Tractatus de divina traditione et Scriptura

De auctoritate ss. Patrum, si singillatim spectentur.

«Singulorum Patrum auctoritas per se spectata non quidem infallibilis est et peremptoria; persuadet tamen non modo pietas sed etiam manifesta ratio, ut et singulorum sententiae theologicae non parvi fiant, et non nisi cautissime in sensum accipiantur dissonum a communi aliorum Patrum in dogmate et in rebus theologicis doctrina.»

I. Quod continetur in prima parte enuntiationis, per se evidens est; neque enim hominibus certitudo ac securitas, quod numquam errent, et inde orta auctoritas irrefragabilis adesse potest ex quavis scientiae et sanctitatis praestantia; sed ex solo charismate Spiritus veritatis et indefectibili eius assistentia. Haec autem non singulis sive Episcopis sive sanctis doctoribus promissa est, sed ut pridem demonstravimus, iis solis, qui ex Christi institutione munus acceperunt authentice docendi universam Ecclesiam, et quatenus hoc munere funguntur; Petri inquam successoribus in quibus unitatis et consensionis origo est ac vinculum, et Episcopatui universo, si in unitate ac consensione inter se et cum suo centro spectatur. Duo itaque animadvertemus, primum ut tum in re ipsa tum in dictis et (si ita loqui fas est) in methodologia veterum quorundam doctorum probe distinguamus consensum Patrum, quatenus exhibet consensum ipsius infallibilis Ecclesiae, et auctoritatem deinde singulorum Patrum; secunda animadversio erit de conditionibus, quas ad ipsius consensus auctoritatem nonnulli theologi requirunt.

1°. Praeclare distinguit Augustinus Patres spectatos privatim singulos et spectatos in unitate ac consensione ut testes Traditionis. Citatis aliquot Patrum testimoniis dogma peccati originalis attestantium, quorum cum ceteris et cum universa Ecclesia consensum ex adiunctis et modo loquendi collegit (cf. th. XIV. n. II.), declarat discrimen inter eorum privatam auctoritatem et inter Ecclesiae Traditionem, pro qua illi testantur. « Haec, inquit, non ideo commemoravi, quod disputatorum quorumlibet sententiis tamquam canonica auctoritate nitamur; sed ut appareat, ab initio usque ad praesens tempus quo ista novitas orta est, hoc de originali peccato apud Ecclesiae fidem tanta constantia custoditum, ut ab eis qui dominica tractarent eloquia, magis certissimum proferretur ad alia falsa refutanda, quam id tamquam falsum refutari ab aliquo tentaretur » Augustin. de Peccator. merit. et remiss. l. III. n. 14.

Ipse igitur consensus Patrum in doctrinam fidei non ideo veram infallibiliter exhibet sententiam, quod singuli consentientium per se et subiective sint infallibiles; sed quamvis singuli possint errare, ex promissione Christi infallibiliter certum est, consensum omnium numquam posse esse in aliquem errorem contrarium fidei, numquam fuisse et vi promissae divinae providentiae nec esse potuisse, cum huiusmodi communis consensus contra fidem Ecclesiae traditam iam ipsius fidei ac Traditionis Ecclesiae corruptionem vel supponeret vel induceret.

