Tractatus de divina traditione et Scriptura

De origine controversiae circa libros deuterocanonicos veteris Testamenti.

« Negandum non est, circa aliquos libros Scripturae veteris Testamenti intra ipsos fines Ecclesiae controversiam aliquando exstitisse; verum contendimus, 1°. quaestiones alicuius momenti de canone ecclesiastico Scripturarum V. T. non ante saeculum IV. excitatas fuisse; 2°. hanc controversiam non ex maiorum Traditione originem habuisse, sed ex instituta comparatione Scripturarum Ecclesiae cum Scripturis canonis hebraici, quae post editionem hexaplarem Origenis late diffusam potissimum promota est. »

Duo dicimus in thesi, controversiam de libris sic dictis deuterocanonicis nullam alicuius momenti fuisse ante saeculum IV; contradictionem deinde non ex Traditione sed ex comparatione Scripturarum Ecclesiae cum Scripturis hebraicis ortum habuisse¹. Sive potius duplex adhibemus argumentum, quo demonstretur posterior origo controversiae, primum negativum ex silentio antiquitatis, alterum positivum ex fonte huius controversiae.

I. Agitur de facto historiae ecclesiasticae seu specialius historiae dogmatum, utrum controversia quam circa aliquos libros veteris Testamenti nonnullam saeculo IV. et deinceps fuisse novimus, derivata sit ex tempore antecedenti, ac proinde idem status quaestionis iam fuerit III. et II. saeculo. Supersunt documenta satis multa II. et III. saeculi, ut ex iis facti veritatem explorare liceat.

1°. Constat ex thesibus antecedentibus X. et XI, tribus primis saeculis hos libros omnes fuisse inter Scripturas Ecclesiarum et in eodem censu habitos ac libros protocanonicos; controversiae autem vel dubitationis nulla exstat memoria usque ad initia IV. saeculi. Atqui in tam frequenti horum librorum citatione penes Patres II°. et III°. saeculi, penes Clementem Alexandr., Tertullianum, Origenem, Cyprianum et alios (vide th. X.) non est credibile, numquam indicatam fuisse controversiam, si aliqua iam exstitisset; praesertim cum diversitas librorum Ecclesiae et librorum penes Hebraeos saltem nonnullis et maxime Origeni optime esset perspecta, et cum de aliis libris hinc inde inter Scripturas numeratis significare dubitationes non omiserint, ut de libro Enoch Tertullianus (de cultu feminar. l. I. c. 3.)²; de Pastore Hermae idem Tertullianus (de Pudicit. cc. 10. 20.), fragmentum Muratorianum (Galland. II. p. 208.), et Origenes (hom. 8. in Num. T. II. p. 294; hom. 1. in Ps. 37. ib. p. 681; in Matth. tract. 30. ib. p. 872.)!, atque inde a III. saeculo etiam de libris deuterocanonicis N. T. ut Origenes (apud Euseb. VI. 25.). Quin imo modus ipse privatae dubitationis Iulii Africani de partibus Danielis et modus responsionis Origenis clare indicat, nullam adhuc controversiam quoad ss. librorum numerum ex diversitate codicis ecclesiastici et hebraici fuisse in Ecclesia auditam (vid. p. 409. nota).

2°. Dixi, nullam exstare memoriam controversiae aut dubitationis de hisce libris usque ad IV. saeculum. Nam Melito saec. II. (Euseb. IV. 26) et Origenes saec. III. (Euseb. VI. 25, et in Philocalia c. 5.) consignarunt quidem canonem, qui solos libros protocanonicos comprehendit; at in illo non enumerare libros ab Ecclesia receptos propositum habebant, sed docere tantummodo, qui et quot libri etiam a Iudaeis essent admissi.

