (uniti cum Episcopis per fines terrae), sunt in sententia Dei. Sententia itaque Patris est Iesus Christus; sententia Iesu Christi est in consensu Episcoporum, et per hos in consensu omnium fidelium ep. ad Ephes. n. 3. sqq.

Irenaeus, ut vidimus, distinctissime Traditionem declarat ut integram doctrinam, quae per successiones Apostolorum pervenit usque ad nos, operante et charisma veritatis largiente Spiritu Sancto (supra p. 74. sq.), et cuius doctrinae compendium comprehenditur atque omnibus Christianis semper tradebatur in symbolo apostolico. Iam hanc in Ecclesia traditam et in tota eius vita sese exserentem fidem appellat « regulam veritatis immobilem, » per quam haereses et falsae interpretationes Scripturarum dignoscuntur l. I. c. 9. n. 4; l. III. c. 2. n. 1; « veritatis praeconationem » το της ἀληθείας κηρύγμα III. c. 3. n. 3; « praedicationem Ecclesiae undique constantem et aequaliter perseverantem » l. III. c. 24. n. 1; « Ecclesiae praedicationem veram et firmam, apud quam una et eadem salutis via in universo mundo ostenditur » l. V. c. 20. n. 1; « praecorium Ecclesiae, quod prophetae quidem praeconaverunt, perfecit autem Christus, Apostoli vero tradiderunt, a quibus Ecclesia accipiens per universum mundum sola bene custodiens tradidit filiis suis » l. V. praefat. (cf. Conc. Trid. sess. IV.).

Eodem sensu Tertullianus appellat « regulam fidei unam omnino, solam immobilem et irreformabilem » de veland. virg. c. 1; contr. Prax. c. 2. et 3; de Praescript. c. 13. 14; « regulam quam Ecclesia ab Apostolis, Apostoli a Christo, Christus a Deo tradidit » Praescript. c. 37.

A Clemente quoque Alexandrino dicitur regula ecclesiastica, ex qua accipitur Scripturarum expositio, et qua novum et antiquum Testamentum in concentum rediguntur, contra ac Gnostici inter Testamentum utrumque fingunt repugnantiam Strom. VI. p. 676. Ipsam γνῶσιν h. e. profundiorem mysteriorum et Scripturarum intelligentiam docet traditam esse per successionem inde ab Apostolis, quae est « scriptae non scripta Traditio, » a Christo ad Apostolos, ab Apostolis ad nos usque perveniens, atque ideo pertinens ad ipsam regulam ecclesiasticam, secundum quam Scripturae sunt intelligendae ibid. p. 645. 679. Hanc appellat etiam ecclesiasticam sapientiam ² l. VII. p. 759; quae « verissima γνῶσις in sola est antiqua Ecclesia » non autem apud haereticos ib. p. 755; haeretici enim « depravant regulam Ecclesiae, » habent scilicet « falsam clavim et non ingrediuntur sicut nos per Domini Traditionem, sed perfosso Ecclesiae muro veritatem transgrediuntur » ib. p. 764. 765.

Sequitur Clementis discipulus Origenes. In praefatione ad libros de Principiis ut norma, ad quam omnes sententiae exigendae sunt, ponitur « ecclesiastica praedicatio per successionis ordinem ab Apostolis tradita et usque ad praesens in Ecclesiis permanens; » hanc dicit « regulam apostolicae veritatis » in Ps. 36. hom. 4. n. 1. T. II. p. 671; « regulam coelestis Ecclesiae Iesu Christi secundum successionem apostolicam » ³ (2) de Princip. l. IV. n. 9. T. I. p. 166.

Antiquus auctor libri adversus Artemonitas inscripti « Parvus Labyrinthus » Traditionem appellat sensum ecclesiasticum et primitivae fidei regulam ⁴ apud Euseb. H. E. l. IV. c. 28. Simillimus est modus loquendi Athanasii, qui universalem doctrinam, qua Episcopi et tota Ecclesia informantur, dicit « intellectum, secundum quem nos sentimus » ⁵ or. II. contr. Arian. n. 34. T. I. p. 502; et « ecclesiasticum scopum, fidei anchoram » or. III. n. 58.

Epiphanius nominat « regiam viam, quae est Ecclesia, et iter veritatis » haeres. 59. (Novatianorum) n. 12. coll. 13; Hilarius « fidei conscientiam; conscientiam communis fidei » ⁶, quam opponit « impiae intelligentiae » haereticorum de Trinit. l. VIII. c. 1. et de Synodis n. 65; Rufinus « intelligendi regulam ex apostolica successione susceptam » Hist. Eccles. l. II. c. 9; Augustinus « fidei regulam, regulam sanitatis » in Io. tract. 18. n. 1; de doctrina christian. l. III. c. 2; « regulam pietatis » Genes. ad litt. I. c. 21. n. 41. (ita et Pseudo-Augustin. de Praedest. et grat. c. 1.); « canonicum sensum; » « catholicum intellectum » serm. 294. c. 20. (al. serm. 14. de verbis Apostoli); contr. ep. Parmeniani l. II. c. 10. n. 20; cf. contr. Faust. l. IV. c. 2; Vincentius Lirinensis « ecclesiasticae intelligentiae auctoritatem; » « ecclesiastici et catholici sensus normam » Commonitor. c. 2; cf. c. 38; Concilium Tridentinum « universum Ecclesiae sensum » sess. XIII. c. 1.

Has omnes locutiones in duplicem classem, quam in thesi indicavimus, dispesci posse ex ipsa significatione nominum patet; aliis enim iisque praestantissimis magis directe designatur doctrinae catholicae conscientia et intelligentia, quae est in Ecclesia et nominatim in Ecclesia docente sub charismate Spiritus Sancti, quando dicitur « conscientia fidei communis, sensus ecclesiasticus, intellectus catholicus, ecclesiastica intelligentia, scopus ecclesiasticus; » aliis directe significatur ipsa tradita doctrina et fides obiectiva informans intellectum et conscientiam Ecclesiae, ubi appellatur « praedicatio ecclesiastica, praeconatio Ecclesiae (τὸ τῆς ἐκκλησίας κηρύγμα), regula fidei, regula pietatis, regula veritatis apostolicae, intelligendi regula. » Patet autem, hanc non esse rem aliam et aliam; sed unius rei, Traditionis scilicet in complexu spectatae (vide supra p. 12.), aliam et aliam considerationem.

Non puto, cuiquam dubium incidere posse, utrum revera id quod hisce nominibus designatur, sit tradita fides et professio Ecclesiae; est enim hoc in locis citatis omnibus manifestissimum. Afferam tamen pro utraque classe locutionum exemplum in integro contextu. Vincentius Lirinensis c. 1. et 2. postquam dixit, fidem muniendam esse « primo divinae legis (Scripturae) auctoritate, tum deinde Ecclesiae catholicae Traditione, » continuo subdit: « hic forsitan requirat aliquis, cum sit perfectus Scripturarum canon sibique ad omnia satis superque sufficiens, quid opus est, ut et ecclesiasticae intelligentiae iungatur auctoritas? » Respondet: propter difficultates et varias, quibus Scripturae explicantur, interpretationes multum necesse est, « ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur. » Hic Traditio Ecclesiae catholicae, ecclesiastica intelligentia, ecclesiasticus et catholicus sensus evidenter rem unam eandemque significant et promiscue usurpantur.

Augustinus in Io. tract. 18. n. 1. sentiens difficultates in interpretatione capitis V. Ioan. ita monet auditores. « Neque natae sunt haereses.... nisi dum Scripturae bonae intelliguntur non bene, et quod in eis non bene intelligitur, etiam temere et audacter asseritur. Itaque carissimi, valde caute haec audire debemus, ad quae capienda parvuli sumus, et corde pio et tremore, sicut scriptum est, hanc tenentes regulam sanitatis, ut quod secundum fidem qua imbuti sumus, intelligere valuerimus, tamquam de cibo gaudeamus; quod autem secundum sanam fidei regulam intelligere nondum potuerimus, dubitationem auferamus, intelligentiam differamus... Etiam a me, carissimi, longe sit vana praesumptio, *si volo sanus in domo Dei conversari, quae est Ecclesia Dei vivi columna et firmamentum veritatis. » Itaque fides qua imbuti sumus, dicitur regula secundum quam Scripturas interpretemur, ut si verba Scripturae videantur sensum praeseferre contrarium illi regulae fidei, non in fide vacillemus, sed fateamur nos Scripturas non intelligere. Illa autem fides qua imbuti sumus et illa regula fidei obiective consideratur in Ecclesia, a qua nos eam accepimus, ita ut securitas nostrae fidei sit per Ecclesiam, columnam scilicet et firmamentum veritatis.

De modo quo consensus fidelium in doctrinam fidei, sit criterium divinae Traditionis.

« Conscientia ac professio fidei in toto fidelium coetu a Spiritu veritatis per magisterium authenticum successionis apostolicae semper conservatur ab errore immunis. Licet ergo sive singulis de plebe fidelium sive plebibus integris non sit facultas authentice docendi sed officium discendi, totius tamen populi christiani « catholicus sensus » et consensus in dogmate christianae fidei censeri debet unum ex criteriis divinae Traditionis. »

I. In prima parte huius propositionis duo dicuntur, conservari nempe per Spiritum Sanctum in fidelium coetu fidei integritatem semper illaesam, tum vero Spiritum Sanctum id praestare non sola immediata sua operatione et sine visibili ministerio, sed per authenticum magisterium successionis apostolicae. Haec quae a quibusdam dicitur infallibilitas passiva Ecclesiae¹, facile intelligitur ex mutua relatione inter pastores doctoresque authenticos et inter greges fidelium, prout ea a Christo ipso disposita ac instituta exhibetur tum in evangelicis et apostolicis scriptis tum per omnes subsequentes aetates in ceteris documentis.

1°. Probatur itaque in primis argumento generali sed evidenti. Quando Christus Deus ac Dominus authenticum magisterium instituit, et cum legatis suis, dum eos baptizare et docere omnes gentes atque initiatos in fidei integritate continere iussit, se futurum promisit omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, Spiritumque veritatis cum iis testantibus mansurum in aeternum, finis huius institutionis erat ipsa doctrinae ac testimonii suscepti conservatio et fidei integritas in fidelibus; charismata enim haec promissa et collata sunt in utilitatem et necessitatem totius corporis 1. Cor. III. 22. coll. Eph. IV. 16. Unde huic magisterio perpetuo, indefectibili, et infallibili ex ipsa Christi institutione respondet perpetua « obedientia fidei » in credentibus (th. IV.). Ergo sicut Spiritus Sanctus praedicationem et testificationem in unitate pastorum et doctorum conservat semper immunem ab errore; ita per hanc ipsam infallibilem testificationem docentium conservat semper immunem ab errore fidem discentium, qui per fidei obedientiam manent in consensione et communione cum consententibus pastoribus: Christus sententia Patris, Episcopi per fines terrarum (coniuncti per vinculum et glutinum unitatis) in sententia Christi, fideles in sententia Episcoporum (th. VIII. n. I.).

2°. Argumentum ductum ex fine charismatum in successione apostolica et ex relatione auctoritatis docentium ad obedientiam fidei in discentibus generatim spectatum possumus considerare distinctius ex ipsis verbis Christi et Apostolorum. De apostolatu ac munere divinitus commisso praedicandi et docendi Christus et Apostoli numquam sermonem habent, quin simul considerent illi respondentem fidem ac professionem credentium tamquam scopum et effectum, ad quem illud ordinatur; sicut vicissim hanc fidem et professionem exhibent in connexione cum praedicatione tamquam cum sua conditione et causa (partiali utique, ministeriali et externa cf. 1. Cor. III. 4-9.). Si quando fidem et professionem spectant in connexione cum gratia interna utpote causa praecipua, huiusmodi testimonia abstrahunt quidem a gratia externa praedicationis, non vero eam excludunt, cum iuxta universalem et ordinariam oeconomiam a Christo institutam gratia interna invisibilis connexa sit cum gratia externa visibili auditus fidei. Est hic divinus velut sorites: salutifera professio et invocatio, fides, auditus fidei, praedicatio, divina missio Apostolorum eorumque successorum, denique verbum Christi revelatum. « Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo; hoc est verbum fidei, quod praedicamus.... Omnis enim quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt, aut quomodo credent ei, quem non audierunt, quomodo autem audient sine praedicante, quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur?... Ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi » Rom. X. 8-17. Itaque sunt gentes edoctae servare omnia quaecumque mandavit Christus, sed quatenus ex altera parte sunt missi a Christo praedicantes et docentes, quibuscum Christus est omnibus diebus Matth. XXVIII. Rogat Christus oratione quae effectu carere nequit, ut omnes unum sint in Patre et in Filio; sed unum sint credituri per verbum Apostolorum Io. XVII. 20. 21. Unum corpus et unus Spiritus, in una spe vocationis; sicut unus Dominus ita una fides, unum baptisma; sed ad hanc unitatem perpetuo efficiendam et conservandam, « ad consummationem (καταρτισμὸν) articulatam dispositionem et perfectionem) sanctorum, ad aedificationem corporis Christi, ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae, » in hunc inquam finem ipse instituit munera tum extraordinaria in prima fidei revelatione, tum ordinaria ad fidei conservationem et propagationem. « Ipse dedit quosdam quidem Apostolos... alios autem pastores et doctores... donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis Christi » Eph. IV. 4-14. Portae inferi non praevalebunt adversus Ecclesiam; sed hoc efficit Christus per aedificationem eius super petram, et quatenus tota petrae innititur et a petra continetur Matth. XVI. 18.

Non opus est, ut eandem operationem Spiritus Sancti in universam Ecclesiam per ministerium successionis apostolicae confirmemus ex unanimi doctrina ipsorum custodum depositi inde ab aetate apostolica, cum haec demonstratio ex superioribus huc facile transferri possit. Vide th. VIII. IX. n. II.