De singulis itaque vel de pluribus etiam Patribus extra consensum spectatis dicta sunt et intelligi debent, quae Augustinus aliquando affirmare videntur, non auctoritate sed ratione et probatione Patrum se moveri. Nam ubi adest consensus, non quidem auctoritas singulorum probat, sicut auctoritas singulorum scriptorum inspiratorum sola sufficit; sed in consensu ipso ratio et probatio continetur Traditionis tam historica et philosophica quam theologica (supra th. VIII-X.). Ita igitur intelligenda sunt illa Augustini: « alios praeter Scripturarum libros ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ipsi ita senserunt; sed quia mihi vel per illos auctores canonicos vel probabili ratione, quod a veritate non abhorreant, persuadere potuerunt » Aug. ep. 82. n. 3. ad Hieronym. cf. contr. Faust. l. XI. c. 5; ep. 93. n. 35. ad Vincent. Eodem sensu in suis ipsius litteris postulat liberos correctores non sane doctrinae, quam tradit in consensu cum successione apostolica, sed privatarum sententiarum. « In omnibus litteris meis, inquit, non solum pium lectorem sed etiam liberum correctorem desidero... sicut illi dico, noli meis litteris quasi Scripturis canonicis inservire... quod certum non habebas, nisi certum intellexeris, noli firmiter retinere; ita illi dico, noli meas litteras ex tua opinione vel contentione, sed ex divina lectione vel inconcussa ratione corrigere » de Trin. l. III. prooem. cf. de Dono persever. c. 21. n. 55. Hinc etiam intelligitur legitimus sensus verborum Tertulliani (Praescript. c. 3.), « personas probari ex fide, non fidem ex personis. » Sensus scilicet est is ipse, quem expressit Vincentius Lirinensis c. 23: « magna profecto res et ad recolendum necessaria... ut omnes vere catholici noverint se cum Ecclesia doctores recipere, non cum doctoribus (singularibus) Ecclesiae fidem deserere debere. » Pariter intelligitur, quo sensu verum sit, quod ait s. Thomas 1. q. 1. a. 8. ad 2: « utitur (theologia) auctoritatibus doctorum Ecclesiae quasi arguendo ex propriis sed probabiliter » tantummodo, non conclusione necessaria, sicut arguitur ex auctoritatibus Scripturae sacrae. Postremo intelligitur, quam sit absurda et Augustini ipsius sententiae adversa Iansenianorum propositio (30ᵐa inter damnatas ab Alexandro VIII. 7. Dec. 1690), quae ita habebat: « ubi quis invenerit doctrinam in Augustino clare fundatam, illam absolute potest tenere, non respiciendo ad ullam Pontificis Bullam. »

2°. Locus hic, quo declaramus quandonam Patrum auctoritas irrefragabilis non sit, necessario adhuc postulat explicationem duplicis conditionis, sub qua eis auctoritatis ille supremus gradus negari solet.

a) Distinguunt quidam inter Patres, ut sunt testes Traditionis et ut sunt doctores; sub priori ratione omnes fatentur esse eorum auctoritatem ineluctabilem, sub ratione posteriori aiunt non esse tantam, ut piaculum sit debita cum reverentia ab eorum placitis discedere. Ut haec distinctio vera sit, fieri deberet inter Patres ut testes Traditionis doctoresque authenticos in unitate et consensu spectatos, atque inter eosdem si considerentur ut doctores privati. Idem nempe qui sunt depositi custodes, sunt etiam divinitus instituti doctores, hocque duplex munus licet forte distingui non tamen potest separari, ut alio loco demonstrabimus. Sub eadem ergo conditione, sub qua Patres Traditionem infallibiliter custodiebant, etiam doctrinam revelatam assistente Spiritu Sancto explicabant et secundum legitimum sensum declarabant infallibiliter; quam conditionem saepe diximus esse consensum inter se et cum unitatis centro. Ubi ergo Patres pro munere doctorum unanimes, constanter et asseveranter declarant sensum dogmatis qui fuerat obscurus, explicant quod fuerat implicitum, definiunt strictius quod videbatur ambiguum; non minus is ab eis traditus et explicatus sensus revelationis credi debet verus et genuinus, quam dum pro munere custodem, quod iam clarum ac explicatum acceperant a maioribus suis, posteris tradiderunt. Si ergo dicuntur Patres, quatenus doctores sunt, « modum tradere quo doctrina Ecclesiae ab ipsis subiective concipiatur, » et porro in hoc negotio eorum auctoritas negatur esse ineluctabilis, id intelligi non potest de modo concipiendi unanimi atque constante; hic enim unanimis conceptus doctrinae nihil est aliud, quam intellectus catholicus formatus et expolitus sub infallibili assistentia et directione Spiritus Sancti (th. XI. n. II.). Verum tamen est, singulos ut doctores privatos et citra consensum spectatos in modo concipiendi, in explicatione et illustratione doctrinae revelatae non esse infallibiles, de qua re satis dictum est. Ubi ergo de definienda auctoritate Patrum agitur, multo nobis aptior videtur simplex distinctio inter Patres in consensu et inter eosdem singillatim spectatos.