Quoad Origenem res est luculentissima ex disertis eius verbis. « Non est ignorandum, libros in Testamento positos (ἐνδιαθήκους), ut Hebraei tradiderunt, esse viginti duos, *quantus penes ipsos numerus est litterarum...*sunt autem hi viginti duo libri iuxta Hebraeos sequentes » etc. Est idem deinde evidens ex modo ipso numerandi; non solum enim servat studiose numerum hebraicarum litterarum, et ad hunc finem, ita ut penes Iudaeos minime vero apud Christianos fieri constat, coniungit plures libros in unum; sed etiam indicat singulorum appellationes Hebraeis solemnes: Genesis « apud Hebraeos ex libri initio Bresith;.,. Iudices, Ruth apud ipsos in uno Sophetim; Reg. I. II, apud ipsos liber unus Samuel » etc. Denique non hunc Hebraeorum sed alium canonem ampliorem penes Christianos ab Origene agnitum fuisse, constat ex diserta eius doctrina in epistola ad Africanum et ex modo, quo libris omnibus s. Scripturae utitur (supra p. 411.)³.

Idem fuisse Melitonis consilium designandi scilicet libros a Iudaeis admissos, colligitur ex adiunctis. Nam Onesimus Episcopus, pro quo Melito et catalogum et excerpta ex libris in catalogo indicatis composuit, desiderabat discere, quot et quales essent libri penes Synagogam. De veteris inquam Testamenti libris quaerebat Onesimus et respondebat Melito, uterque nihil sollicitus de libris novi Testamenti; et ex Lege ac Prophetis postulabat ille excerpta « de Salvatore et universa fide nostra, » idque ex studio fidei et doctrinae ad pugnandum pro religione christiana (περὶ τῆς αἰωνίου σωτηρίας ἀγωνιζόμενος). Melito autem « profectus in orientem et ad ipsum locum, in quo haec (i. e. illa quae Onesimus quaerebat) praedicata et facta sunt, diligenter exquisivit libros V. T. (nihil de novo Testamento) eorumque indicem descripsit. »

Atqui a) studium tam sollicitum de libris tantummodo veteris Testamenti, et cognoscendi accurate quae in illis libris sunt de Salvatore et religione christiana, atque ardor pugnandi pro hac aeterna salute, ob quem Onesimus a Melitone laudatur, plane indicant scopum polemicum defendendi religionem christianam adversus Iudaeos, eiusque veritatem demonstrandi ex libris ab ipsis Iudaeis admissis, ut eadem aetate et in eadem Asia minori factum est prolixo opere a Iustino, qui dialogum cum Tryphone Ephesi habuit teste Eusebio l. IV. c. 18. Ad hunc utique scopum opus erat perspectum habere canonem Iudaeorum, ut Iustinus et postea Origenes monuerunt (cf. supra p. 408). b) Quod Melito ad cognoscendos libros V. T. in Palaestinam profectus est non forte eo, quod inde religio et praedicatio christiana exordium sumpserit, sed quod illic data fuerit et acta revelatio et historia veteris Foederis, pariter persuadet eum Iudaeorum canonem exquisivisse; quod enim ait, se ad locum profectum esse, in quo res illae praedicatae et gestae sunt, perinde est ac si diceret, se gentem ipsam adiisse, in qua praedicatio illa vetus primum facta est. De librorum scilicet numero non ex loco, sed a gente aliquid discere potuit⁴. Canonem profecto christianum Melito et Onesimus Episcopi Asiae minoris, ubi Apostoli Petrus, Paulus, Ioannes Ecclesias fundaverant, iam aliunde perspectum habebant; nec opus erat adire locum, ubi vetera illa praedicata et gesta erant, et illic « diligenter discere libros veteris Testamenti. » c) In canone Christianorum ab Apostolis tradito Melito non eos solos libros habuit, quos in canone a Iudaeis accepto descripsit, quantum constat ex modo, quo in « Clavi s. Scripturae » citat libros deuterocanonicos absque discrimine aeque ac protocanonicos tamquam partes s. Scripturae (vid. supra p. 411). Denique d) quinam erant Christiani medio saec. II, qui libros tantum protocanonicos admitterent? Penes Ecclesias ex gentibus seu secundum harum ritum constitutas non reperisset Melito aliam Scripturam, quam quae ubique terrarum ab Apostolis tradita erat in editione graeca Alexandrina; Christiani iudaizantes tempore Melitonis ⁵ iam nulli erant nisi sectarum haereticarum. At apud has canonem certe non quaesivit; et si id contenderetur, perinde nobis esset ab his sectis vel a Iudaeis catalogum ss. librorum repetiisse. Maneat ergo, quod diximus de recensione canonis Iudaici et non christiani facta a Melitone. Quod vero Eusebius ait, Melitonem confecisse catalogum librorum V. T. qui apud omnes in confesso sunt, των ὁμολογουμενων, nullam creat difficultatem; ea enim distinctio in ὁμολογουμενους et ἀμφιβαλλομενους quoad libros V. T. non ad Melitonis sed ad Eusebii aetatem refertur.