Spiritus itaque veritatis adest toti fidelium coetui « non sinens Ecclesias aliter intelligere, aliter credere quod ipse per Apostolos praedicaverat; » sed hoc exsequitur suavi providentia per visibile ministerium pastorum et doctorum. Pastoribus in communione et consensione spectatis adest Spiritus veritatis inducens in omnem veritatem ut immediatum principium ad conservationem catholici intellectus; et per horum ministerium ut per gratiam externam, quacum nectitur tamquam elementum longe praecipuum unctio et gratia interna, idem Spiritus veritatis est principium efformandi et conservandi infallibiliter « conscientiam fidei » in grege adunato pastoribus. Hinc intelligitur, divinas promissiones quibus declarantur charismata et munera pastoribus propria, nominatim munus et charisma infallibiliter docendi (cf. th. V.), referri quidem immediate et tamquam ad subiectum, ad solos Apostolos eorumque successores; sed mediate et tamquam ad finem, pertinere ad utilitatem ac fructum totius Ecclesiae.

3°. Hinc porro Spiritus Sanctus quatenus est principium internae gratiae et unctionis ad credendum verbum et ad servandum mandatum Dei ab authentico magisterio propositum, non iam pro diversitate munerum hierarchicorum sed indiscriminatim promissus est fidelibus, « dividens singulis prout vult ».

Si quando ergo interna haec gratia dicitur doctrina, revelatio, testimonium, huiusmodi locutiones non ad exclusionem gratiae externae et authenticae praedicationis, sed immo cum huius adsignificatione intelligendae sunt. Ita intelligitur illud 1. Io. II. 20-27: « Nunc antichristi multi facti sunt... ex nobis prodierunt sed non erant ex nobis... Sed vos unctionem habetis a Sancto et nostis omnia. Non scripsi vobis quasi ignorantibus veritatem, sed quasi scientibus eam... Vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat... Haec scripsi vobis de his, qui seducunt vos. Et vos unctionem quam accepistis ab eo, maneat in vobis, et non necesse habetis, ut aliquis doceat vos; sed sicut unctio eius docet vos de omnibus, et verum est et non est mendacium. Et sicut docuit vos, manete in eo. » Qui docet est ipse Christus; docet autem dupliciter, per unctionem scilicet gratiae internae, et per verbum externum propositum ab iis qui legatione pro Christo funguntur, inter quos est ipse Ioannes, qui sane ad docendum praedicavit evangelium, et ipsam hanc epistolam fecit ad docendum². Hinc in eodem ipso loco Apostolus cum gratia illa interna coniungit ministerium externum: « vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat; » et in exordio huius ipsius epistolae: « quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris... testamur et annuntiamus vobis » I. 1-5. Videlicet praedicatione externa supposita fideles unctionem habent a Sancto, et docti sunt et norunt omnia; quae omnia sunt illud ipsum, quod audierunt ab initio et in quo permanere iubentur. Unde Ioannes quidem scripsit et hanc epistolam et Evangelium quasi iam scientibus veritatem (vide supra th. VII. n. II. 3io), scripsit tamen ad docendum et velut ad subsidium praedicationis. At doctores, a quibus fideles « non necesse habent » doceri, sunt docentes nova contraria illis, quae audierant ab initio; hos ergo fugere et repellere iubentur fideles, ut conservent unctionem quam acceperunt per internam gratiam cum praedicatione externa Apostolorum. « Haec scripsi vobis de his, qui vos seducunt. Et vos unctionem quam accepistis ab eo, maneat in vobis, et non necesse habetis ut aliquis doceat vos. » Uno verbo dici potest: in unctione praedicatio apostolica includitur, praedicatio haeretica excluditur.

Modo non dissimili intelligi debent illa prophetica: « Et ponam... universos filios tuos doctos a Domino »³ Is. LIV. 13, quae Christus Dominus ipse Io. VI. 45. explicat de necessitate gratiae internae coniungendae cum externa praedicatione, etiam quando haec procedit ex ipso divino eius ore. « Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum... Est scriptum in prophetis: et erunt omnes docibiles Dei (διδακτοι θεου); omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. » Videlicet ut character proprius novi Testamenti declaratur gratia interna et sanctitas theologica in comparatione cum oeconomia Mosaica, quae, quatenus peculiaris uni populo Israel, erat externa et ad iustitiam legalem. Non tamen ideo ministerium externum in novo Testamento excluditur, aut singulis revelatio promittitur immediate a Deo citra causas ministeriales proposita; sicut vicissim in oeconomia externa veteris Testamenti non excludebatur, sed imo supposita et inclusa intelligi debet gratia et sanctificatio interna ⁴.

Ita etiam secundum analogiam fidei et totius novae oeconomiae aliunde manifestissimae explicari debet oraculum alterum Ieremiae. « Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum; non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum quod irritum fecerunt... Sed hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus: dabo legem meam in visceribus eorum et in corde eorum scribam eam, et ero eis in Deum et ipsi erunt mihi in populum; et non docebit ultra vir proximum suum et vir fratrem suum dicens: cognosce Dominum; omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus » Ierem. XXXI. 31-34. Confertur hic id quod praevalet in antiquo pacto, scriptio scilicet in tabulis lapideis atque oeconomia externa et temporaria cum eo, quod praevalet in novo Testamento, cum scriptione nimirum in cordibus per gratiam (non exclusa sed inclusa praedicatione per legatos Dei)⁵, cum oeconomia sanctificationis internae et numquam desitura. Ita comparate ad vetus Testamentum etiam intelligi debent non autem seorsum et absolute urgeri ultima verba: « non docebit ultra vir proximum suum... omnes enim cognoscent me, » si ea restringantur ad hoc stadium, in quo Ecclesia adhuc « per fidem ambulat nondum per speciem. » Quoniam vero saepe in Scripturis propheticis verba eadem sensu minus pleno referuntur ad inchoationem nondum perfectam, sensu autem plenissimo significant consummationem perfectam, possunt cum Augustino ultima incisa prophetiae protendi ad Ecclesiam consummatam in visione beatifica, ad ἐπίγνωσιν in qua omnes « cognoscent, sicut et cogniti sunt » 1. Cor.XIII.12. « Nunc certe, ait Augustinus (de Spirit. et littera n. 37-41), iam tempus est Testamenti novi, cuius per prophetam facta est promissio per haec verba, quae ex illa prophetia commemoravimus. Cur ergo adhuc dicit unusquisque civi suo et fratri suo, cognosce Dominum?... Cum ergo nunc ista praedicatio usquequaque crebrescat, quomodo tempus est novi Testamenti... nisi quia eiusdem Testamenti novi aeternam mercedem, id est ipsius Dei beatissimam contemplationem promittendo coniunxit? »

Comparatio itaque pro stadio fidei in novo Testamento habet triplicem terminum: a) cognitio erit universalior extensione et longe amplior intensione; b) doctrina potior erit interna per gratiam quam externa: « neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus » (1. Cor. III. 7.); c) doctrina ipsa externa non merum hominem primum promulgatorem, et ab eo (licet auctoritate divina) institutos homines habebit ulteriores propagatores; sed eius primus promulgator visibilis erit Deus-homo, qui per ministerium legatione fungentium pro ipso, continuabit praedicationem omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. « Multifariam multisque modis Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio » Heb. I. 1. « Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo eius tamquam famulus in testimonium eorum, quae dicenda erant; Christus vero tamquam Filius in domo sua » Heb. III. 5. Porro « quid est Apollo, quid vero Paulus? Ministri eius, cui credidistis... Dei enim sumus adiutores (συνηργοί), Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis » 1. Cor. III. 4. 5. 9. His addi potest d) sensus plenior, quod ipsa visio Dei facie ad faciem pertinet ad promissionem et mercedem novi Testamenti.

II. Pars altera theseos sequitur ex demonstrata priori. Profecto enim consensus fidelium in aliquam doctrinam tamquam dogma divinitus revelatum, est argumentum ac criterium revelationis et Traditionis divinae eo ipso, quod Spiritus veritatis totum fidelium coetum conservat semper immunem ab errore fidei adverso, licet id praestet per ministerium authentice docentium. Praeterea huiusmodi consensus non posse continere errorem in fide ex eo etiam constat, quod universus populus christianus aliquam doctrinam non potest credere revelatam, quin is sit catholicus sensus et intellectus totius Ecclesiae, ut tum per se evidens est, tum patet ex coniunctione plebium cum Episcopis (p. 66.), tum ex officio pastorum longe praecipuo prospiciendi integritati fidei. « Ecclesia enim Dei inter multam paleam multaque zizania constituta, multa tolerat; et tamen quae sunt contra fidem vel bonam vitam, non approbat nec tacet nec facit » Aug. ep. 55. n. 35. al. 119. ad Ianuar. Hinc solent ss. Patres absurditatem hypothesos quod totus populus christianus in rebus fidei errasset, assumere tamquam argumentum notissimum ad demonstrandam veritatem doctrinae antiquae et falsitatem doctrinae novae. Si novitates ab haereticis inductae et antiquitati contrariae recipiantur, « necesse est (ita argumentatur Vincentius Lirinensis ab absurdo), ut omnes omnium aetatum fideles, omnes sancti, omnes casti, continentes, virgines, omnes clerici, levitae et sacerdotes, tanta confessorum millia, tanti martyrum exercitus, tanta urbium, tanta populorum celebritas et multitudo, tot insulae, provinciae, reges, gentes, regna, nationes, totus postremo iam paene terrarum orbis per catholicam fidem Christo capiti incorporatus, tanto saeculorum tractu ignorasse, errasse, blasphemasse, nescisse quid crederet, pronuntietur » Commonit. c. 33. Simillimis verbis idem argumentum versant Tertullianus Praescript. c. 29; Athanasius de Synodis n. 4; Gregor. Nazianzenus ep. 2. ad Cledon. T. II. p. 97. Hinc ipsemet summus Pontifex Pius IX tamquam proximam praeparationem ad dogmaticam definitionem immaculatae conceptionis B. V. M. inter cetera etiam postulavit ab Episcopis orbis terrarum, ut ipsi indicarent, « quae esset suorum fidelium erga immaculatam Deiparae conceptionem pietas, et devotio; » atque inter cetera divinae traditionis ab eodem SSmo Domino Nostro numeratur « singularis catholicorum Antistitum ac fidelium conspiratio » (in Bulla « Ineffabilis »). Cf. Gregor. de Valentia de Fide disp. I. q. 1. P. 7. §. 47; Analys. Fidei l. VIII. c. 9; Bellarmin. de Ecclesia l. III. c. 14; Suarez de Fide disp. V. sect. 6.

Per se patet, consensum plebis christianae debere esse certum et clarum, ut ex eo argumentum pro Traditione totam suam vim obtineat. Si consensus in doctrinam tamquam in dogma revelatum ambiguus sit, potest quidem ac debet plus minusve eius ratio haberi, per se tamen solus non sufficit ad certum iudicium ferendum. Pariter manifestum est, ad huiusmodi plebis christianae consensum appellari non posse nisi in iis capitibus, quae vel in explicita fidelium cognitione versantur vel certe in publica et constanti aliqua praxi et consuetudine continentur; quis enim posset demonstrari consensus in doctrinis aliis subtilioribus, quae a multitudine fidelium implicite solum creduntur in fide pastorum et doctorum ⁶? In comprobandis autem doctrinis quae catholicam eamque explicitam intelligentiam multitudinis fidelium non fugiunt, magna confidentia etiam in controversiis contra haereticos ad illum consensum et ad robur consuetudinis provocatum est. Ita e. g. Basilius (de Spiritu Sancto c. 29.) ait de Origene: « non sanas habet in omnibus de Spiritu Sancto opiniones, nihilominus et hic veritus consuetudinis robur pias voces emisit de Spiritu Sancto. » Augustinus ex consensu multitudinis adversus Pelagianos et eorum reliquias probat effectum Eucharistiae (de Peccator. merit. et remiss. l. I. n. 34.); effectum baptismi in parvulis (serm. 294. n. 14. 17.); peccatum originale (ibid. et contr. Iulian. l. I. n. 31. 32.); necessitatem gratiae ad initium fidei et ad perseverandum (de Dono persever. n. 63.). Cum conquestus esset Iulianus, quod contra Pelagianam doctrinam tantummodo opponeretur « murmur » populi; ostendit Augustinus (contra Iulian. l. c.) gravitatem huius testimonii. « Et ipse populus adversus vos propterea murmurat, quia non est talis quaestio, quae possit etiam cognitionem fugere popularem. Divites et pauperes, excelsi atque infimi... noverunt, quid cuique aetati in baptismate remittatur... Quasi parva sit istius veritatis assertio, quod in hoc fidei firmissimo et antiquissimo fundamento ipsa toto orbe diffusa non a se discrepat multitudo! » Vide Stapleton l. XI. c. 4.