b) Alteram conditionem, sub qua Patrum auctoritas irrefragabilis esse negatur, adscribam verbis Melchioris Cani, estque ea apud ipsum bipartita. Primo quidem ait, « sanctorum testimonia referri posse ad philosophiae confirmanda dogmata. » De his ita statuit: « sanctorum auctoritas sive paucorum sive plurium, cum ad eas facultates affertur, quae naturali lumine continentur, certa argumenta non suppeditat sed tantum pollet, quantum ratio naturae consentanea persuaserit. » His deinde addit alias quasdam doctrinas auctorum ecclesiasticorum, « quae, inquit, citra iacturam pietatis ignorari non ab imperitis modo verum a doctis etiam possunt, quod nec fidei dogmata sunt neque ex illis derivantur. » Huc refert quaestiones quasdam de natura gratiae sanctificantis, de modo operandi sacramentorum, quaestionem utrum Ioannes Evangelista e vita nondum excederit; immo (pro illa aetate, qua Canus scripsit) etiam doctrinam de immaculata conceptione Beatae Virginis. De huius generis quaestionibus statuit hoc principium: « omnium etiam sanctorum auctoritas in eo genere quaestionum, quas ad fidem diximus minime pertinere, fidem quidem probabilem facit, certam tamen non facit » Canus de Locis l. VII. c. 2. 3; c. 3. n. 1. 9.

Equidem ultra concedo, in quaestionibus mere philosophicis non auctoritatem Patrum per se valere, sed rationes, quibus quod affirmant, probari possit, esse spectandas; dummodo tamen prae oculis habeatur, quod diximus (p. 125. sq.) et adhuc alibi dicemus, quaestiones per se philosophicas propter intimum nexum cum veritatibus revelatis, posse esse et frequenter esse, secundum quid vere theologicas. At in quaestionibus ad religionem et ad propriam rationem ac intelligentiam dogmatum pertinentibus, quas Canus secundo loco commemoravit, numquam dicerem nec sine petitione principii dici potest, quod ipse ait: « omnium sanctorum auctoritas in eo genere quaestionum, quas ad fidem minime pertinere diximus, certam fidem non facit. » Si iam in antecessum verum esse constaret, quod assumitur, has quaestiones ad fidem non pertinere, fateor consensum omnium Patrum non effecturum, ut ad fidem pertinerent; sed hoc ipsum est quod quaeritur, utrum ad fidem non pertineant. Si autem Patres unanimes constanter et asseveranter atque ita in iis consentiant, ut vel diserte vel modo tractandi prodant eas haberi tamquam veritates fidei in praedicatione ecclesiastica et in intellectu catholico comprehensa, profecto ipse eorum consensus probat ineluctabili auctoritate, eas quaestiones ad fidem pertinere, et in eo quod ita unanimes docent, certam fidem faciunt. Petitionem principii evidenter ostendit exemplum, quo Canus suam assertionem illustrare voluit. Continuo post illa verba « omnium sanctorum auctoritas... certam fidem non facit » (l. VII. c. 3. concl. 4. n. 9.), subiicit exemplum doctrinae de immaculata conceptione Beatae Virginis, « quae controversia, ut putabat, non sit ex illarum numero, quae catholicam fidem aut promovere aut immovere possint. » Poterat vir doctus eo tempore nondum eliquata veritate existimare, hanc quaestionem non pertinere ad fidem, quia nullum putaret esse sufficientem consensum Patrum et nullam testificationem Scripturae in alterutram partem; sed profecto non poterat dicere, hanc quaestionem esse ex iis, « in quibus omnium sanctorum auctoritas certam fidem non facit, quia est quaestio ad fidem non pertinens ». Si enim auctoritas omnium sanctorum affirmationem ratam et firmam habeat, ipse consensus id pro quo testantur, demonstrat pertinere ad fidem; sicut revera semper continebatur in obiectiva revelatione catholica, et nunc pertinet ad fidem etiam omnibus ab Ecclesia propositam.

Quoad hoc alterum igitur ita sentimus. Cum quaeritur, quae sit omnium consentientium Patrum auctoritas in re theologica, non simpliciter et primo loco distinctio velut a priori repetenda est ex praesumpto discrimine inter res quae ad fidem pertineant, et quae non pertineant; sed multo tutius distinguitur inter modos diversos, quibus doctrina a Patribus proponitur. Si consentiant ita, ut manifesto habeant doctrinam tamquam pertinentem ad communem Ecclesiae fidem, consensus ipse Traditionem divinam demonstrat, ut contra talem unanimem doctrinam sentire omnino nefas, et per se quidem haereticum sit. Si consensus existat in doctrinam vel doctrinae explicationem tamquam religiosam seu theologicam et veram, quin tamen satis appareat, utrum eam proponant tamquam doctrinam fidei, vel si consensus ipse non sit adeo manifestus; contra huiusmodi communem doctrinam repugnare erroris vel temeritatis nota plerumque non carebit. Immo licet non negem, posse plerumque ex ipsa rei indole discerni, utrum quaestio mere philosophica aut theologica sit, hoc tamen ipsum saepe tutius colliges ex ipso modo docendi Patrum. Neque enim res, quae tantummodo philosophicae sunt, reperies a ss. Patribus communi aliquo consensu tractatas et assertas tamquam ad religionem pietatemque christianam pertinentes.

