Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Omnis assensus nostri intellectus est vel immediatus, ubi veritas obiectiva ex se ipsa non autem per aliam veritatem praecognitam intellectui manifestatur, vel est assensus mediatus, ubi veritas manifestatur non per se ipsam, sed per aliam veritatem praecognitam. Cognitio igitur veritatis mediata eatenus solum locum habere potest, quatenus nititur veritate alia praecognita tamquam principio; adeoque nisi aliqua sit veritas immediate cognita, cui ut principio innitantur cognitiones sequentes mediatae, nulla omnino cognitio (per iudicium) locum habere potest (vide supra cap. II.). Declaratio, quanam sit in singulis cognitionibus mediatis veritas illa immediate cognita, est et dicitur resolutio cognitionis in sua principia.

Omnis fidei proprie dictae assensus est necessario mediatus, adeoque nexus altero assensu immediato in veritatem aliquam, quae est principium seu obiectum formale, propter quod assensus fidei praestatur (supra cap. II. §. III.). Inquisitio igitur et determinatio veritatis immediate cognitae, cui non amplius propter aliud distinctum motivum formale praestatur assensus, et quae est motivum formale assensus fidei divinae, dicitur analysis actus fidei seu resolutio assensus fidei in sua principia (intestina).

2. Veritas revelata quam credimus, e. g. tres esse personas divinas, est obiectum materiale fidei. Assensus in veritatem revelatam innititur veritati alteri praecognitae. Haec autem est duplex: a) quod Deus est infallibilis in cognoscendo et in revelando (infinita scientia et veracitas, quae ut infinita maiestas et dignitas cui debeatur assensus, appellatur uno verbo auctoritas Dei); et b) quod Deus hanc veritatem credendam e. g. Trinitatem personarum revelavit. Utrumque complexum dicitur et est auctoritas Dei revelantis. Haec igitur auctoritas Dei revelantis est ratio, propter quam creditur, seu est obiectum formale fidei divinae.

Omnis ergo actus fidei divinae necessario includit assensum in tres veritates inter se distinctas; in veritatem ipsam revelatam (in obiecto materiale), qui est formalis actus fidei; in auctoritatem Dei, et in existentiam talis revelationis divinae, qui posterior assensus in hanc utramque veritatem potest dici assensus in principia fidei. Sive iam hic actus sit duplex distinctus sive unicus complexus habens pro obiecto auctoritatem Dei hoc illudve revelantis; semper requiritur saltem ratione prior cognitio duplicis huius veritatis. Neque enim auctoritas Dei per se spectata nisi consideretur in revelatione huius determinatae veritatis, neque existentia revelationis nisi cognoscatur ut Dei infallibilis in sciendo et in revelando, potest esse ratio fide divina credendi hanc talem veritatem revelatam. Unde in omni actu fidei est virtualis discursus, ut aiunt, seu assensus in unam veritatem propter duplicem veritatem aliam praecognitam, in quam assensus vel explicitus praecedit, vel implicite includitur in ipso actu fidei.

3. De hac re numquam multoque minus post definitiones s. Concilii Vaticani debuisset esse inter viros catholicos disceptatio. Quid enim? nonne evidens est, fidem Deo revelanti hanc illamve veritatem e. g. SS. Trinitatem aut Verbi incarnationem praestari nullo modo posse, nisi in hunc articulum revelatum assensus mentis praestetur propter auctoritatem h. e. propter infinitam veritatem (in cognoscendo et in loquendo) Dei revelantis hunc ipsum articulum credendum? Nonne omnes catechismi docent, et omnes fideles semper et ubique elicuerunt et eliciunt actum fidei hoc uno modo: credo hanc rem propositam, hunc articulum e. g. tres esse divinas personas, Verbum esse incarnatum, quia Deus infinita veritas, qui nec falli nec fallere potest, hanc ipsam rem revelavit? Definitio s. Concilii tam lucida est, ut nullus ambiguitati locus relinquatur. « Fidem quae humanae salutis initium est, Ecclesia catholica profitetur, virtutem esse supernaturalem, qua, Dei aspirante et adiuvante gratia, ab eo revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest. » « Si quis dixerit, fidem divinam a naturali de Deo et rebus moralibus scientia non distingui, ac propterea ad fidem divinam non requiri, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur; anathema sit » Conc. Vatic. sess. III. cap. 3. et de Fide can. 2.