Corollarium. Dictum celebrare s. Hilarii (contr. Auxentium n. 6. T. II. p. 597.): « sanctiores sunt aures plebis quam corda sacerdotum, » illum tantummodo sensum habet sanctissimum et desideratissimum, ut a populo communio et consensio cum sacerdotibus in unitate et consensu Ecclesiae manentibus praeferatur doctrinae sacerdotum ab unitate et communi fide lapsorum; esset autem absurdissimum, si corda sacerdotum sumerentur infinite, vel populi constituerentur iudices sacerdotum. Ordine enim prorsus inverso corda sacerdotum, conscientia fidei et intellectus catholicus pastorum in unitate Ecclesiae manentium, sunt causa ministerialis et organon, quo Spiritus veritatis sanctas format aures populi, sensum scilicet et intellectum catholicum eorum, quorum est audire et discere et praestare « obedientiam fidei » ὑπακοὴν τῆς πίστεως Rom. I. 5. Potest quidem accidere, ut Episcopi etiam multi etiam integrarum provinciarum a fide deficient, et tamen maior pars gregum fidelium in orthodoxa professione constans praeferat communionem et consensionem cum successione apostolica, quae permanet in consensu et communione cum centro unitatis i. e. cum Sede Petri; non tamen potest fieri, ut deficiat universus episcopatus, et ut hic non maneat sub assistentia Spiritus Sancti organon conservandae Traditionis, per quod ut per magisterium ordinarium externum idem Spiritus communionem et fidem catholici populi contineat et conservet. Ut autem hoc verum sit, non necessario semper requiritur, ut episcopatus universus eximio ardore ac studio professionem orthodoxam contra adversarios defendat ac tueatur; sed sufficere potest eius constantia in semel tradita doctrina, qua ipsa constantia manet vivens norma dirigens et vinculum unionis pro populo catholico. Hoc unum est, quod factis historiae ecclesiasticae nominatim ex historia invalescentis Arianismi saeculo IV° ad summum suaderi posset; non autem illud quod anonymus auctor dissertationis « de consulendis fidelibus in rebus christianae doctrinae » ⁷ ex illa historia deduci posse putavit: « Ecclesiam docentem non esse quovis tempore instrumentum activum infallibilitatis Ecclesiae. » Immo exilia tot Episcoporum catholicorum, eorum adversus Arianos constantia, fidelis populi fuga ab Episcopis intrusis et communio cum exulibus; relatio Sozomeni, perseverantiorem fuisse populum in urbibus, quarum Episcopi fortiores erant et in fide constantiores (Soz. VI. 21.), comminatio populi Antiocheni fraudes Episcopi Ariani Leontii manifestandi Episcopis occidentalibus (Theodor. H. E. II. 24.) et facta alia, quae omnia refert ipsemet auctor anonymus dissertationis, demonstrant etiam eo tempore « Ecclesiam docentem fuisse instrumentum activum infallibilitatis Ecclesiae ».

Quae hactenus de magisterio et ministerio conservandae Traditionis disputavimus, postulare videntur, ut distinctius principia saltem indicemus de subiecto et de obiecto potestatis infallibiliter docendi ac iudicandi. Plenior enim gravissimi huius argumenti expositio ac demonstratio pertinet ad alium sibi proprium tractatum de Ecclesia et de Romano Pontifice.

Principium I. Indefectibilitas in veritate fidei quae est una in catholicitate, seu infallibilitas in credendo divinitus promissa et collata est Ecclesiae universali, quae est « domus Dei, columna et firmamentum veritatis » 1. Tim. III. 15; « aedificata supra petram, et portae inferi non praevalebunt adversus eam » Matth. XVI. 18. Quidquid ergo universalis Ecclesia fide credit, id ex promissione et institutione Christi constat infallibiliter verum esse. Huius igitur infallibilitatis in credendo, quae etiam passiva dicitur, subiectum est ipsamet Ecclesia universalis.

Ecclesia in indefectibili veritate unius fidei a Spiritu Sancto conservatur per ministerium et magisterium authenticum, per pastores et doctores, quos Christus dedit in aedificationem corporis Christi (Eph. IV. 11. 12.), ad docendam Ecclesiam Dei cum auctoritate, cui debeat respondere tamquam effectus ex parte omnium fidelium consensus et « obedientia fidei » (cf. th. IV. n. 2°.). Propterea huic magisterio a se instituto Christus promisit et contulit infallibilitatem in docendo ¹ omnia, quae ipse Christus Spiritusque Sanctus docuerat.

Subiectum ergo huius infallibilitatis in docendo sunt illi omnes et soli, quibus ius est et officium divinitus commissum authentice docendi universam Ecclesiam.

1°. Ita infallibilis est Ecclesia docens, h. e. corpus pastorum et doctorum in unione, consensione, et subordinatione ad visibile caput Ecclesiae; idque a) in universali et consentiente praedicatione doctrinae de fide vel moribus; b) in solemnibus iudiciis seu definitionibus eiusdem doctrinae. Ecclesiae enim docenti sic constitutae dictum est: « Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes; baptizantes eos... docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis; et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi » Matth. XXVIII. « Et ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritus veritatis... ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis » (ἀ εἴπον ὑμῖν) Io. XIV. 16. 26. Vide th. V. cf. Zaccaria Antifebron. dissert. II. c. 12.

Istae namque promissiones non pertinent ad singulos successores Apostolorum, quia singuli non succedunt Apostolis in munere authentice docendi universam Ecclesiam, quod in Apostolis (excepto solo Petro capite Ecclesiae iugiter permansuro in suis successoribus) non erat ordinarium sed extraordinarium et ipsis personale; verum factae sunt promissiones corpori successionis apostolicae in communi, quatenus sunt Ecclesia docens. At Ecclesia docens non sunt, nisi quatenus uniti, consentientes, subordinati manent visibili capiti totius Ecclesiae.

Quare causa efficiens infallibilitatem docentis Ecclesiae sive in eius universali praedicatione sive in eius solemnibus definitionibus ac iudiciis est utique promissa assistentia Spiritus veritatis; sed conditio sine qua successores Apostolorum non sunt Ecclesia docens, et causa formalis per quam constituuntur in ratione docentis Ecclesiae, cui promissa est tutela Christi et assistentia Spiritus veritatis in docendo, est visibile caput Ecclesiae a Christo institutum et unio atque consensio membrorum cum hoc capite, sicut universim forma unitatis visibilis est ipsum visibile caput Ecclesiae. Hinc est, quod munus infallibiliter docendi ordinarium h. e. ad successores propagandum in Apostolis institutum, a Christo Domino declaratum est verbis, quae numquam ad singulos, sed semper ad totum collegium in unione cum Petro dirigebantur. Cf. th. V. VIII.

2°. Ex opposita ratione verba Christi, quibus Petro primatus et in primatu comprehensa infallibilitas magisterii promittitur et confertur, ipsum solum designant non tantummodo diserte distinctum a ceteris, sed etiam in relatione ad ceteros ab ipso confirmandos et pascendos. « Beatus es Simon Bar-Iona... et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam » Matth. XVI. « Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos... ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua: et tu aliquando conversus (ἐπιστρέψας) confirma fratres tuos » Luc. XXII. « Dicit Simoni Petro Iesus: Simon Ioannis diligis me plus his?.... Dicit ei: pasce agnos meos... pasce oves meas » Io. XXI.

Igitur Petrus munere ordinario pro se et pro singulis suis successoribus accepit a Christo potestatem et officium in fide et moribus pascendi et docendi universam Ecclesiam, ita ut haec ipsa potestas in Petro collata singulis eius successoribus exigat ex divina institutione « obedientiam fidei » et consensum totius Ecclesiae; et proinde infallibilitas totius Ecclesiae in credendo consistere non possit, nisi quatenus capiti Ecclesiae, successori Petri cum tali iure exigendi consensum fidei simul collata est infallibilitas in docendo; dum nempe doctrinam de fide vel moribus proponit definitiva sententia, quae totam Ecclesiam obliget ad « obedientiam fidei ». Subiectum igitur infallibilitatis est ipse successor Petri per divinam assistentiam, quae ei promissa est per se spectato, quatenus docet Ecclesiam, non autem sub conditione concurrentis iudicii aut consensus aliorum pastorum et doctorum, qui prae Pontifice ita docente Ecclesiam sunt pars nobilissima Ecclesiae aedificatae super hanc petram, ut portae inferi non praevaleant adversus eam, sunt fratres confirmandi, sunt oves pascendae; quamvis prae fidelibus maneat pastores et doctores ad ipsam doctrinam definitam eis authentice proponendam, docendam, defendendam.

« Revelatum dogma fidei est, Romanum Pontificem cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium Christianorum Pastoris et Doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam ipsi in beato Petro promissam ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor Ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit; ideoque eiusmodi Romani Pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae irreformabiles esse » (Definitio Concilii Vaticani Constit. I. de Eccl. Christi cap. 4.).

Corollarium 1. Subiectum infallibilitatis a Christo promissae ad definitiones doctrinae de fide vel moribus non est duplex adaequate distinctum; sed est tum visibile caput Ecclesiae per se spectatum, tum hoc ipsum visibile caput velut componens et informans corpus Ecclesiae docentis, quae ipsamet sic constituta (corpus cum capite) est infallibilis per assistentiam Spiritus veritatis. Hanc inadaequatam distinctionem in subiecto infallibilitatis indicat ipsa Vaticana definitio paulo ante descripta. Comparatur enim ibi infallibilitas Pontificis ex cathedra definientis cum infallibilitate definientis Ecclesiae ²; illa directe et data opera a Concilio declaratur, haec ut certa supponitur, et assumitur ut terminus comparationis. Si nimirum quaeratur de obiecto, quousque infallibilitas illa Pontificis extendatur, generatim ut norma constituitur infallibilitas Ecclesiae definientis: « Romanum Pontificem... ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor Ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit. »

Corollarium 2. Quidquid sive fide catholica credendum sive theologica certitudine tenendum est de extensione quoad obiectum infallibilitatis, si ea spectetur in definiente Ecclesia seu in generali Concilio; illud ipsum eodem modo credendum ac tenendum est de infallibilitate, si ea spectetur in Romano Pontifice ex cathedra loquente. Patet ex dictis, hoc ipsum definitum esse a Concilio Vaticano.

Corollarium 3. Consensus Ecclesiae antecedens potest quidem esse obiectivum medium, quo Pontifex perveniat in cognitionem doctrinae ut definibilis; sed non est per se et ex natura rei unicum et necessarium medium cognitionis; possunt enim doctrinae de fide vel moribus etiam ex aliis fontibus ac mediis cognosci definibiles, et possunt definiri quaestiones etiam intra fines Ecclesiae hactenus dubiae et controversae. Nullo autem modo huiusmodi Ecclesiae seu Episcoporum consensus sive antecedens aut concomitans sive subsequens, necessarius est per modum iudicii authentici concurrentis cum iudicio seu definitione Pontificis. Gallicana sententia hunc consensum Ecclesiae postulans velut necessarium ad infallibilitatem definitionum Pontificis ita, ut subiectum unicum infallibilitatis esset corpns Ecclesiae docentis, Pontifex nempe cum Episcopis, iam haeresis est directe et explicite damnata a Concilio Vaticano. Consensus tamen subsequens totius Ecclesiae semper est effectus definitionis Pontificis.

Corollarium 4. Secundum ipsius Concilii Vaticani declarationem Pontifex dicitur loqui ex cathedra, « cum omnium Christianorum Pastoris et Doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit. » Neque enim cathedra apostolica aliud est, quam supremum authenticum magisterium, cuius definitiva sententia doctrinalis obligat universam Ecclesiam ad consensum. Intentio haec definiendi doctrinam, seu docendi definitiva sententia et auctoritate obligante universam Ecclesiam ad consensum debet esse manifestata et cognoscibilis claris indiciis. Non tamen essentialis est forma aliqua determinata, quam Pontifex adhibere debeat ad hanc suam voluntatem manifestandam. Quamvis enim sint modi aliqui solemnes, qui ex sese exprimunt locutionem ex cathedra, et quibus proinde Pontifex numquam utitur nisi loquendo ex cathedra, cuiusmodi sunt Bullae dogmaticae; haec tamen forma non est essentialis et exclusiva ita, ut sine illa Pontifex tamquam omnium Christianorum pastor et doctor definire doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam eique oppositos errores eodem hoc modo damnare, atque hanc suam voluntatem manifestam reddere non possit.

Corollarium 5. In ipsis documentis Conciliorum et Pontificum, quibus certissime propositum est edere definitiones doctrinae, possunt et solent contineri plura, quorum definitio non intenditur; ut sunt obiter vel incidenter dicta, quae indirecte enuntiare solent, plerumque etiam argumenta allata ad probationem ipsius definitivae sententiae etc. Haec licet gravem habeant auctoritatem, non tamen sunt definitiones infallibiles.

Pariter possunt esse et sunt Pontificum documenta non solum privata sed omnino profecta ex munere pastorali, quibus circa doctrinam de fide vel moribus aliqua monere, suadere, iubere, reprehendere, prohibere propagationem alicuius sive opinionis sive erroris propositum est, quin intendant definitivam sententiam edicere, qua adstringatur tota Ecclesia; eoque ipso non est locutio ex cathedra. « Respondent enim saepe Pontifices ad privatas huius aut illius Episcopi quaestiones, suam opinionem de rebus propositis explicando, non sententiam ferendo, qua fideles obligatos esse velint ad credendum » Melch. Canus l. VI. c. 8. ad 7. In hunc censum merito referuntur e. g. duae epistolae Honorii I. ad Sergium Constantinopolitanum ³. Inter alia plura exemplum manifestissimum prostat in decreto Stephani I, de quo diximus th. VIII. n. II. In quaestione quae per se erat fidei, imperatum sane erat: « Nihil innovetur, nisi quod traditum est. » Sed nullo modo dici potest, definitionem fuisse ex cathedra; secus enim Cyprianum et reliquos Africanos ac orientales Episcopos, qui in eodem haerebant errore, Pontifex non retinuisset in communione catholica, nec opus fuisset ut quaestio « post Cypriani demum passionem » ad liquidum deduceretur, de qua re saepe ad Cypriani excusationem contra Donatistas agit Augustinus.

Dubium oriri posse de quibusdam documentis Pontificum, utrum contineant locutionem ex cathedra et definitionem doctrinae, non negamus; sed hoc idem accidit quandoque etiam circa documenta Conciliorum, cuius rei exemplum habemus in diversis sententiis, quae fuerunt et inter aliquos adhuc sunt de Instructione pro Armenis edita in Concilio Florentino, utrum quae ibi docentur nominatim de materia et forma sacramentorum, sint definitiones dogmaticae, an solum instructiones in praxi observandae. Si quando huiusmodi dubia incidunt, recte mentem theologi, « in hac re diiudicanda multum valere tum virorum sapientum iudicium tum (multo magis) Ecclesiae sensum et consensum » Tanner de Fide q. 4. dub. 6. n. 262.

Haec de subiecto infallibilitatis pro nostro scopo satis sint; ad nostram enim praesentem tractationem magis pertinet doctrina de infallibilitatis obiecto.

Principium II. Depositum christianae fidei stricto sensu acceptum complectitur ea omnia et sola, quae humano generi a Deo explicite vel implicite revelata sunt credenda, facienda, sequenda; seu quae manifestata sunt revelatione catholica (in distinctione a divinis revelationibus privatis) ad aeternam salutem humani generis.