II. Pars altera theseos ubi singulorum etiam Patrum auctoritatem venerandam esse dicimus, constat ex eorum saltem plerorumque munere pastorum, ex singulari fidei, unitatis veritatisque studio, ex scientia et eruditione in doctrina et disciplina christiana, ex sanctitate eximia, qua peculiaribus Dei illustrationibus se aptiores reddiderunt et christianam doctrinam non solum verbo et scriptis sed vita ipsa expresserunt, ex vetustate qua ad initia rei christianae propius accedunt et tempore cum ipsis Apostolis propinquius cohaerent, ex veneratione praecipua qua in Ecclesia Dei tum viventes tum post obitum semper habiti sunt tamquam singulari Dei erga suam Ecclesiam providentia electi et charismatibus doctrinae et sanctitatis abundantius instructi ad explicationem, illustrationem et defensionem fidei christianae. Huc transferenda sunt quae diximus th. IX. n. II.; th. XIV. n. II.

Omnes istae notae, quae sunt ratio auctoritatis singulorum in rebus ad doctrinam christianam pertinentibus, comprehenduntur nomine Patris Ecclesiae. Quatuor enim postulantur, ut scriptor ecclesiasticus proprio sensu in numero Patrum Ecclesiae computetur. a) Requiritur, ut eius scripta magni sint momenti ad tuendam et illustrandam doctrinam ac Traditionem apostolicam, quod aliquando non tam amplitudine et eruditione quam simplici orthodoxa doctrina et vetustate obtineri potest, ut e. g. accidit in scriptis nonnullorum Patrum apostolicorum et apologetarum. b) Praeter doctrinam postulatur non modo ad finem usque communio cum Ecclesia catholica, sed etiam vitae sanctimonia; in hac enim includitur peculiaris cum Deo omnis sapientiae fonte coniunctio, inde profundior et limatior fidei et disciplinae christianae intelligentia, ardens Ecclesiae atque unitatis et sinceritatis doctrinae amor. Licet vero haec sanctitas singulos non reddat infallibiles, tribuit eis tamen etiam seorsim spectatis auctoritatem in docendo, quanta aliis etiam antiquissimis scriptoribus ecclesiasticis per se spectatis non competit, qui ut testes historici quatenus cum aliis consentiant, egregie adhiberi possunt, minus autem ut doctores sua propria auctoritate valent; cuiusmodi sunt Tatianus, Tertullianus, Origenes, Arnobius, Lactantius, Eusebius, Rufinus alique. c) Characteres isti doctrinae ac sanctitatis connectantur oportet cum antiquitate. Veteres Episcopi et doctores appellant habent hoc nomine Patrum omnes suos antecessores fidei integritate, doctrina et sanctitate insignes, per quos ipsi fidem et doctrinam christianam acceperant. Ex pluribus autem iam saeculis usus invaluit quoad hanc appellationem distinguendi duplicem aetatem Ecclesiae. Prior aetas Christo et Apostolis propinquior computatur per illud tempus, quo doctrinae et disciplinae christianae explicatio, illustratio et adversus ingruentes haereses defensio in plerisque praecipuis capitibus absoluta est. Sancti theologi maximam partem Episcopi, quorum opera, studiis, ac scriptis id effectum, et Ecclesiae doctrina in omnem posteritatem illustrata est, atque adeo quorum documentis illustratam et defensam doctrinam subsequentes aetates acceperunt; qui igitur ex ipsa propinquiore connexione cum Apostolis, ex doctrina et sanctitate apud sequentes Episcopos et doctores tamquam patres apud filios peculiari in auctoritate et veneratione erant, ita ut posteriores ab eis tamquam filii a patribus novas defensiones et declarationes forte necessarias derivarent, aut certe confirmationem doctrinae repeterent; isti inquam sancti theologi et Episcopi vetusti appellantur Patres Ecclesiae, et illud tempus dicitur aetas Patrum. At licet catholica revelatio obiectiva post Apostolos non amplius incrementum accipiat, explicatio tamen, illustratio et defensio numquam simpliciter et absolute terminata dici potest; inde fit, ut aetas Patrum et proinde series Patrum non ab omnibus uno modo et eodem termino finita assumatur. Usu satis communi s. Bernardus (defunctus 1153) postremus inter Patres censeri solet. d) His accedit Ecclesiae approbatio, quae ubi adsunt tria antecedentia, numqua deest et in illis iam includitur; neque enim solemne decretum est necessarium, sed sufficit practicus, si ita loqui fas est, consensus ¹.