Iam vero evidens est, haec tria ad quae actus fidei referri dicitur, rem revelatam e. g. incarnationem Verbi, auctoritatem Dei qui nec falli nec fallere potest, factum Dei actu revelantis seu factum revelationis, esse tres veritates inter se omnino distinctas. Porro declaratur: rem revelatam veram esse credimus, mentis ergo assensum praestamus in unam ex tribus illis veritatibus distinctis, propter duas alias veritates, nempe propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest; non propter auctoritatem Dei infallibilis tantummodo in se spectatam, nec propter factum revelationis spectatae seorsum ab auctoritate Dei infallibilis, sed propter auctoritatem Dei revelantis, qui nimirum non solum possit revelare veritates, sed qui actu revelet hanc veritatem credendam, adeo ut auctoritas Dei infinitae et substantialis veritatis veluti informet factum revelationis seu verbum Dei.

Nam a) veritati infinitae tantummodo in se spectatae nec debet nec potest in ordine ad revelationem alius mentis assensus praestari nisi hic universalis: quidquid Deus veritas revelaverit, necessario verum est et credendum a ratione creata increatae veritati penitus subiecta. Hic autem, facto revelationis nondum supposito, tandem est assensus conditionatus: si Deus veritas aliquid revelet, id necessario verum est ac credendum; nullatenus autem est aut esse potest assensus absolutus in hanc illamve veritatem e. g. in Trinitatem personarum aut Verbi incarnationem. Hinc s. Thomas concedit, etiam infideles tenere, « quod Deus (si loquitur) non loquitur nisi verum; » sed discrimen inter fidelem et infidelem in eo ponit, quod infidelis « non credit Deo in homine (actu) loquenti » 3. dist. 23. q. 2. sol. 2. ad 3. Pariter Angelicus velut unum inclusum in altero coniungit haec duo, « adhaerere Dei loquentis testimonio, in quo infallibiliter veritas invenitur; » et « adhaerere veritati, quae in divina cognitione consistit » S. Th. de Veritat. q. 14. a. 8. O. Ex altera igitur parte b) ratio credendi fide divina (ut per se patet) non est nec concipi potest testimonium, nisi formaliter spectatum ut revelatio seu verbum ipsius Dei. « Ego dedi eis sermonem tuum... sanctifica eos in veritate, sermo tuus veritas est..... non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis, qui credituri sunt per verbum eorum in me » ¹ (per verbum quod eis a Christo, et Christo licet aliter a Patre datum est) Io. XVII. 14. sqq. « Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei ², accepistis illud non ut verbum hominum, sed, sicut est vere, verbum Dei » 1. Thess. II. 13. Porro c) cum actus fidei a nobis ipsis eliciatur (interne aspirante et adiuvante gratia Dei), sane non possumus propter auctoritatem Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest, credere vera esse ab eo revelata, e. g. mysteria Trinitatis aut incarnationis Verbi, nisi quatenus nobis cognita est auctoritas Dei (actu) revelantis, propter quam credimus. « Obiectum formale munus obiecti exercere non potest.... nisi ab intellectu cognoscatur sub illa ratione, sub qua potest illum movere, quia ab obiecto incognito non movetur intellectus » Suarez disp. 3. sect. 6. n. 1. Adeoque Deus veritas infallibilis, et Deus credendas veritates actu per verbum suum revelans est ratio obiectiva, eademque nobis per cognitionem (supernaturalem) applicata est ratio formalis in nobis (subiectiva), propter quam credimus vera esse ab eo revelata ³.

Haec non video, quomodo a quopiam theologo in dubium vocari queant, cum sint quoad rem ipsam doctrina catholica a s. Concilio Vaticano iterum declarata ac definita. Quare indubitatum est, quod diximus, assensum fidei proprie dictae necessario ex ipsa sua essentia esse assensum mediatum, h. e. assensum in unam veritatem propter veritatem aliam, eamque non modo obiective existentem, sed etiam subiective cognitam, cui ipse formalis actus fidei innititur: « revelata vera esse credimus propter auctoritatem Dei revelantis. » Quod idem ita exprimit s. Thomas. « Fides de qua loquimur, non assentit alicui, nisi quia est a Deo revelatum; unde ipsi veritati divinae (nimirum revelanti, ut habet membrum antecedens) fides innititur tamquam medio » S. Th. 2. 2. q. 1. a. 1.