Corollarium 1. In deposito fidei continentur tum doctrinae theoreticae de mysteriis et dogmatibus (in his etiam veritates, quae quatenus ratione cognoscibiles solent dici pertinere ad religionem naturalem); tum leges practicae (et in his etiam lex naturalis scripta in cordibus hominum ratione utentium); tum constituta quaedam fundamentalia, ut sunt Ecclesia, eius potestas, eius forma regiminis; tum instituta sanctificationis, consecrationis et cultus divini (sacramenta, sacrificium et alia plura): revelatus ac supernaturalis ordo dogmaticus, ethicus, iuridicus (τὰ τῆς πολιτείας), liturgicus.

Corollarium 2. Solae veritates a Deo revelatae, quando sufficienter propositae sunt, possunt ac debent credi fide divina; quia haec est assensus propter auctoritatem Dei revelantis.

Corollarium 3. In deposito fidei possunt obiective contineri et continentur veritates, quae non semper erant vel nunc adhuc non sunt sufficienter propositae. Huiusmodi igitur veritates semper quidem, ex quo tempore revelatae sunt, et pro omnibus fidelibus erant obiectum fidei implicitae, quae extenditur ad totum depositum revelationis; ante sufficientem propositionem tamen non erant aut sunt obiectum fidei explicitae, cuius obligatio pendet ab ipsa sufficienti propositione. Quamvis ergo post Apostolos nullum detur revelationis catholicae incrementum; locum tamen habet profectus in revelationis pridem completae explicatione et propositione. De hac re alibi dicetur.

Corollarium 4. Quae continentur in deposito revelationis, ea omnia semper, ubique, ab omnibus fidelibus credenda et credita sunt fide saltem implicita; non tamen omnia ita credita sunt aut necessario credenda fide explicita. Quamvis ergo certissime revelata censeri debeant ea omnia, quae semper, ubique, ab omnibus credita sunt fide divina explicita; absurdum tamen et toti fidei oeconomiae contrarium est dicere, ea sola contineri in deposito revelationis (infra th. XXIV.).

Principium III. Cum veritatibus revelatis connexae sunt et ad eas referuntur veritates aliae in se quidem non revelatae, sine quibus tamen ipsum depositum revelationis non posset in tota sua plenitudine rite custodiri, explicari, defendi.

Multa sunt per se ad philosophiam, ad philologiam, ad humanam empiriam pertinentia, sine quorum infallibili certitudine nec ipsa veritas revelata infallibiliter proponi et explicari, nec quid credendum sit, intelligi posset: « nisi rationales animas haberemus, credere non possemus. » Praeterea facta in se minime revelata frequenter ita supponuntur vel ipsi explicationi revelationis, vel erroribus huic oppositis, ut in quibusdam adiunctis dogma revelatum custodiri, contra erroneas detorsiones defendi, vel sine periculo applicari nequeat, quin iudicium de dogmate revelato vel de errore opposito comprehendat etiam huiusmodi facta in se non revelata. Huc pertinent facta quae dici solent dogmatica, quando quaeritur de genuino sensu textuum humanorum in determinatis libris, quatenus in eo contextu concordent vel opponantur deposito fidei; facta hagiographica verae sanctitatis et aeternae gloriae hominum defunctorum, qui solemni iudicio proponantur universae Ecclesiae cultu religioso prosequendi; facta deinde per se historica, e. g. legitima celebratio determinati Concilii; praeterea speciales quaedam dispositiones divinae providentiae, et universim « res ad generale bonum Ecclesiae pertinentes » (Encyclic. Quanta cura), e. g. si quaeritur de opportunitate vel morali necessitate politicae independentiae Summi Pontificis atque relationibus ad regna et nationes in ordine ad gubernationem Ecclesiae.

Corollarium 1. Depositum fidei non solum negatione veritatis revelatae ac haeresi, quantum in ipsa est, violatur; verum etiam potest oppugnari et in animo fidelium periculis obiici per errores contra veritates in se non revelatas, sed tamen connexas cum revelatis et eatenus theologicas.

Corollarium 2. Quamvis depositum fidei stricte sumptum non comprehendat nisi vera revelata, attamen depositum custodiendum in tota sua amplitudine cum omnibus suis munimentis et modis applicationis latius patet: « O Timothee depositum custodi, devitans profanas vocum novitates » 1. Tim. VI. 20.

Principium IV. Cui a Christo commissum est munus infallibiliter custodiendi depositum et illud tuendi adversus errores ingruentes, eius auctoritas infallibilis sub promissa assistentia Spiritus Sancti valet in primis ad custodiendas, proponendas, explicandas veritates quae stricto sensu ipsum depositum fidei constituunt, nempe ad veritates revelatas, ac proinde ad arcendos errores his directe oppositos seu ad condemnandas haereses. Haec infallibilitas ad ipsum revelatum dogma fundamentale fidei catholicae pertinet; atque hinc eius negatio non solum haeresis est, sed etiam radix omnium haereseon.

In hoc continetur atque inde immediate consequitur, infallibilitatem promissam ad custodiendum depositum extendi ad totam custodiendi depositi amplitudinem, h. e. ad veritates etiam in se non revelatas, quatenus cum revelatis cohaerent, et ad earum custodiam, propositionem, explicationem, defensionem requiruntur. Haec infallibilitatis extensio omnibus theologis consentientibus veritas est theologice ita certa, ut eius negatio error esset gravissimus vel ex plurium sententia etiam haeresis, quamvis hactenus explicite haereseos damnata non sit. Vide Card. de Lugo de Fide disp. XX. n. 106-114; Bañez 2.2. q. 11. a. 2. concl. 2; Suarez de Fide disp. V. sect. 6. n. 4. 5. 8; sect. 8. n. 4.

Corollarium 1. Non solum veritatis revelatae sed etiam veritatis connexae quatenus ad revelatam refertur, definitio ab infallibili magisterio dari potest infallibilis; eademque ratione non solum condemnari haereses, sed etiam inferiores censurae ferri possunt auctoritate infallibili sub assistentia Spiritus veritatis. Quod ergo doctrina non definitur tamquam in se revelata, seu quod errores non singillatim damnantur nota haereseos; sed vel nulla determinata censura vel censuris inferioribus vel in globo censuris pluribus proscribuntur: ob has causas per se spectatas sine gravi errore negari non potest vel factum definitionis canonicae aut locutionis ex cathedra, vel consequenter ipsius definitionis infallibilitas.

Corollarium 2. Constitutiones dogmaticas Concilii Constantientis contra articulos Wicleffi et Ioannis Hus confirmante Martino V; Leonis X. contra Lutherum (« Exsurge »); Clementis XI. contra Iansenianos (« Unigenitus ») etc. ubi sub diversis censuris in globo propositiones damnantur, pariterque Constitutionem Pii VI. contra Pistorienses (« Auctorem fidei »), ubi singillatim propositiones plurimae proscribuntur inferioribus censuris, nemini Catholico fas est negare esse definitiones infallibiles. Hoc autem corollarium etiam aliunde certum vicissim demonstrat veritatem principii positi, quia sine illo ipsum consequens consistere non posset.

Corollarium 3. Qualitas quae propositioni competere definitur, illi infallibiliter competit eo sensu et modo, qui in definiendo intenditur. Unde qui putant e. g. temerariam dici propositionem, quae contra graves rationes et contra gravem auctoritatem sine sufficienti fundamento asseritur, ii etiam aiunt, hanc qualitatem non autem per se falsitatem propositionis in censura temeritatis definiri. Hoc idem, non definiri falsitatem sed aliam damnabilem qualitatem propositionis, aeque affirmant quoad censuras, quibus notantur propositiones scandalosae, male sonantes, piarum aurium offensivae. Vide Card. de Lugo de Fide disp. XX. n. 114; Canum l. XII. c. 11. ad finem. Certe quando Concilium Viennense « opinionem (de infusione gratiae et virtutum in parvulis) tamquam probabiliorem duxit eligendam, » haec per se non est definitio veritatis sed solum maioris probabilitatis (cf. de Lugo l. c. n. 115-129.).

Corollarium 4. Infallibilitas Ecclesiae et Pontificis Romani creditur fide divina propter auctoritatem Dei revelantis; sententia quae per infallibilem definitionem Ecclesiae vel Pontificis proponitur ut vera, non tamen ut revelata, creditur propter revelatam auctoritatem proponentis. Unde hanc quam aliqui appellant fidem ecclesiasticam, possumus dicere fidem mediate divinam.

Principium V. Si Ecclesia est infallibilis in custodiendo deposito fidei saltem stricte sumpto, ac proinde in declarando vero sensu dogmatum revelatorum; eo ipso est infallibilis in iudicio de vero sensu, de intensione et extensione suae propriae auctoritatis et infallibilitatis seu, quod idem est, in iudicio de conditionibus et de obiectis, in quibus sibi divino iure competat auctoritas et promissa sit assistentia Spiritus veritatis. Haec enim auctoritas et infallibilitas in se profecto est dogma revelatum.

Corollarium. Contradictionem involvit admittere infallibilitatem Ecclesiae in dogmatibus revelatis, et simul auctoritatem definitionis quae supponatur actu existens, negare eo, quod res definita non pertineat ad dogmata revelata. Si enim Ecclesia vel Pontifex loquens ex cathedra actu definit veritatem in se non revelatam, eo ipso exercite etiam definit extensionem suae infallibilitatis ad huiusmodi veritates. Definit ergo vim ac verum sensum dogmatis revelati, cuiusmodi certe est infallibilitas Ecclesiae et Pontificis. Atqui adversarius ipse admittit auctoritatem infallibilem ad definiendum verum sensum dogmatum revelatorum. Ergo in hypothesi existentis definitionis ex suis principiis admittat necesse est extensionem infallibilitatis etiam ad veritates in se non revelatas; eandem vero simul negat. Ergo contradictio inter principium et conclusionem est manifesta⁴.

Principium VI. Sicut ex ipsius revelationis principiis ut ab Ecclesia intelliguntur et declarantur, certum est, ad eius infallibile magisterium pertinere veritates et eius infallibili iudicio subiici errores solum in ordine ad custodiendum depositum religionis christianae, atque ad eam in fidelibus tuendam et promovendam; ita aeque certum est, in plerisque scientiis ut ab hominibus ex principiis mere naturalibus et ex fontibus non revelatis excoluntur et excolendae sunt, in philosophia potissimum tum theoretica tum practica, in iuris prudentia, in historia, geologia, ethnographia reperiri veritates, quae simul sunt revelatae vel cum revelatis connectuntur. Ratio est, quia revelatio continet non tantum veritates superrationales, sed multas ratione quoque et ex fontibus naturalibus cognoscibiles; seu aliis verbis, quia revelatio et disciplinae naturales in multis obiectum (materiale) habent commune. Pariter evidens est, in hisce disciplinis non quidem recto usu sed abusu rationis et ignorantia⁵ posse statui hypotheses tamquam principia, et posse deveniri ad conclusiones, quae veritatibus revelationis, sive per se rationalibus sive superrationalibus, vel simpliciter vel secundum aliquid adversentur, quae proinde (quia verum vero contradicere nequit) contineant errores ex principiis revelatis cognoscibiles et damnabiles.

Magisterium itaque Ecclesiae huiusmodi veritates docet et de huiusmodi erroribus iudicare potest infallibiliter non docendo scientias humanas ex propriis earum principiis, sed iudicando ex suis principiis⁶. Quare Ecclesia infallibilis numquam iudicat, et vi promissae infallibilitatis neque potest umquam Spiritus Sanctus permittere, ut definiendo iudicet sive de veritatibus sive de erroribus, nisi in ordine ad depositum custodiendum et ex munere divinitus iniuncto custodiae depositi.

Corollarium 1. Quamvis philosophia et ceterae disciplinae naturales principiis suis propriis nitantur, quae cognoscuntur vel quatenus cognoscuntur non ex revelatione et ex magisterio authentico Ecclesiae, sed ratione et ex fontibus naturalibus; magisterium tamen Ecclesiae potest et vero debet ex principiis revelationis praemonstrare errores cavendos, qui integritati et incolumitati depositi custodiendi adversantur. Catholici ergo scientiarum cultores hanc normam prae oculis habeant oportet ex praescripto rationis, ne incidant in errores; ex praescripto fidei, ne incidant in errores contrarios veritatibus fidei.

Corollarium 2. Qui se profitentur catholicos adeoque agnoscunt authenticum Ecclesiae magisterium, et nihilominus affirmant, philosophiam modo declarato subiectam non esse huic normae, per eandem impediri progressum scientiae, Ecclesiam debere relinquere philosophiae ut suos errores ipsa corrigat (Syllab. Pontific. prop. X. XI. XII. XIV.); ii postulant libertatem ad errores ampletendos per philosophiae abusum, et negant Ecclesiae ius ac officium prospiciendi integritati ac sanitati doctrinae fidei. Vide Concilium Vaticanum Constit. de Fide cap. 4 can. 2.

Principium VII. Sancta Sedes Apostolica cui divinitus commissa est custodia depositi, et iniunctum munus ac officium pascendi universam Ecclesiam ad salutem animarum, potest sententias theologicas vel quatenus cum theologicis nectuntur praescribere ut sequendas vel proscribere ut non sequendas, non unice ex intentione definitiva sententia infallibiliter decidendi veritatem, sed etiam absque illa ex necessitate et intentione vel simpliciter vel pro determinatis adiunctis prospiciendi securitati⁷ doctrinae catholicae (cf. Zaccaria Antifebronius vindicatus T. II. dissert. V. c. 2. n. 1.). In huiusmodi declarationibus licet non sit doctrinae veritas infallibilis, quia hanc decidendi ex hypothesi non est intentio; est tamen infallibilis securitas. Securitatem dico tum obiectivam doctrinae declaratae (vel simpliciter vel pro talibus adiunctis), tum subiectivam quatenus omnibus tutum est eam amplecti, et tutum non est nec absque violatione debitae submissionis erga magisterium divinitus constitutum fieri potest, ut eam amplecti recusent. Qui hanc distinctionem inter ultimam definitivam sententiam Pontificis loquentis ex cathedra et inter alias provisiones ac prohibitiones doctrinales negaret, cogeretur omnia edicta s. Sedis ad doctrinam quomodocumque pertinentia in uno eodemque censu definitionum ex cathedra habere, quod quidem ex historia ecclesiastica, ex praxi s. Sedis, et maxime ex studiosissima declaratione definitionis ex cathedra a s. Concilio Vaticano edita, manifesto falsum esse convincitur. Diligenter vero distinctio inter veritatem infallibilem et inter securitatem doctrinae animadvertatur, secundum eam namque in principio positam intelligenda sunt, quae in deductis corollariis dicuntur⁸.