Fragmentum Muratorianum (Galland. II. p. 208.) non veteris sed novi Testamenti catalogum exhibet. De libris V. T. nihil ibi aliud habetur, nisi quod una cum libris novi Testamenti inter Scripturas computatur « Sapientia ab amicis Salomonis in honorem ipsius scripta. »

Dubitationem singularem Africani nihil ad indicandam ortam iam tunc controversiam sed magis ad oppositum pertinere, iam supra demonstravimus.

In Constitutionibus Apostolicis l. II. c. 57. non completum Scripturarum canonem describere, sed summatim libros in synaxi legendos indicare propositum est. Qui enim secus fit, ut nec protocanonici Ruth et Esther, et in N. T. nullae ex epistolis catholicis nominentur? Ceterum quantum generalis ille modus indicationis permittit, etiam omnes deuterocanonici V. T. ibi comprehensi reperiri possunt ⁶. Ubi enim dicitur, legendos esse libros qui pertinent ad reditum ab exilio (τα της ἐπανοδου,) facile intelligi possunt non modo libri Esdrae, sed etiam omnes historici scripti post Artaxersem (cf. Iosephum contr. Apion. II. c. 8.). Nomine autem Salomonis comprehendi libros quinque (i. e. etiam Sap. et Ecclesi.) apparet ex ipsis Constitutionibus l. IV. c. 11; VI. c. 15. 30. etc., ubi Ecclesi. et Sap. simul cum Prov. expresso etiam nomine Salomonis citantur; librum Baruch more solito sub Ieremia includi, constat ex l. V. c. 20; VI. c. 23.

Canon apostolicus 85. huc non pertinet utpote consentientibus criticis, saeculo III. longe posterior.

Nulla igitur ante saeculum IV. exstat certa memoria alicuius controversiae.

II. Putamus primam occasionem inquisitionis, cui usus et praxis Ecclesiarum in omnibus hisce libris V. T. recipiendis non amplius sufficere videretur, unde apud aliquos doctores dubia excitata sunt, utrum de libris in canone hebraico non exstantibus aeque certo constaret, atque adeo controversiam in suo exordio repetendam esse ex Origenis recensione et comparatione Scripturarum ut erant in graeca et ecclesiastica editione, cum textu hebraico.

1°. Id probatur ex nexu synchrono ortus controversiae cum amplissima diffusione recensionis Origeniana. A saeculo III. exeunte ad medium saec. IV. hexaplaris editio Origenis, ubi, quae deessent in hebraico textu, obelis transfixa notabantur, propagata erat ita, ut non modo « in eruditorum libris reservaretur » (Hieron. ad Sunn. et Fretel. ep.106. n.2.), sed etiam omnes Ecclesiarum bibliothecas occupaverit; et si quis eam abolere vellet, quemadmodum ait s. Hieronymus, « omnes Ecclesiarum bibliothecas damnare cogeretur; vix enim unus aut alter inveniebatur liber, qui ista non haberet » (ad Aug. ep. 112. n. 19); iamque « omnes Christi Ecclesiae tam Graecorum quam Latinorum Syrorumque et Aegyptiorum hanc sub asteriscis et obelis editionem legerent » (Hieron. praefat. in Dan. T. V. p. 622.). In tanta autem horum exemplarium cum suis obelis propagatione simul proposita erat velut provocatio, ut diligentius inquireretur, qua ratione tam multa legerentur in editione ecclesiastica, quae ab Hebraeis non agnoscerentur. Atqui hoc ipso tempore primum audita est divisio librorum veteris Testamenti in ὁμολογουμενους qui essent in confesso apud omnes, et ἀντιλεγομενους quibus contradiceretur, quam forte primus explicite declaravit Eusebius l. VI. c. 13, homo assiduus in operibus Origenis. Accedit quod illa controversia et librorum distinctio se continuit intra limites Ecclesiae graecae, ubi graeca editio sola exstabat, et cum signis Origenianis propagata est in bibliothecis Ecclesiarum. Contra vero in occidente editio ecclesiastica latina diu ante Origenis recensionem derivata ex graecis exemplaribus adhuc illa signorum suppellectili destitutis, perseveravit in publico usu esse absque signis Origenianis saltem usque ad s. Hieronymum⁷. Quod enim ipse de latinis lectoribus codicum Origeniarum ait, intelligi debet de graecis codicibus apud Latinos etiam propagatis. Hinc eadem illa vetus editio latina absque ullo discrimine cum libris protocanonicis immixtos continens deuterocanonicos felici et fortissimo velut aggere irruptionem illius controversiae et haesitationis a doctoribus occidentalis Ecclesiae arcebat. Re etiam vera nullam videmus umquam in occidente dissensionem nisi apud s. Hieronymum, qui evidenter nititur comparatione cum libris Hebraeorum, et aliquam controversiae indicationem ex Graecis translatam apud Hilarium et Rufinum. Quisque iam videt, tum conditionem graecae editionis Scripturarum eo tempore, quo primum occurrit vestigium controversiae, tum diversum statum quaestionis in occidente et in oriente conspirantem cum ipso diverso statu editionis ecclesiasticae in utraque parte Ecclesiae vehementis esse indicium, si non est certa demonstratio, controversiam ex ea quam diximus occasione, ortum habuisse⁸.