4. Nomine discursus in actu fidei, de quo nunc iterum quidam theologi multa minus recte disserunt, non intelligitur aliud quam assensus in unam veritatem propter cognitam veritatem aliam, quoniam nimirum una nobis non patefit nisi per alteram.

Si uno actu mentis praestatur assensus uni veritati propter alteram, quoniam una e. g. incarnatio Filii Dei patefit ac velut nobis illuminatur per cognitam alteram, videlicet per infallibilem veritatem hoc mysterium revelantem, hunc dicimus discursum virtuale; si actibus distinctis assensus praestatur in infallibilem auctoritatem Dei, in existentiam verbi Dei revelantis hoc mysterium, ac denique propter auctoritatem Dei revelantis in ipsum hoc mysterium, appellatur discursus formalis (vide Card. de Lugo disput. 7. sect. 1.). Igitur in omni actu fidei proprie dictae saltem virtualis discursus continetur eo ipso, quod a Deo revelata vera esse credimus propter auctoritatem ipsius Dei revelantis. « Quid enim est discursus virtualis circa incarnationem, nisi moveri ab auctoritate divina ad illam credendam; aut quomodo potest divina auctoritas movere ad credendam incarnationem, nisi quatenus apparet talis connexio inter unam et alteram, ut non possit esse Deus summe verax revelans incarnationem, quin incarnatio vera sit? » Card. de Lugo disput. 7. sect. 1. n. 7. « Actus fidei licet videatur simplex, in illo includitur virtualis discursus » Suarez disput. 3. sect. 12. n. 10.

Huiusmodi discursus virtualis, videlicet ab una veritate cognita et propter eam veritatem quam praecognoscimus (saltem ratione prius), ascensus ad aliam veritatem, quae unice per illam nobis patefit, hic inquam discursus virtualis profecto declaratur in doctrina Concilii, qua dicitur « ad fidem divinam requiri, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur. » Nam « illud propter significat connexionem, alioquin non crederetur unum propter aliud, » ut recte monet de Lugo disp. 1. sect. 13. n. 293.

5. Recentiores quidam theologi plus minusve pervertendo aliorum sententias magna contentione demonstrandum sibi esse putant, actum fidei non esse « logicam conclusionem. » Non est otium novas horum theologorum sententias examinandi ⁴; sed ne quos supponunt et impugnant errores « conclusionis logicae, » nobis aut veteribus theologis tribuant, tria adhuc licet per se clara animadvertam.

a) In analysi actus fidei non agitur de « iudicio pratico, » quod fidem antecedit, dum ex motivis credibilitatis homo iudicat, has veritates esse credibiles et credendas tamquam a Deo infallibilis veritate revelatas. Videtur recens theologus impugnando « conclusionem logicam, » statum quaestionis ita exhibere, ac si Card. de Lugo aut quispiam alius umquam dixisset, infidelem ex motivis credibilitatis efformare iudicium practicum, rem propositam esse credibilem et credendam, atque inde per « conclusionem logicam » consequi actum fidei. At profecto id nemo veterum theologorum umquam dixit, nec quispiam mente sana dicere potest. Ex eo enim iudicio pratico non sequitur « conclusio logica » : est officium credendi, ergo Deus est trinus personis, quia ipse Deus veritas hoc revelavit; sed « conclusio logica » foret tantummodo haec: ergo nisi libera voluntate inclinem intellectum ad fidem propter auctoritatem Dei revelantis, quae mihi satis proposita est, violo meum gravissimum officium erga Deum, meque expono aeternae damnationi. Quaestio itaque non est de actibus, qui antecedunt, nequaquam vero ingrediuntur ipsum actum fidei; sed in ipsa fide, dum iam credimus veritatem revelatam non sane propter motiva credibilitatis, sed propter auctoritatem Dei revelantis, quaeritur, utrum et quis sit ordo obiectorum fidei, in quae assentimur sive uno actu complexo sive pluribus actibus distinctis. Hic igitur dicimus, assensum fidei in rem revelatam inniti veritati alteri, quae in ipso actu fidei praecognoscitur, quod Deus infallibilis hanc rem credendam revelavit; atque ideo formalem fidei assensum non esse nec posse esse immediatum, sed necessario esse mediatum utpote praestitum propter veritatem aliam (prioritate rationis) praecognitam^[322. Theologus qui nuper multis disputavit contra « conclusionem logicam, » considerat assensum fidei in relatione ad antecedens iudicium practicum de credibilitate et officio credendi, ac per illud iudicium ait praesentari rem credendam ad eum modum, quo in iudicio immediate evidenti (c. g. idem non potest simul esse et non esse) sese habet ap-⁵.