Corollarium 1. Auctoritas magisterii a Christo instituti in Ecclesia, quoad rem de qua nunc agimus, dupliciter spectari debet: a) ut in singulis actibus est sub assistentia Spiritus Sancti ad infallibilem definitionem veritatis, seu ut est auctoritas infallibilitatis; b) velut extensive, ut magisterium idem agit auctoritate quidem pascendi sibi divinitus commissa, non tamen tota eius intensione (si ita loqui fas est) nec ultimatim definiendo veritatem, sed quantum necessarium aut opportunum et sufficiens visum fuerit ad securitatem doctrinae, quam possumus forte dicere auctoritatem providentiae doctrinalis.

Corollarium 2. Auctoritas infallibilitatis non potest a Pontifice communicari aliis velut suis ministris et suo nomine agentibus. Si quando igitur definitio infallibilis dicatur edita per aliquam sacram Congregationem Romanam, hic modus loquendi non est proprius; Congregatio enim in hac hypothesi se habet dumtaxat per modum consulentis, definiens autem est solus Pontifex. Debent ergo hic occurrere ea indicia, quibus supra diximus oportere intentionem Pontificis ex cathedra definiendi manifestam reddi.

Auctoritas inferior providentiae doctrinalis, ut eam appellavimus, non quidem independens sed cum dependentia a Pontifice, communicabilis est et ab ipso Pontifice communicatur maiori vel minori extensione quibusdam ss. Congregationibus Cardinalium. Unde etiam ss. Congregationum decisiones recte dici possunt et usu ecclesiastico dici solent decreta sanctae Sedis.

Ex dictis patet, omnem definitionem ex cathedra esse utique definitionem sanctae Sedis, quatenus nimirum tota intensione supremi magisterii agens « doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit »; non tamen omne decretum sanctae Sedis licet pertinens ad doctrinam esse definitionem ex cathedra; postremo definitionem ex cathedra, quae solius est Pontificis quatenus ipsi in beato Petro promissa est divina assistentia, numquam sensu proprio et genuino dici posse decisionem Pontificiae Congregationis.

Quod summus Pontifex sententias ss. Congregationum ratas habet et sua etiam suprema auctoritate confirmat, id non efficit definitionem ex cathedra, nisi ipse suum faciat atque ex sese edat decretum cum necessariis signis intentionis definiendi doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, ita ut sententia non amplius sit Congregationis tamquam iudicantis sed per modum dumtaxat consulentis. Hoc solum sensu praesertim post declarationem Concilii Vaticani admitti potest ac debet doctrina eorum theologorum, qui ut Cardenas et Lacroix etiam a Zaccaria historice citati (delle Proibizioni de' libri Append. §. 2. n. 6.) dixerunt, decreta doctrinalia ss. Congregationum si specialiter approbata fuerint a Pontifice, esse definitiones ex cathedra. Ne vero insistatur illi expressioni, sententiam Congregationis esse confirmatam suprema auctoritate Pontificis, advertatur supremam posse dici auctoritatem sive intensione exercitii sive in sua substantia; hoc altero modo Pontifex e. g. concedit indulgentias, privilegia, dispensationes, decernit servorum Dei beatificationes (citra ultimum definitivum iudicium) suprema potestate, quin ideo semper sit suprema intensio in exercitio huius potestatis. Ita ergo etiam non potest esse Pontificia confirmatio decreti doctrinalis, quin sit ex suprema auctoritate, quae nimirum est Pontificia; sed potest esse sine suprema intensione huius auctoritatis ac magisterii, quae reperitur in solis definitionibus ex cathedra.

Corollarium 3. Falsum est, auctoritatem propter quam possit et aliquando debeat praestari assensus intellectus, solam esse auctoritatem Dei revelantis vel Ecclesiae aut Pontificis infallibiliter definientis; sunt enim gradus assensus religiosi multiplices. In praesenti distinguendus est assensus fidei proprie et immediate divinae propter auctoritatem Dei revelantis; assensus fidei quam supra diximus mediate divinae, propter auctoritatem infallibiliter definientis doctrinam ut veram non tamen ut revelatam; assensus religiosus propter auctoritatem universalis providentiae doctrinalis in sensu, quem in expositione principii paulo ante declaravimus.

Nimirum non agitur in hoc assensu, quem dicimus religiosum, de doctrina vi decreti tenenda ut infallibiliter vera aut reiicienda ut infallibiliter falsa vel per aliam censuram infallibilis auctoritatis notata; hoc enim esset contra hypothesin. Nihilominus vi supremi et universalis magisterii tam sacra est auctoritas, ut ei licet non ex cathedra definienti doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, sed absque huiusmodi definitione praescritenti doctrinam aliquam sequendam vel non sequendam obedientia debeatur. Hanc obedientiam adversarii non negant quidem esse debitam, sed eam restringunt mere ad omissionem actuum externorum, atque adeo ad reverentiale silentium, « ne quis aliquam doctrinam doceat, imo etiam in aliqua materia scribat vel iudicium suum proferat; » numquam vero nisi per definitionem ex cathedra exigi posse « mentis obsequium, ita ut quis suam opinionem deponat et tam firma certitudine contrariam amplectatur, ut iuramento se illi adhaerere profiteatur » (dissert. Traiectensis p. 134.). Si quando vero sacra Congregatio, ubi nondum exstabat definitio ex cathedra, huiusmodi mentis obsequium postulavit, ut in causa Galilaei, «sacra Inquisitionis Congregatio potestatis suae limites excessit» (ibid. p. 133. citando D. Bouix de Papa T. II. p. 194.). Nos vero existimamus, huiusmodi iudicia etiam citra definitionem ex cathedra posse esse ita comparata, ut postulent obedientiam, quae includat mentis obsequium, non quidem ut credatur doctrina infallibiliter vera aut falsa (quemadmodum adversarius nostram sententiam intellexisse videtur); sed ut iudicetur doctrinam in tali iudicio contentam esse securam, et nobis non quidem ex motivo divinae fidei (propter auctoritatem Dei revelantis vel Ecclesiae infallibiliter docentis), attamen ex motivo sacrae auctoritatis ⁹, cuius munus indubitatum est prospicere sanitati et securitati doctrinae, mentis obsequio amplectendam ac contrariam reiiciendam. Neque enim hic agitur de illis decretis, quibus aliquando nihil aliud quam silentium iniungitur (ut e. g. factum novimus a Paulo V. in doctrina de auxiliis divinae gratiae), sed sermo est de decretis, quibus doctrina aliqua sequenda vel non sequenda praescribitur ¹⁰. Haec ergo iis ad quos pertinet, non tacenda solum sed in eo sensu et eatenus, quo sensu et quatenus praescribitur, docenda ac defendenda proponitur, in quo ipso includitur mentis obsequium. Cum porro in doctrina theologica, quae innititur vel cohaeret verbo Dei, locus proprius atque adeo ratio propria et praecipua, propter quam assensus praestatur, non sit intrinsecus perspecta veritas sed auctoritas proponens veritatem, illa sacra auctoritas providentiae doctrinalis vi muneris sui sufficientissimum est motivum, ex quo possit et si forma decreti id exigat, debeat pia voluntas imperare consensum religiosum seu theologicum intellectus (cf. infra in Appendice de habitudine rationis ad fidem cap. II.). Puto sententiam hactenus expositam niti validis argumentis.

a) Hanc doctrinam summus Pontifex Pius IX. in litteris scriptis 21. Decembris 1863. ad Archiepiscopum Monachiensem quarum initium est « Tuas libenter accepimus », verbis clarissimis complexus est. « Persuadere Nobis volumus, noluisse (eos qui conventui litterario Monachiensi adfuerant) obligationem, qua catholici magistri ac scriptores omnino adstringuntur, coarctare in iis tantum, quae ab infallibili Ecclesiae iudicio veluti fidei dogmata ab omnibus credenda proponuntur. Atque etiam Nobis persuademus, ipsos noluisse declarare perfectam illam erga revelatas veritates adhaesionem.... obtineri posse, si dumtaxat dogmatibus ab Ecclesia expresse definitis fides et obsequium adhibeatur. Namque etiamsi ageretur de illa subiectione, quae fidei divinae actu est praestanda, limitanda tamen non esset ad ea, quae expressis oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum, huiusque Apostolicae Sedis decretis definita sunt; sed ad ea quoque extendenda, quae ordinario totius Ecclesiae per orbem dispersae magisterio tamquam divinitus revelata traduntur, ideoque universali et constanti consensu a catholicis theologis ad fidem pertinere retinentur. Sed cum agatur de illa subiectione, qua ex conscientia ii omnes catholici obstringuntur, qui in contemplatrices scientias incumbunt, ut novas suis scriptis Ecclesiae afferant utilitates, idcirco eiusdem conventus viri agnoscere debent, sapientibus catholicis haud satis esse, ut praefata dogmata recipiant ac venerentur, verum etiam opus esse, ut se subiiciant tum decisionibus, quae ad doctrinam pertinentes a Pontificiis Congregationibus proferuntur, tum iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates et conclusiones ita certae, ut opiniones eisdem doctrinae capitibus adversae quamquam haereticae dici nequeant, tamen aliam theologicam mereantur censuram. »

Hoc argumentum auctor dissertationis Traiectensis (p. 136. seqq.) substituendo verbis sensum inauditum et ipsi contextui repugnantem eludi posse putavit. Pontifex, ait ille, primum loquitur de definitionibus dogmatum revelatorum, tum agens de decisionibus quae a Pontificiis Congregationibus proferuntur, intelligi voluit « solummodo illa decreta, quae suo nomine promulgata ut suas definitiones ex cathedra profectas, assensu absoluto quemcumque catholicum venerari oportet, » ita ut ergo in prima parte loci a nobis citati sermo sit de dogmatum definitionibus ex cathedra sub censura haereseos contra errores oppositos; in secunda parte « decisiones, quae a Pontificiis Congregationibus proferuntur, » intelligantur sola definitiones Pontificis ex cathedra loquentis, sed sub aliis inferioribus censuris. Hunc sensum putat dissertator insuper etiam ex eo confirmari, quod in litteris Pontificis decisiones a Pontificiis Congregationibus prolatae coniunguntur cum « iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates, » in quibus (ut noster oppugnator testatur) « Suarezius cum aliis Ecclesiam consentientem infallibilem esse docet ». Praeterea tertio censet, illum quem nos putamus sensum clarissimum litterarum ad Archiepiscopum Monachiensem, non esse genuinum, quia theologi ex una parte docent, non posse exigi mentis assensum nisi per definitionem infallibilem (p. 136), ex parte altera Card. Gotti negat omnino ipsum nostrum principium, quemadmodum (p. 156) adversarius citat: « decreta Congregationum in materia fidei et morum ex se et ut a Congregatione ipsa prodeunt, multi quidem sunt facienda, sed non praebent theologo firmum argumentum, » attamen « omnes in foro externo obedire tenentur ».

At vero doctrina Pontificis in litteris, de quibus agitur, omnino manifesta est. a) Quis quaeso in animum inducat, nomine « decisionum quae a Pontificiis Congregationibus proferuntur, » nullas comprehendi decisiones quae ab ipsis Congregationibus proferantur, sed solas definitiones ab ipso Pontifice ex cathedra prolatas? Decisiones quidem Congregationum possunt dici et saepe dicuntur profectae a s. Sede, a qua in ipsos illos sacros consessus derivatur iurisdictio et magisterium participatum (sensu superius explicato), et cuius sunt organa ac veluti membra assumpta ad universalem providentiam pastoralem et doctrinalem; eaedem, licet maneant iudicia edita a Congregatione et minime a Pontifice ex cathedra loquente, dicuntur etiam quandoque decisiones Pontificis, quatenus eas sua suprema auctoritate ratas habet et confirmat; sed profecto inauditum est, in stylo Curiae (ut vocant) et ab ipso Pontifice definitioni ex cathedra fieri appellationem decisionis, quae a Pontificia Congregatione profertur.

β) Inspiciamus contextum. Dixerant viri docti in suo conventu Monachii habito, « omnes catholicos in doctis suis commentationibus debere ex conscientia dogmaticis infallibilis catholicae Ecclesiae obedire decretis ». Pontifex laudat quidem hanc professionem veritatis, « quae ex catholicae fidei obligatione necessario oritur »; sed partim quo sensu intelligi debeat, partim eam solam non sufficere declarat. Nam primo « obligatio qua catholici magistri ac scriptores omnino adstringuntur, non coarctatur in iis tantum, quae ab infallibili Ecclesiae iudicio velut fidei dogmata ab omnibus credenda proponuntur. » Itaque necessarium est, sed non sufficit adhaerere iis, quae sive formali sive aequipollente iudicio infallibili Ecclesiae ut dogmata revelata proponuntur credenda fide catholica immediate divina. Subdit Pontifex secundo et distincto inciso, ad perfectam illam erga revelatas veritates adhaesionem, quae necessaria omnino est ad verum scientiarum progressum assequendum, neque sufficere, « si dumtaxat dogmatibus ab Ecclesia expresse definitis fides et obsequium adhibeatur ». Haec secunda sententia Pontificis non esset a priori distincta et omnino diversa, ut in litteris exhibetur, si hic dogmata ab Ecclesia definita eodem sensu, quo in antecedentibus dogmata fidei ab Ecclesiae iudicio proposita intelligerentur. Agitur ergo in hoc secundo inciso etiam de illis dogmatibus, quae non ut in se revelata definiuntur, cuiusmodi sunt illa e. g. contra Pistorienses et in multis aliis Constitutionibus non sub nota haereseos sed sub inferioribus censuris definita, quibus ex motivo infallibilitatis Ecclesiae seu Pontificis fides praestanda est mediate divina; hocque ipsum satis indicatur illa locutione, « fides et obsequium adhibeatur ».