2°. Ad eandem controversiae originem suadendam liceat addere animadversionem, quae saltem coniecturae loco valeat. Mirum videtur, graecos doctores omnino plures librum Esther, qui sine dubio est in canone hebraico, non computare cum libris canonicis, sed cum iis qui in quaestionem vocati sint (ἀντιλεγομενοι). Ita Athanasius, Nazianzenus, Amphilochius, Synopsis Athanasiana, Leontius, Nicephorus. Contra vero librum Baruch, qui iam diu inter hebraicas Scripturas non amplius exstat, collocant in suis catalogis expresso nomine inter libros ab omnibus admissos Athanasius, canon 60. Laodicenus, Cyrillus Hierosolym., Nicephorus Constantinopolitanus (inter scriptores Byzantinos post chronograph. Syncelli, apud Pithoeum cod. canon. p. 348; apud Montfauc. Bibl. Coislian. p. 204.); alii comprehenderunt Baruch sub nomine Ieremiae, ut ex modo citationum constat. Eadem ratione inter libros extra dubitationem positos referunt partes deuterocanonicas Danielis, ut tum ex Synopsi Pseudo-Athanasii et Chrysostomi (T. VI. p. 389.) tum ex citationibus clarum est. Atqui totus hic modus valde singularis librum unum, qui exceptis paucis capitibus est in canone Hebraeorum, collocandi inter eos qui apud Hebraeos non sint, et ita inter ἀντιλεγομενους; vicissim vero librum alterum qui in hebraeo non exstat, et libri adhuc tertii partes deficientes in canone Hebraeorum, connumerandi libris penes Hebraeos admissis et ita ὁμολογουμενους, totus inquam hic distributionis modus plenissimam habet explicationem in hypothesi, quod Origenis hexaplaris editio illis doctoribus pro norma fuit in censione canonis; hac autem hypothesi non admissa explicari vix potest.

Nam librum Baruch repererat Origenes versum a LXX interpretibus in linguam graecam, atque ideo signa ei apposuit non velut libro deficiente sed velut exstanti in textu hebraico. Constat id ex celebri codice Chisiano, ex quo Simon de Magistris edidit librum « Daniel secundum LXX. » Ibi p. 112 post Ieremiam exstat liber Baruch « secundum LXX » ⁹. Iamvero illic non singulae lineae obelo transfixae sunt, ut fit in libris hebraice non repertis; sed imo solum hinc inde in quibusdam locis per obelos indicatur differentia versionis LXX ab hebraico textu, quem ergo Origeni adhuc praesto fuisse recte colligimus. Ita mihi vir doctus bibliothecae Chisianae praefectus testatus est. « Obeli solum hinc inde in quibusdam locis reperiuntur, rari admodum lemnisci. » Insuper in codice syriaco hexaplarbi bibliothecae Ambrosianae exstant huius eiusdem libri Baruch lectiones variae ex Theodotione additis signis Origenianis (Eichhorn Repertor. T. III. p. 170.). Theodotion ergo versionem graecam instituerat, ac proinde textum hebraicum saeculo II. superstitem fuisse dicendum est. Accedunt ad confirmationem dicta veterum. Ab ipso Origene in catalogo quem describit ab Hebraeis adoptatum (Euseb. VI. 25.), ponitur « Ieremias cum lamentationibus et epistola (i. e. cum nostro cap. VI. Baruch) in uno libro; » in Const. Apostol. l. V. c. 20. affirmatur, eo adhuc tempore (saeculo III.) Baruch legi consuevisse in synagogis, et Epiphanius (forte ex Origene) ponit Baruch inter libros, quos habebant Iudaei reduces ab exilio (Haeres. VIII, n. 6.).