III. Ubi de conciliandis inter se Patribus agitur, tripliciter potest sese offerre difficultas. Vel enim obiicitur, universalem consensum affirmantem unius aetatis opponi universali consensui neganti alterius aetatis; vel aliqui ex Patribus videntur contrarii communi ceterorum doctrinae; vel cum uno tempore consensus non appareat sed diversi videantur diversa sentire, tempore subsequenti omnes conveniunt in unam ratam et firmam sententiam.

1°. Oppositio inter consensum unius et alterius aetatis in rebus fidei numquam potest esse vera, sed apparens tantum. Constat id ex principiis demonstratis th. VIII-X; quia videlicet cum consensu rato et firmo in proponenda et explicanda doctrina fidei semper est coniunctum ex promissione Christi charisma veritatis; veritas autem manet una et eadem in aeternum. Ostendi igitur semper poterit, vel oppositionem esse non in re ipsa sed in modo loquendi; vel suppositum consensum aetatis antecedentis non esse realem, et non esse ratam ac firmam sententiam communem multoque minus professionem fidei, sed opinionem privatam plus minusve late patentem inter aliquot Patres. Si quando vero ex solis praesidiis historicis et hermeneuticis alterutrum demonstrari liquido non posset, ex principio tamen theologico aliunde certissimo indubitatum maneret, non realem sed apparentem esse contradictionem. Principium theologicum revocatur ad illud, quod Leontius opposuit haereticis monophysitis Patrum inter se dissensum fingentibus: « quia Patres (in consensu spectati) charisma doctrinae acceperunt, nec ipsi erant qui loquebantur (suis studiis humanis unice relicti); sed Spiritus Sanctus loquebatur per ipsos » (Gallandi T. XII. p. 669. 682.). Vide supra p. 74. sq.

Ariani aut Arianorum fautores saeculo IV. contendebant, consubstantialitatem vel certe vocem consubstantialitatis Filii cum Patre definitam in Concilio Nicaeno antea damnatam fuisse a Concilio Antiocheno adversus Paulum Samosatenum, atque adeo repugnare consensui praecedenti. Contra eos s. Athanasius imprimis statuit ipsum principium theologicum. « Non decet illos cum his committere, omnes enim Patres sunt; neque sanctum esset definire hos probe, illos male loquutos; omnes quippe in Christo obdormierunt... Neutros fas est culpare, omnes quippe res Christi curabant, omnes studia sua convertebant adversus haereticos » Athanas. de Synodis n. 43. 45. Generatim monet n. 13. 14., si semel Patres consentientes erroris accusentur, omnem docendi auctoritatem atque ita totam fidei oeconomiam subversum iri. Tum vero, quantum non data facultate inspiciendi litteras Patrum Antiochenorum ipsi videbatur ², explicat n. 45, qua ratione Patres utriusque Concilii pro diverso scopo diversa non tamen contradictoria docuisse dicendi sint. Ita pariter confutati sunt a doctoribus catholicis ii omnes tum veteres tum recentiores, qui aliam doctrinam de SS. Trinitate apud Patres universim spectatos ante Concilium Nicaenum et aliam apud Patres subsequentes viguisse contendebant. Ex ipso videlicet principio theologico certum est, contradictionem non posse esse nisi apparentem. Praesidiis deinde hermeneuticis et historicis rite adhibitis hoc ipsum demonstratur, modum scilicet loquendi et argumentandi fuisse diversum, rem autem doctrinamque ipsam eandem, licet non ab omnibus eadem claritate et distinctione expositam. Cf. Tract. de Trin. th. X. XI.