Si ad scientias rite excolendas (de hoc enim Pontifex agit) non satis est prae oculis habere tum dogmata fidei ab Ecclesiae iudicio sive formali (per definitionem) sive aequipollente (per consensum) proposita omnibus credenda, tum dogmata illa quibus fides et obsequium adhiberi debet ob expressam Ecclesiae definitionem, licet definita non sint ut in se revelata; quid amplius viris catholicis « qui in contemplatrices scientias incumbunt, » superest praestandum? Hoc declarat Pontifex verbis, ex quibus superius citatis nostrum desumpsimus argumentum. « Sed cum de illa subiectione agatur (diversa ab actu fidei sive immediate sive mediate divinae), qua ex conscientia ii omnes catholici obstringuntur, qui in contemplatrices scientias incumbunt...... recognoscere debent, sapientibus catholicis haud satis esse, ut praefata Ecclesiae dogmata recipiant ac venerentur (quae vel totius Ecclesiae magisterio tamquam divinitus revelata proponuntur, vel definita sunt sive de fide sive gradu inferiori expressis oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum decretis); verum etiam opus esse, ut se subiiciant tum decisionibus quae ad doctrinam pertinentes a Pontificiis Congregationibus proferuntur, tum iis doctrinae capitibus quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates et conclusiones ita certae, ut opiniones iisdem doctrinae capitibus adversae quamquam haereticae dici nequeant, tamen aliam theologicam mereantur censuram. » Clare ergo decisiones a Pontificis Congregationibus prolatae distinguuntur ab omnibus iis, quae expressis Romanorum Pontificum decretis definita sunt. Proinde illae intelliguntur non esse definitiones ex cathedra, et tamen eis (ut adversarius p. 143. fatetur) subiectionem per assensum mentis deberi, Pontifex declarat. Et sane si adversarii interpretatio admitteretur, iam Constitutiones Concilii Constantiensis contra Wicleffum (approbante Martino V.), s. Pii V. contra Baium, Innocentii XI. contra Molinos, Innocentii XII. in causa Fenelonii, Clementis XI. contra Quaesnellium, Pii VI. contra Pistorienses, ipsa illa posthac edita a Pio IX. (Quanta cura) vel minime vel saltem non ex integro comprehenderentur inter « expressa oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum decreta »; sed omnes illae in litteris ad Archiep. Monachiensem dicerentur « decisiones a Pontificiis Congregationibus prolatae, » quo quid quaeso absurdius fingi posset?

γ) Contra clarum hunc litterarum textum et contextum nihil proficitur ex eo, quod decisiones a Congregationibus prolatae simul nominantur cum veritatibus theologicis quae a catholicis communi consensu retinentur, et quarum negatio propterea aliquam notam theologicam mereretur. Bene autem advertas velim, nullo modo hic sermonem esse in litteris Pontificis de censuris doctrinarum per iudicium Ecclesiae iam pronuntiatis, sed tantummodo de religiosa adhaesione, qua catholici illas doctrinas retinent non ut dogmata fidei sed ut theologicas veritates consensu tam communi et constanti, ut (ex consentiente iudicio theologorum) sine erroris vel temeritatis vel aliis huiusmodi notis negari non possent. Iam quoniam adversarius affirmat, Suarezium docere talem catholicorum consensum esse infallibilem, eius doctrinam describere operae pretium fuerit. De Ecclesiae infallibilitate in credendo Suarez (de Fide disp. V. sect. 6.) tria docet, primo Ecclesiam non posse a fide deficere per haeresim; secundo neque posse errare per ignorantiam « in his, quae credit tamquam certa de fide »; tertio in his quae credit non tamquam de fide, sed ita ut contraria sententia mereretur aliquam censuram, tenendum est eam non errare, de infallibilitate tamen, in his omnibus non tam certo constat; sed secundum diversos gradus, quibus doctrina propinquius vel remotius fidem attingit, erit magis vel minus certum Ecclesiam in his non errare¹¹. De auctoritate consensus theologorum quid nobis videatur, inferius th. XVII. indicabimus; interim vero constat Suarezium et doctores plurimos, qui huiusmodi catholicorum consensum, licet in eo infallibilitatem non agnoscant, nihilominus ad securitatem doctrinae et ad veritatis argumentum tam grave sufficere iudicant, ut ei repugnare sine nota temeritatis fas non sit, hos inquam doctores omnes nostrum tenuisse principium, quo ad assensum religiosum (distinctum ab assensu fidei immediate vel mediate divinae) in rebus theologicis non requiri auctoritatem infallibilem affirmamus, sed sufficere (ut Suarez loquitur) « humano modo summam auctoritatem »; aliud enim est iudicare auctoritatem in proposita doctrina non errare, et aliud auctoritatem esse infallibilem. Quod vero ad rem spectat, de qua nunc agimus, ex dictis quisque videt, quam apte in litteris ad Archiep. Monachiensem coniungatur obligatio conscientiae, « ut qui in contemplatrices scientias incumbunt, se subiiciant tum decisionibus, quae ad doctrinam pertinentes a Pontificiis Congregationibus proferuntur, tum iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates. »

δ) Haec quae ex Suarezio citavimus, satis ostendunt, quid sentiendum sit de dissertatoris affirmatione, theologos omnes quos ipse novit (ut ait), conspirare in contrariam sententiam, non posse nimirum obsequium mentis iuste postulari nisi ab auctoritate infallibili. Citat Bellarminum (de Eccles. l. III. c. 14. argum.3.), Suarez (de Fide disp. V. sect. 6. n. 8; sect. 8. n.7.8.), tum recentes D. Bouix, Murray, Knox, Weninger, illum qui nomine Rudis assumpto scripsit de Petra Romana, ac tandem D. Ward, quem nostrum principium defendendo sibi ipsi contradicere putat. Nihil nimirum distinguendo inter assensum fidei (sive immediate sive mediate divinae) et inter assensum religiosum, qui specifica diversae auctoritati respondet, facile contradictionis accusabuntur non modo D. Ward, sed etiam Suarez et omnes illi veteres theologi, qui Suarezii doctrinam paulo ante descriptam sequuntur. At Bellarminus et Suarez et generatim veteres theologi ubicumque ex obligatione assensus inferunt infallibilitatem auctoritatis obligantis, loquuntur de assensu fidei immediate vel mediate divinae. Et sane tum veteres tum recentiores theologi Murray, Weninger, Rudis, Ward ubi agunt vel de iis, quae tota Ecclesia credit de fide, vel de definitionibus sive Conciliorum sive Pontificis ex cathedra loquentis, recte arguunt, talem assensum qui huic doctrinae fidei vel hisce definitionibus ab universa Ecclesia praestandus est, necessario supponere auctoritatis proponentis ac definientis infallibilitatem. Sic Bellarminus in loco, qui citatur, in primis declarat statum quaestionis: « Ecclesia non potest errare, id est, id quod tenent omnes fideles tamquam de fide, necessario est verum et de fide, et similiter id quod docent omnes Episcopi tamquam ad fidem pertinens, necessario est verum et de fide. » Tum hanc veritatem probat pluribus argumentis, quorum tertium ita habet. « Obligamur sub anathematis poena credere Ecclesiae in omnibus, ut patet Matth. XVIII. 17; et Concilia omnia dicunt anathema non assentientibus Ecclesiae decretis. At iniquum esset sub tam gravi poena obligari ad assentendum rebus incertis et interdum falsis. » Ait igitur, imponere obligationem credendi de fide, ita ut repugnans habendus sit haereticus extorris ab Ecclesia, non posse sine iniquitate committi nisi auctoritati infallibili. At haec quomodo quaeso repugnant nostrae sententiae, ad quam refellendam in opusculo Traiectensi ultimum dumtaxat Bellarmini incisum producitur, insuper habito toto textu et contextu?

Gemina citationis fallacia etiam contigit in textu Cardinalis Gotti, qui verbis ut in dissertatione describuntur, videtur enuntiare principium nostro directe repugnans. Citatur ita: « decreta Congregationum in materia fidei et morum ex se et ut a Congregatione ipsa prodeunt, multi quidem sunt facienda, sed non praebent theologo firmum argumentum. » « Si abest specialis Pontificis confirmatio, omnes in foro externo obedire tenentur, non obstante quacumque opinionum probabilitate. » Atqui doctissimus Cardinalis tantummodo asserit, quod omnes concedunt, decisiones Congregationum ad doctrinam pertinentes non habere eam firmitatem, quae in infallibilitate fundatur; nec per easdem constitui posse articulos fidei. Neque Cardinalis dicit, ut sensus exhibetur in citatione, tantum in foro externo deberi obedientiam; sed ait: « omnes saltem in foro externo obedire tenentur. » Obedientia itaque quam Card. Gotti cum aliis omnibus negat et excludit praestandam huiusmodi decretis, non est alia quam obedientia fidei divinae. Quae quidem doctrina non solum non repugnat nostro principio, sed egregie cum eo conciliatur¹².

Verum quidquid dicas de horum theologorum opinionibus, sensus genuinus litterarum ad Archiep. Monachiensem ex ipso textu et contextu demonstratur; quod a nobis iam satis praestitum esse confido.

b) Demonstratio haud absimilis ducitur ex aliis summi Pontificis litteris 15 Iunii 1857 ad Archiepiscopum Coloniensem Card. Geissel de decreto s. Congregationis Indicis, quo libri Antonii Günther fuerant proscripti. Huiusmodi decreta quae ad proscribendam doctrinam eduntur, non eo evadunt definitiones ex cathedra, quod suprema Pontificis auctoritate confirmantur et publicari iubentur ¹³, quemadmodum in eis expresse notari solet. Nihilominus Pontifex in litteris commemoratis declarat, ipsum decretum sufficere debuisse, ut omnes catholici non solum persuasum haberent, nemini deinceps fas esse doctrinam iis libris traditam tueri ac propugnare; sed ut etiam intelligerent « sinceram haberi non posse doctrinam Güntherianis libris contentam » ¹⁴.

c) His liceat addere pro confirmando nostro principio argumentum desumptum ex doctrina Benedicti XIV. privatum quidem theologum agentis, sed in re, in qua omnibus fatentibus fere sine exceptione maior eius est auctoritas. Principium nostrum, quod iamdiu defendimus, hoc est: ad obligandum internum assensum religiosum in re theologica non necessario requiritur infallibilitas auctoritatis proponentis. Iam vero Benedictus XIV. duo haec docet. α) In beatificatione servorum Dei iudicium Pontificis non est infallibile, sicut infallibile censeri debet eius iudicium ultimum in beatorum canonizatione (de Canonizat. SS. l. I. c. 42.). β) Nihilominus qui assereret, in hac vel illa beatificatione formali Pontificem actu errasse, atque adeo non esse beatum, qui beatus declaratus est, aut non esse ei secundum Pontificiam concessionem cultum exhibendum, is « temeritatis vel gravioris theologicae censurae nota afficiendus esset » (ib. n. 10.). Atqui in his duabus Benedicti propositionibus ipsum nostrum principium continetur. Porro eadem est doctrina plurimorum theologorum, et puto post Benedictum XIV. esse communem; ergo principium nostrum saltem per se spectatum, et praescindendo ab eius applicatione in specialibus casibus iudiciorum ecclesiasticorum ad doctrinam pertinentium non est contra (ut in erudita dissertatione dicitur) sed iuxta communem sententiam doctorum. Generatim Bellarminus (de R. Pontif. l. IV. c. 2.) testatur: « Catholici omnes conveniunt inter se, Pontificem solum vel cum suo particulari Concilio aliquid in re dubia statuentem, sive errare possit sive non, esse obedienter audiendum. » Nominatim de decretis Congregationum et ipsius Pontificis, licet definitiones ex cathedra non sint, sententiam quam hactenus exposuimus, defendit Franc. Antonius Zaccaria ¹⁵, citando etiam Alexandri VII. litteras 7. Aug. 1660 ad Rectorem Universitatis Lovaniensis, simillimas in hoc capite litteris Pii IX. ad Archiep. Monachiensem, quas superius descripsimus (Zaccaria Storia delle proibizioni de' libri l. II. dissert. II. c. 2. 3.).

d) At si haec ita sunt, nonne argumentum theologicum concidit, quo doctores ad probandam infallibilitatem Pontificis ex cathedra loquentis uti solent? Nonne « tali modo perniciosum Gallicanismi sistema caput abscissum iterum extollere posset? » Huius periculi graviter nos commonet dissertatio Batava; quod enim discernimus inter infallibiles definitiones ex cathedra et inter alia documenta sanctae Sedis, quibus debeatur religiosum mentis obsequium, licet definitiones ex cathedra censeri nequeant, « tales distinctiones (ait adversarius p. 155. 156.) natae sunt infallibilem Pontificis auctoritatem in concreto inamere reddere, et ansam praebere in particulari aliquo decreto decisionis infallibilitatem negandi... Et quibus indiciis constare potest, Pontificem ut infallibilem Ecclesiae doctorem, non vero ut gubernatorem tantum fallibilem doctrinalem sententiam pronuntiasse, nisi forsitan receptione et sensu Ecclesiae? » ¹⁶

Haec conviciis simillima a theologo scribi non debuissent! Nemo profecto catholicus umquam negavit, aut negare potest necessitatem distinguendi inter definitiones ex cathedra et inter alias declarationes etiam doctrinales sive ipsorum Pontificum sive Pontificiarum Congregationum. Hostes s. Sedis et impugnatores infallibilitatis soli hanc necessariam distinctionem, quae in ipso decreto definitionis Vaticanae continetur, semper conati sunt, et nunc Neoprotestantes (veteres catholici) maxime conantur eliminare. Unde consequens esset, infallibilitatem effici ac regi non assistentia divina, ut Concilium declaravit, sed velut habitudinali inspiratione. De hac hostium arte pluribus agit Maurus Cappellari (Gregorius XVI) in suo «Triumpho S. Sedis» cap. 24, quamvis ipse in omnibus documentis quae definitiones ex cathedra haberi non debent, Pontificem appellet doctorem privatum, non eo sensu quo e. g. Innocentius IV. aut Benedictus XIV. in suis commentariis privati doctores sunt, sed in oppositione dumtaxat ad supremam intensionem auctoritatis, qua definit doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, seu qua ex cathedra loquitur; atque adeo in illis documentis ita est doctor privatus i. e. non definiens ex cathedra, «ut ei contradicere esset temeritas intolerabilis» (ib. n. 6.), cum contra privatis sententiis Pontificum in eorum libris non secus ac aliorum doctorum sine ulla temeritate contradicere omnino fas sit, quam libertatem Benedictus XIV. omnibus plenissimam tribuit (Praefat. ed. 2. de Synodo dioeces.). Quoniam igitur de distinctione agitur, non quae sit inter privatas lucubrationes in quibus sacra auctoritas Pontificis locum non habet, sed inter documenta profecta ex munere quidem supremi magisterii, in quibus tamen Pontifex non proponat ultima definitiva sententia doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, et inter huiusmodi definitiones quae ad assensum fidei immediate vel mediate divinae obligant Ecclesiam; propterea doctissimus auctor «Triumphi» tam sollicitae insistit necessitati certarum notarum, quibus dignoscantur definitiones ex cathedra, ne permiscendo priora illa cum his posterioribus documentis « confusiones et perturbationes inducantur in Ecclesia «¹⁷.