Porro partes Danielis quae nunc hebraice non amplius supersunt, non secus ac librum Baruch reperit Origenes versas a LXX, et eas non obelis ÷ sed partim lemniscis ⁓ notavit, partim reliquit absque siglis, ut designarentur velut exstantes in textu hebraico, quemadmodum palam facit idem codex Chisianus, ex quo Simon de Magistris versionem Danielis secundum LXX et secundum Theodotionem cum signis Origenianis edidit. Theodotionem illas partes vertisse in graecum alioquin constat (iuxta Theodotionem enim habemus eas in nostra Vulgata); exstitisse autem etiam versionem Aquilae et Symmachi colligit de Magistris ex ipso codice Chisiano, in quo primis versibus c. 13. h. e. historiae Susannae adduntur lemnisci an cum litteris A. Σ. Θ. quibus significetur tres interpretes Aquilam, Symmachum, Theodotionem sensu convenire cum LXX. (Daniel secundum LXX. p. 77. 81.).

In hoc igitur statu editionis hexaplaris ¹⁰ non est mirum, a doctoribus quibus illa pro norma erat, Baruch et partes deuterocanonicas Danielis poni inter libros ab omnibus admissos. Contra vero initium libri Esther in hexaplari editione erat somnium Mardochaei (in Vulgata c. XI) ¹¹ praefixis obelis per integrum caput, ut nunc adhuc comparet in codice Arundeliano edito ab Usserio (Syntagma de LXX versione etc. Londini 1655. p. 111. 112.). Obeli vero significabant, locum non exstare in textu hebraico. Inde pronum erat, ut illa hexaplari norma semel praestituta doctores iidem librum Esther simpliciter ad ἀντιλεγομένους numerarent.

3°. Denique magna consensione doctores illi qui hanc de libris deuterocanonicis controversiam indicant, appellant ad numerum 22 litterarum hebraicarum, atque hoc ipso modo numerandi ostendunt, se pendere a censione hebraica. Ita libros numerant non solum illi, qui evidenter canonem exhibent hebraicum, ut Origenes, Epiphanius, Hilarius, quos imitantur Cassiodorus, Beda, Anastasius Sinaita iunior, Primasius, Agobardus; sed eidem numerationi insistunt etiam alii, qui de libris agunt quatenus apud Christianos unanimi consensu recipiuntur, ut Athanasius, Cyrillus Hierosol., Synopsis Athanasiana, iidemque indicant illam plurium librorum in unum coagmentationem, quam in censione Hebraeorum observari ab Origene didicerant. Imo etiam disertis verbis aliquando significant, rationem ponendi librum inter admissos ab omnibus vel inter controversos ex eo pendere, utrum is liber sit vel non sit in canone hebraico. Ita auctor Synopsis Athanasianae primum ponit Esther inter libros, qui non censentur in canone, leguntur tamen catechumenis; tum subdit: « aliqui tamen veterum dixerunt, apud Hebraeos etiam Esther poni in canone, hinc vero Ruth ut unum librum computari cum libro Iudicum, atque ita iterum numerum 22 expleri librorum, qui apud ipsos sunt in canone. » Atqui utrum liber aliquis in canone Hebraeorum admissus sit an secus, iidem doctores imprimis intelligebant ex signis hexaplaribus Origenis. Omnibus igitur consideratis omnino prima occasio controversiae ab illa Origenis editione repetenda esse videtur¹².