2°. Hypothesis de qua hucusque diximus, realis oppositionis inter consensum unius et alterius aetatis per ipsum charisma promissum indeficientis veritatis in magisterio authentico excluditur, nec umquam potest esse nisi oppositio apparens; sed possunt esse reales duae aliae hypotheses, ut nullus revera sit Patrum consensus circa aliquod caput doctrinae, vel pauci reperiantur contrarii communi consensui ceterorum. Verum in his prudenter et caute procedendum est, ne temere dissensus confingantur, ubi in re ipsa fortasse plenus est consensus.

a) Si Patres diversi videantur diversa sentire, nihil aliud in interpretando est reliquum, quam ut sensus singulorum ex textu et contextu ac reliquis adiunctis determinetur, et si vere diversa est diversorum Patrum sententia, concludatur, ex Patrum dissentientium auctoritate non posse constare de veritate huiusmodi doctrinae. Verum inde nondum esset consequens, de doctrinae veritate aliunde constare non posse. Fieri enim potest, ut post dissensum inter doctores deinceps subsecutus sit aliqua quaestione plenus in Ecclesia Dei consensus; de quo explicationis profectu inferius dicemus.

b) Si pauci aliqui Patres videantur contradicere constanti et sua iam aetate communi doctrinae, tum sane characteres commemorati hac thesi n. II. quibus singuli ss. Patres erant insignes, et principia quibus in christianae doctrinae explicatione semper nitebantur, ac maxime auctoritas in qua ab universa Ecclesia semper habiti sunt (th. IX. et th. XIV.), omnino postulant, ut Patrum dicta ambigua, etiamsi significationes verborum minus propriae et insolentiores supponi deberent, in sensu explicentur consono communi aliorum doctrinae. Indoles enim, tota ratio sentiendi, et principia auctoris aliunde certo cognita haberi debent ut norma praecipua interpretationis saltem sensu negativo, ut scilicet verbis non tribuatur sensus illi cognitae auctoris indoli repugnans. Nihil autem cognitis ss. Patrum principiis et indoli magis potest esse repugnans, quam doctrina a communi consensu aliena.

Hanc ipsam regulam tradit non solum Facundus Hermianensis, licet ipse in eius applicatione ad Theodorum Mopsuestenum erraverit (vid. Petavium Prolegom. c. 2. n. 8.); sed diu ante ipsum s. Ambrosius. « Verbum si offenderit, inquit (ep. 48. n. 4. ad Sabin. 3°.), virtutem professionis interrogato... etiam sermonem dubium mens non dubia obumbrat et defendit a lapsu. » Exemplum ex innumeris unum potest esse explicatio verborum Hilarii data ab Augustino. « Quidam cum vellet brevissime singularum in Trinitate personarum insinuare propria; aeternitas, inquit, in Patre, species in Imagine, usus in Munere. Et quia non mediocris auctoritatis in tractatione Scripturarum et assertione fidei vir exstitit; Hilarius enim hoc in libris suis posuit: horum verborum... abditam scrutatus intelligentiam quantum valeo, non eum secutum arbitror in aeternitatis vocabulo, nisi quod Pater non habet Patrem (principium) de quo sit » Aug. Trin. VI. c. 10. n. 11. Ita locutiones quasdam difficiles Dionysii Alexandrini de Filio Dei in sanum sensum explicatas vide apud Athanasium l. de sentent. Dionysii, et l. de Synodis n. 47.; locutiones similes Gregorii Thaumaturgi declaratas apud Basilium ep. 210. al. 64. n. 5.; Chrysostomi modum loquendi de innocentia infantium baptizandorum explicatum, et simul fraudem Iuliani Pelagiani detectam apud Augustinum contr. Iul. l. I. n. 22. Multae aliae quorundam Patrum locutiones conciliandae veniunt, de quibus in paene omnibus theologiae tractatibus agitur, ut cum dicunt: Verbum insitum in Patre factum esse prolatitium in mundi creatione vel in incarnatione; Patrem solum esse natura invisibilem; Filium Patri ministrare; Spiritum Sanctum non ex Filio procedere, procedere tamen per Filium et esse Filii Spiritum; unam esse naturam trium personarum, sicut una est plurium hominum natura; personas in Deo discerni mentis tantum consideratione (ἐπινοια). (De his singulis actum est in Tract. de Trin.). Ita pariter aiunt, consideratione tantum discerni duas naturas in Christo; unam esse naturam Verbi incarnatam; in Christo virtutem corporis vim poenae sine sensu poenae excepisse; naturam carnis in Christo esse absorptam a divinitate, post resurrectionem transiisse in divinitatem (Tract. de Incarnat.). Porro: in operibus bonis nos incipere, gratiam subsequi; necesse esse ut secundum id operemur, quod magis delectat; gratia agi hominem invincibiliter et insuperabiliter (vel inseparabiliter). Ulterius: verbum accedens ad elementum mundare non quia dicitur, sed quia creditur; soli Deo necesse esse confiteri peccata; infantibus necessariam esse communionem Eucharistiae, ut ingrediantur vitam aeternam; in Eucharistia manere naturam panis; eam esse signum corporis Christi; Episcopos magis consuetudine quam dispositionis dominicae veritate presbyteris esse maiores.