Et sane doctor Neoproteinantium Fridericus Schulte ad haeresim defendendam et oppugnandum dogma infallibilitatis Pontificis, in id potissimum vires omnes intendit et sophismata construit, ut evincat inanem esse distinctionem definitionum ex cathedra ab aliis publicis documentis et

Haec doctrina de necessitate distinctionis definitionum ex cathedra ac proinde de necessitate et certitudine notarum distinguentium per se clara est, et communis inter theologos catholicos, saltem quando quaeritur quae notae certo sufficiant, quamvis aliqua inter eos sit diversitas in modo potius loquendi quam in re ipsa, quando declarant, quae notae non sufficiant. In hac re non sequimur modum Mauri Cappellari, ubi ipse notas definitionis assignat (l. c. n. 5.) internas et externas; puto tamen eas recte se habere, dummodo a) fides quam auctor per definitionem ab universa Ecclesia exigi dicit, intelligatur etiam mediate divina, et β) iuxta hunc sensum quoque accipiatur, quod ibi dicitur de anathemate et damnatione haereseos contrariae, vel sufficienti iudicio « che qualora il Papa ometta questa formola, ad onta di tale omissione intende e vuol definire da sommo gerarca e da giudice della fede; » dummodo γ) locutio directa ad Ecclesiam intelligatur non de externa accidentali forma documenti, sed de re ipsa quam Pontifex satis significet a se definiri ut tenendam ab universa Ecclesia. declarationibus Pontificum, adeoque omnes declarationes quae a Pontifice vi sui muneris pastoralis quomodocumque editae sunt vel eduntur, post Concilium Vaticanum a catholicis habendas esse definitiones infallibiles¹⁸. Cum nempe veritas catholica in medio consistat inter errores sibi invicem oppositos, ut Patres saepe explicant, haeretici semper consueverunt dogmata catholica detorquere in sensum extremum partis oppositae; hoc enim modo imperitis imponi, et quod catholica Ecclesia minime docet, velut dogma catholicum facile impugnari posse vident.

Hanc itaque distinctionem definitionum sive Pontificum ex cathedra loquentium sive Conciliorum oecumenicorum ab aliis documentis s. Sedis cum nemo sine rerum confusione negare queat, quomodo quaeso adversarius audet obiicere periculum Gallicanismi ex eo, quod his posterioribus declarationibus ipsius mentis obsequium religiosum exigi posse affirmamus, et quomodo ipse ad hoc periculum arcendum nobis commendat erga easdem declarationes dumtaxat reverentiale silentium? Gallicanismus in eo erat, quod definitionibus ex cathedra negarent assensum fidei divinae deberi, quoniam infallibilitatis subiectum non agnoscebant nisi solam universalem Ecclesiam vel dispersam vel repraesentatam in Conciliis oecumenicis, quae intelligebant seorsum a suo capite informante, Romano Pontifice. Quod si nonnulli Gallicani excluso assensu fidei admittebant assensum religiosum debitum definitionibus ex cathedra; eo vehementius documentis aliis quae definitiones non sunt, ac nominatim decretis Congregationum doctrinalibus negabant deberi mentis obsequium, non tamen excludebant silentium reverentiale. Videat ergo dissertator, quo recidant inauspicatae detorsiones.

Quod denique spectat argumentum theologicum, a doctoribus efficacissime induci solitum, imo comprehensum iam in ipsa revelata doctrina, ad demonstrandam infallibilitatem Pontificis ex cathedra definientis, illud non ita habet, ut adversarius sibi fingit; sed est illud, quo superius p. 116. definitionum infallibilitatem ex testimoniis evangelicis demonstravimus. Suarez cum ceteris theologis argumentum hac ratione proponit. « Veritas catholica est, Pontificem definientem ex cathedra esse regulam fidei, quae errare non potest, quando aliquid authentice proponit universae Ecclesiae tamquam de fide (immediate vel mediate) divina credendum... Probari in primis potest ex testimoniis proxime citatis (Matth. XVI; Io. XXI.). Nam Christus dedit Petro et successoribus eius potestatem pascendi Ecclesiam maxime in doctrina... et singulari modo per potestatem iurisdictionis interpretandi seu proponendi veritates credendas, et sub obligatione illas credendi (fide nempe divina, ut iam dixerat, et ut verbum hoc in theologia per se semper intelligitur): ergo haec potestas habet necessario adiunctam infallibilitatem, et assistentiam Spiritus Sancti ut non erret. Consequentia probatur, quia hoc necessarium est propter infallibilitatem Ecclesiae in credendo; nam si Pontifex docens illo modo, eam posset decipere, etiam ipsa posset decipi, imo cogeretur ad errorem, quia credere teneretur. »

Atqui hoc argumentum facto discrimine inter definitiones ex cathedra, quibus debeatur assensus fidei immediate vel mediate divinae, et inter alias decisiones, quibus praestetur assensus religiosus (in sensu saepe explicato), non solum non labefactatur, sed imo ipsam distinctionem definitionum ab aliis etiam authenticis documentis Pontificum supponit, eique innititur. Hanc potestatem exigendi a tota Ecclesia assensum in veritatem per actum fidei, qui modus docendi est ac dicitur definitio ex cathedra, Neoprostantium magister Fridericus Schulte intelligere noluit comprehensum in verbis evangelicis, ut ex eis per analysin facile deduci queat; ac propterea dixit, distinctionem definitionum ex cathedra ab aliis publicis Pontificum documentis non aliud esse, quam saeculi XVI « figmentum scholasticum » (Schulte 1. c.).

Si argumentum theologicum constituitur in hoc principio: omnis actus auctoritatis, qui exigit non solum silentium reverentiale et obedientiam externam sed assensum internum (sine distinctione gradus et qualitatis), necessario infallibilis sit oportet; hoc certe a nobis reiicitur, sed negamus esse argumentum theologicum h. e. explicite aut implicite in revelatione contentum, vel quod ex revelatis veritatibus deduci queat, vel saltem in veterum theologorum consensu fundetur. Si istud principium admittatur, quomodo quaeso e. g. edictum Stephani I. « nihil innovetur, nisi quod traditum est, » illa plurima quae tam in actis Conciliorum quam in Constitutionibus Pontificum theologi definitiones stricte dictas esse inficiantur, et quibus tamen « sine intolerabili temeritate » (ut loquitur Maurus Cappellari) contradicere aut contrarium sentire fas non fuisse vel esse iidem theologi consentiunt, quomodo inquam huiusmodi omnia documenta adhuc distinguentur a definitionibus ex cathedra, et non prorsus iuxta Schultenam assertionem cum eis commiscebuntur? Huiusmodi vero « confusiones et perturbationes in Ecclesia » equidem cum eodem beatissimo auctore « Triumphi » maxime cavendas esse puto.

Corollarium 4. Auctoritas universalis providentiae ecclesiasticae et doctrinalis per se primo residet in solo pastore totius Ecclesiae et in nulla alia persona singulari. Attamen sicut singulis Episcopis dictum est, « pascite qui in vobis est gregem Dei, » ita eis sine dubio in gregibus sibi subditis competit etiam quoad pabula sane doctrinae auctoritas providentiae particularis, in subordinatione et unione cum supremo et universali pastore, Romano Pontifice. Ex necessitate huius subordinationis et unitatis in doctrina fit, ut eorum authentia referatur dumtaxat ad praedicandam et tuendam doctrinam vel explicita definitione vel consensu Ecclesiae vel per decisiones universalis providentiae iam propositam, non vero ad controversas inter catholicos quaestiones ex sese decidendas. Propter eandem causam cum Episcopi auctoritas etiam quoad proprium suum obiectum suprema non sit, semper praesto est magisterium supremum s. Sedis, ubi contra doctrinam sive unius sive plurium Episcoporum merito suspicio oriretur. Cf. Antifebron. dissert. II. c. 12.

Imo in foro interno et in ordine ad directionem vitae spiritualis auctoritas sacra h. e. vi muneris sacri a Christo instituti, et non solum auctoritas scientifica competit suo modo etiam directoribus animarum, adeo ut fideles in rebus dubiis, quae conscientiam attingunt, possint et aliquando (ubi alia via tuta non patet) teneantur suum iudicium practicum conformare auctoritati ministrorum Dei (cf. s. Alphonsum l. I. n. 12. 13.). Nimirum totam Ecclesiam et singulas eius partes Iesus Christus caput disponit ac regit in vita interna et externa, sed non sine suis visibilibus vicariis per omnes ordines a supremis usque ad infimos, ita ut principium auctoritatis et obedientiae spiritualis diversis gradibus, formis ac modis totum corpus ac omnia membra pervadat.

Universim consilium evangelicum obedientiae non modo voluntatis sed etiam intellectus luculentissime demonstrat, infallibilitatem praecipientis non esse conditionem necessariam, ut subiectio et obedientia intellectus praestari queat¹⁹. Imo ex doctrina communi Sanctorum, quam multis Suarez (de Religione T. IV. tract. IX. l. IV. c. 15. cf. T. III. l. X. c. 8. n. 2.) et compendio s. Alphonsus (l. IV. n. 47.) describunt, « subditus dubitans an res praecepta sit licita nec ne, tenetur dubium deponere, et sic potest et debet obedire. » Docent enim ss. Bernardus, Bonaventura, Ignatius, bb. Humbertus Ord. Praedicat., Dionysius Carthusianus ceterique uno consensu: « quidquid vice Dei praecipit homo, quod non sit tamen certum displicere Deo, sic accipiendum est, quasi praecipiat Deus » (s. Bonavent. Specul. disciplin. P. I. c. 4.). At haec omnia prorsus falsa essent, nisi subditus teneretur in huiusmodi dubiis intellectum non quidem in opinione speculativa sed in iudicio pratico de honestate suae actionis subiicere auctoritati, licet ea nec speculative nec practice sit infallibilis. Haec ergo Sanctorum doctrina, quam s. Alphonsus appellat communem et certam, si vera sit, falsum est non posse aut numquam debere intellectum sese subiicere superiori auctoritati nisi infallibili.

Corollarium 5. Auctoritas infallibilitatis et supremum magisterium Pontificis definientis ex cathedra omnino nihil umquam pertinuit ad causam Galilaei Galilaei, et ad eiurationem opinionis ipsi iniunctam. Non solum enim nulla vel umbra definitionis Pontificiae ibi intercessit, sed in toto illo decreto Cardinalium s. Officii, et in formula eiurations ne nomen quidem Pontificis umquam sive directe sive indirecte pronuntiatum reperitur. Legi possunt documenta descripta in Ioannis Bapt. Riccioli Almagesto Novo P. II. l. IX. sect. 4. c. 40. p. 496. sqq. Attamen in illo statu quaestionis et re nondum eliquata, cum systematis astronomici veritas minime adhuc probata nullum praeberet fundamentum loca Scripturae in alio quam in obvio sensu interpretandi, ipsique in physicis ac astronomicis pro ea aetate homines doctissimi ut Tycho Brahe, Alexander Tassonus, Christophorus Scheiner, Antonius Delphinus, Iustus Lipsius (vide Ricciolium l. c. p. 495.) Galilaei opinionem iudicarent contrariam Scripturis, pertinebat omnino ad auctoritatem providentiae ecclesiasticae cavere, ne quid detrimenti caperet interpretatio Scripturae per coniecturas et hypotheses plerisque tum temporis visas minime verosimiles²⁰. Non examen doctrinae institutum est ad eius definitionem pro universa Ecclesia²¹, de quo nemo cogitabat; sed habitus processus criminalis anno 1633, secundum quem pro illis adiunctis non potuit aliud iudicari, quam quod in finali iudicum

In eadem sententia tempore Galilaei erant Romae alii theologi et astronomi, ut P. Scheiner, P. Riccardi Magister Palatii Apostolici (Nellius in vita Galilaei T. II. p. 449). Ex litteris Marii Guiducci discipuli Galilaei datis 6. et 13. Sept. 1624. Nellius l. c. haec refert. « In questo frattempo ebbe egli (Galileo) notizia, che il Gesuita P. Orazio Grassi di lui antagonista (Professor astronomiae in hoc Collegio Romano) aveva detto, che allor quando si fosse trovata una dimostrazione che provasse il moto della terra, converrebbe interpretare la Scrittura Sacra altrimenti, che non si e fatto, ne' luoghi dove si favella della stabilita della terra e moto dei cieli, et questo ex sententia Cardinalis Bellarmini. » Haec doctrinae expositio digna ingenio et pietate Bellarmini ac Fabri egregie ostendit tum genuinum sensum tum aequitatem sacri tribunalis tum rationem, qua Galilaeus non solum potuit sed debuit sententiae acquiescere, ut nihil opus sit cum D. Bouix et cum scriptore Traiectensi arbitrari, « s. Inquisitionem potestatis suae limites excessisse, » atque commentitium illud eppur si muove maxime eo modo, quo sine certo auctore rumor percrebuit, non ad laudem sed ad dedecus viri sapientis confictum esse videatur. sententia continetur. « Ne tuus iste gravis et perniciosus error ac transgressio ²² remaneat omnino impunitus, et tu in posterum cautior evadas et sis in exemplum aliis, ut abstineant ab huiusmodi delictis, decernimus ut per publicum edictum prohibeatur liber Dialogorum Galilaei Galilaei, te autem damnamus ad formalem carcerem huius s. Officii ad tempus arbitrio nostro limitandum, et titulo poenitentiae salutaris praecipimus, ut tribus annis futuris recites semel in hebdomada septem psalmos poenitenciales, reservantes nobis potestatem moderandi, mutandi, aut tollendi omnino vel ex parte supradictas poenas et poenitentias » ²³. Vide Revue des sciences ecclesiastiques 2ª. serie T. III. p. 105. sqq.; 217. sqq.

Postquam diximus de subiecto et obiecto authentici magisterii ad infallibilem custodiam, explicationem, et defensionem depositi adversus ingruentes errores, hic paucis declarabimus significationem censurarum, quibus propositiones veritati doctrinae repugnantes sive authentice a potestate ecclesiastica condemnari sive scientifica a doctoribus designari solent. In Concilio Constantiensi sess. VIII. et XV. ac in Bulla confirmationis Martini V. damnati sunt 45 articuli Ioannis Wicleff et 30 Ioannis Hus sub hisce censuris: articuli « notorie haeretici et a ss. Patribus reprobati, alii non catholici sed erronei, alii scandalosi et blasphemici, quidam piarum aurium offensivi, nonnulli temerarii et seditiosi. » Censurae autem haec non singulae singulis propositionibus appositae sunt, sed adiectae toti elencho (ut aiunt) in globo, ita ut nulla esset propositio cui aliqua ex enumeratis notis non conveniret, et nulla posita esset nota, quae ad aliquam ex iis propositionibus non pertineret. Hanc formam summi Pontifices, ubi multae simul propositiones damnandae erant, deinceps plerumque servarunt, ita Leo X. in ipsa Bulla « Exsurge » contra Lutherum, Gregorius XIII. et Pius V. contra Baium, Innocentius XI. contra Michaëlem Molinos pseudomysticum, Alexander VIII. contra 31 propositiones Iansenianorum, Innocentius XII. contra 23 propositiones ex libro Fenelonii (quarum tamen nulla damnata ut haeretica), Clemens XI. contra 101 propositiones Quesnelli (in Bulla « Unigenitus ») etc. In Bulla dogmatica « Auctorem Fidei » ad praecidendas Iansenianorum fraudes Pius VI. doctrinae capitibus Pistoriensium apposuit singulis singulis censuras.

Quoad significationem diversarum notarum in primis considerandum est, quae dicantur propositiones haereticae, erroneae, temerariae, quia haec censurae frequentissime occurrunt, et iis determinatis aliae facilius intelliguntur.

a) Haeretica est propositio, quae certo opponitur (sive contrarie sive contradictorie) veritati, de cuius revelatione sufficienter in Ecclesia proposita certo constat. Duo ergo requiruntur et revelatio et sufficiens in Ecclesia propositio, ut doctrina opposita sit haeretica. Non enim sufficit ut veritas contineatur in obiectiva revelatione, quamdiu satis proposita non est; secus propositio in dubium revocans e. g. auctoritatem supremam aliquot librorum deuterocanonicorum semper etiam iam IV. saeculo, negans immaculatam Beatae Virginis conceptionem iam ante solemnem definitionem haeretica fuisse dici deberet. Qui modus loquendi, et quia odiosus est, consultius vitatur, et reipsa verus non est, quia haeresis includit notionem oppositionis contra professionem, de qua in Ecclesia certo constet. Quamvis si talis propositio contraria veritati revelatae sed nondum satis propositae, diceretur materialiter non formaliter haeretica, lis tota fere esset de modo loquendi. Non tamen requiritur ad hanc propositionis censuram, ut ipsi auctori de revelatione constet. Non enim hic agitur de peccato haereseos sed de propositione in se haeretica, ad cuius rationem bona fides auctoris nihil refert. Unde possunt damnari et saepe damnantur propositiones ut haereticae, quae non tum primum incipiunt esse sed iam ante erant tales, quin ideo auctor criminis haereseos necessario reus sit aut esse declarat. Vice versa is, cui satis constat de revelatione veritatis licet nondum universaliter ita propositae, ut omnes credere teneantur, potest negando committere peccatum contra fidem, quin propositio negationem enuntians sensu declarato sit in foro externo haeretica et censura haereseos afficienda (cf. Tract. de Deo Prolegomen. n. III.).

Per se patet et ex superioribus constat, ad eos qui sunt authentici doctores et iudices in doctrina fidei pro universa Ecclesia, ad summum Pontificem et ad occumenicum Concilium pertinere munus definiendi doctrinam in revelatione contentam, quae tamen hactenus non fuerit satis proposita. In tali definitione sane continetur sufficiens et omnium clarissima propositio fidei pro universa Ecclesia, et hoc ipso continetur vel (plerumque) explicite additur censura haereseos contra doctrinam oppositam, quae hactenus in sensu formali quem diximus, haeretica non fuerat.

De exposita ratione primae illius censurae inter omnes convenit, saltem ad rem ipsam quod spectat; nonnulla vero est sententiarum diversitas, ubi reliquarum censurarum non solum generica sed stricta et specifica notio declaranda est. Generice quaevis propositio falsa est erronea, atque adeo in re theologica de qua in censuris sermo est, omnis propositio repugnans veritati theologicae de qua satis constet, ac proinde in supremo gradu etiam haeresis continet errorem; et omnis propositio haeretica ac dicto sensu erronea est etiam saltem in se temeraria. At usu Pontificum et exinde usu theologorum utraque posterior censura ab haeresi, et propositio temeraria ab erronea distinguitur ut gradus inferior a gradu superiori. Unde ulterius tam erronea quam temeraria propositio est damnabilis et sub his notis damnatur, quatenus modo aliquo opponitur veritati theologicae, non tamen ita ut certo opponatur veritati, quae certo sit vel definiatur esse veritas fidei, sed gradu aliquo inferiori; et censura quidem temerariae propositionis est iterum inferior et minus gravis prae nota erroris. Iam in determinatione propriae specificae notionis, qua utraque censura ab aliis omnibus distinguatur, simul conferendo theologorum diversas theorias et maxime praxim, ut eas adhibent, et ut potissimum ab ipso summo Pontifice adhibitae sunt in Bulla « Auctorem fidei, » haec quae subiicimus, satis constant.

b) Propositio erronea est propositio repugnans doctrinae theologicae, quae vel definitur vel in Ecclesia universaliter docetur et retinetur ut certa et saltem intime nexa cum doctrina fidei, non tamen proponitur tamquam doctrina in se revelata et proinde de fide. Ratio itaque propria erroris desumitur ex ratione propria veritatis oppositae. Huius autem notae sunt altera positiva, videlicet certitudo ex universalitate consensus ut in propositionem theologice certam, et ex intimo saltem nexu cum doctrina fidei; altera negativa, quod doctrina non proponitur et praedicatur ut certo revelata ac de fide. Nota positiva inservit ad hanc censuram erroris distinguendam ab aliis inferioribus, ut postea constabit; nota negativa hanc distinguit a superiori, h. e. a censura propositionis haereticae¹. Ratio porro eur, licet universaliter teneatur ut certa, non tamen censeatur esse simpliciter de fide, potest esse duplex: vel quia non satis constet consensum esse non solum ut in propositionem veram, sed etiam ut in propositionem revelatam et fide credendam, atque ideo antequam de illa definitio Ecclesiae existat, theologi generatim fateantur non posse dici simpliciter de fide; vel quia est conclusio theologica deducta ex una quidem propositione revelata, ex altera vero solum aliunde vel theologice vel lumine rationis certa. Igitur censura propositionis erroneae comprehendit tum eam quae ita, ut dictum est, opponitur conclusioni theologicae certae, cuiusmodi praeter alias potest censeri e. g. XXII. damnata in Bulla « Auctorem fidei; » tum eam, quae opponitur doctrinae ex universali consensione et praedicatione indubitanter tenendae ut verae, quae tamen non simpliciter et certo tamquam de fide proponitur, ut esset exempli causa X. quae in eadem Bulla dicitur ad minus erronea. Doctrina ita, ut ultimo loco diximus, proposita plerumque est proxima fidei, et proposito ei opposita dicitur proxima haeresi. Unde apparet, omnem propositionem proximam haeresi esse etiam erroneam, non tamen omnem propositionem affectam censura erroris esse etiam proximam haeresi; latius enim patet censura propositionis erroneae quam proximae haeresi.

c) Nota temeritatis, ut diximus, est inferioris gradus, quam praecedens censura erroris. Propositio in directo suo sensu temeraria, debet repugnare alicui doctrinae theologicae non solum probabili sed communi ita, ut eam negare fas non sit. Quia est censura inferioris gradus quam error, propositio temeraria comparata cum erronea erit in minus directa oppositione contra veritatem, vel opposita veritati minus stricte nexae cum doctrina fidei. Quia hoc plus et minus morali aestimatione et theologica prudentia diiudicandum est, nihil mirum quod theologi, nisi forte Ecclesia ipsa definierit gradum, fere fluctuent inter duas has censuras, et propositiones easdem quas alii dicunt erroneas, alii appellant temerarias, atque etiam coniungere soleant utramque ita, ut dicant propositionem esse erroneam vel saltem temerariam. Erit itaque propositio in suo sensu directo temeraria, quae vel repugnat doctrinae theologicae universaliter et constanter apud pios et doctos receptae tamquam tenendae ex gravibus fundamentis auctoritatis et analogiae fidei (quo e. g. pertinet XLI. Pistoriensium), vel aliquid affirmat contrarium approbatis in Ecclesia institutis ac consuetudini licet in se non revelatis (ut essent XXVII. XXXI. LIV. ibid.). Praeterea propositio potest esse temeraria modaliter eo, quod inique damnat doctrinam probabilem vel probabiliorem; sic temeraria declarata est propositio XXVI. Pistoriensium, qua explodunt doctrinam de «limbo puerorum» velut «fabulam Pelagianam».

Quoniam una propositio potest pluribus modis veritati opponi, hinc potest et solet eadem una affici pluribus distinctis censuris. Si quando tamquam temerariae simul et erroneae sententiae damnantur (ut plures propositiones in citata Constitutione «Auctorem fidei» X. XLVII. LXIV. LXXVII. LXXVIII.), notandum est, quod supra monuimus de significatione magis generica temeritatis, qua utique propositio haeretica et erronea potest dici simul temeraria. Postremo per se patet, ubi de censuris theologicis agitur, non intelligi temeritatem solum subiectivam quae opponitur prudentiae et consilio, quo sensu temere dicitur, quidquid dicitur tumultuarie sine necessaria consideratione et perspectiva ratione.

d) Longe facilius determinatur propria significatio aliarum censurarum, quae cum praedictis connectuntur, et sunt velut intermediae. Haeresim sapiens propositio dicitur, quae grave praebet fundamentum iudicandi, eam cohaerere cum principio haeretico, et profectam esse ex sententia haeretica auctoris; suspecta de haeresi, quae habet aliquid praeposteriorum ita, ut rarionabilem pariat suspicionem implicitae haereseos. Facile patet, posse simul cum his duabus notis saporis et suspicionis haereseos coniungi strictiorem determinationem modi, quo sententia opponatur veritati; sic utraque Pistoriensis XXII. et XXVIII. dicitur: suspecta de haeresi, eamque sapiens, et erronea. Propositio male sonans est, quae licet significatione minus usitata verborum sensum aliquem admittat innocuum, in significatione tamen communi verborum continet aliquid contrarium sanae doctrinae, quin ex contextu et adiunctis temporis, personae et rerum ad sensum innocuum determinetur. Unde quisque videt, propositionem male sonantem facile posse simul esse subiectam aliis censuris (vide Pistoriens. XLIV. LXV.); et intelligitur praeterea, propositionem aliquam, quae aliquando nondum fixa terminorum significatione vel alia significatione verbis adhaerente, apud vetustos Patres erat innocua, nunc sine explicatione prolatam posse esse male sonantem, cuiusmodi foret e. g. propositio simpliciter nunc affirmans in Deo tres substantias, sicut olim b. Hieronymo «venenum sub melle latere» videbatur (ep. 15. n. 4. ad Damas.), si dicerentur simpliciter «sine suis interpretationibus» tres divinae hypostases. Propositio piarum aurium offensiva est, «quae repugnat communi fidelium existimationi, in quam ex pietate doctrinae sacrae conformi inducti sunt» (ita Kilber Tract. de Fide n. 228). Notae aliae: propositio schismatica, in schisma inducens, seditiosa; blasphema, impia; scandalosa, perniciosa; iniuriosa, captiosa etc. si qua explicatione indigent, legi possunt declaratae penes theologos. Vide Canum 1. XII. c. 11; Suarez de Fide disp. XIX. sect. 2; Card. de Lugo de Fide disp. XX. sect. 3; Henr. Kilber (inter Theol. Wirceburgenses) de Fide (ad calcem) et alios.