Tum: peccatores non esse de Ecclesia; quando Christus promisit aedificationem Ecclesiae in petra, promisisse aedificationem in se ipso. Huiusmodi propositiones omnes prolatae ab haereticis damnatae vel damnandae sunt, apud Patres tamen in sanum et catholicum sensum explicantur ex contextibus, et ex eorum doctrina alibi clariori.

Hinc patet, quam absurdi sint Ianseniani, cum Baii et Quesnelli propositiones ab errore immunes esse defendunt eo, quod earum quaedam paene verbis s. Augustini conceptae sint. Patet etiam, quantopere deceptus sit historicus ille, qui hoc tempore³ ex simili prorsus ratione ausus est defendere, s. Augustinum esse «parentem Iansenismi». Par cum Ianseniana est causa omnium fere haereticorum, Arianorum, Moncphysitarum, Pelagianorum, Socinianorum, qui in suis erroribus tuendis ad obscuriora quaedam dicta ss. Patrum appellare solebant.

Quamvis haec ita sint, non est tamen negandum, potuisse fieri et revera factum esse, ut in aliquo doctrinae capite ss. Patres nonnulli a veritate aberraverint. Ratio vero et conditio, sub qua intra fines Ecclesiae diversitas sententiarum locum habere potest, et sub qua ergo etiam aliquando dissensus aliquis ss. Patrum invalere potuit, generatim est obscuritas quaestionis ex defectu solemnis iudicii antecedentis. Speciatim sententiarum diversitas oriri consuevit ex modo quo caput doctrinae adhuc implicite in alio, nondum clare et explicite in se erat propositum; vel ex modo, quo dogma magis in praxi et consuetudine, quam in distincta et «instanti praedicatione» continebatur. Ex altera parte huiusmodi dissensus ipse indicium est et argumentum quaestionis eo tempore nondum eliquatae et obscuritatis adhuc obtinentis.

Verum huiusmodi obscuritas nullo umquam tempore fuit in iis fundamentalibus doctrinis revelatis, quae omnibus explicite semper cognoscendae et credendae erant, atque ideo in publica professione et symbolo fidei continebantur; nec potest admitti in quibusvis aliis revelatis doctrinis post solemnem et publicam definitionem. Ergo etiam singulorum ss. Patrum a doctrinis ipsorum iam aetate ita eliquatis dissensus admitti nequit, nec potest componi cum principiis quibus regebantur, et cum auctoritate qua semper eminebant in Ecclesia.

c) In iis denique capitibus, in quibus realis ostendi potest singulorum aliquot Patrum dissensus a subsecuto deinceps universali consensu, semper etiam demonstrari potest, istas dissentientes opiniones non esse derivatas ex Traditione. Speciatim fontes fere esse solent: α) praeiudicata interpretatio alicuius loci Scripturae (ut in opinione angelis corpora tribuentium; et aliorum, si qui visionem beatificam usque ad resurrectionem differri putabant; vel qui duplicem resurrectionem, et inter utramque regnum chiliasmi opinando statuebant); β) conclusiones perperam deductae ex fidei analogia (ut in sententia rebaptizantium saec. III, et in opinione eorum qui Pastorem Hermae, ep. Barnabae etc. accensebant Scripturae divinae saec. II. III.); γ) facta particularia non rite explicata, vel argumenta interna perperam adhibita (quod utrumque accidit in haesitationibus saeculi III. IV. circa auctoritatem canonicae aliquot librorum Scripturae).