b) Videntur adversarii quandoque ita disputare, ac si quaestio esset, an actus fidei sit logicus in veritatem consequentem assensus propter naturaliter perspectam legitimam consequentiam. Huius enim erroris suspicionem videtur obtrudere illa saepe repetita monitio: actum fidei apprehensio terminorum. Unde concludit: « assensus fidei secundum suum characterem logicum non est assensus mediatus, sed considerandus est et habendus ut assensus immediatus. » At profecto haec totum statum quaestionis pervertunt, et in se vera non sunt, nec video quo sensu intelligi queant. Iudicium illud practicum praesupponitur quidem ante actum fidei, sed ipsum formalem assensum fidei, de cuius elementis quaeritur, non ingreditur; et si ingereretur, profecto non se haberet per modum apprehensionis terminorum in iudicio evidenti, sed ut iudicium de una re ad iudicium connexum de alia re. Verum ut diximus, quaestio est de elementis ipsius actus fidei, dum revelatam veritatem credimus (atque adeo ei assensum praestamus) « non propter intrinsecam rei veritatem perspectam, sed propter auctoritatem Dei revelantis. » Ubi sane auctoritas Dei revelantis non solum obiective ut existens, sed etiam subiective a nobis per assensum apprehensa enuntiatur ab ipso Concilio Vaticano ut causa h. e. ut ratio, propter quam assensum praestamus veritati revelatae. Atque adeo veritas una (seu potius duplex, Deus infallibilis actu revelans) assensu (supernaturali) apprehensa nobis est ratio, propter quam assentimur (formali actu fidei) veritati alteri (e. g. Verbum esse incarnatum); qui proinde assensus fidei essentialiter est mediatus.

Unde etiam nec sequi possumus, nec (ingenue fateor) intelligere valeo doctrinam aliquot theologorum, qui « discursum virtuale » in actu fidei excludi putant hac ratione. « Cum divina revelatio non sit causa rei revelatae, sed pura attestatio, neque fidelis credens perspiciat ullam colligationem inter revelationem et rem revelatam; sed revelatio sit quasi lux sub qua rem revelatam cognoscit, et fidelis immediate credat ratione divini testimonii: ideo sicut oculus videndo colores media luce, non discurrit virtualiter etiam ex parte obiecti; ita neque fides credendo ratione divini testimonii » Card. Gotti de Fide q. I. dub. IV. §. 2. n. 12. Profecto divina revelatio non est quidem causa efficiens rei revelatae, sed est tamen credentibus causa obiectiva seu ratio et quidem unica, per quam eis manifestatur veritas rei revelatae, et propter quam cognitam assentiuntur credendo rei revelatae ut verae. Unde fidelis non quidem perspicit colligationem ut inter causam et effectum, sed profecto perspicit in omni actu fidei saltem virtualiter mente sua credente colligationem absolute necessariam inter attestationem Dei qui nec falli nec fallere potest, et inter veritatem rei quam attestatur. « Non potest credi fide certa, nisi credatur certo propter auctoritatem non esse « conclusionem logicam. » At illi ipsi theologi, qui docent in actu fidei esse aut esse posse discursum formalem (ut Card. de Lugo, Vasquez et alii), huiusmodi absurditatem « conclusionis logicae » numquam somniant. Nimirum mens elevata per lumen fidei tenet firmitate super omnia tum veritatem Dei essentialiter infallibilem tum existentiam divini testimonii (obiectum formale fidei) de re credenda (obiecto materiali fidei), seu in complexu a-

Dei; nec potest credi certo propter auctoritatem Dei, nisi credatur certo (id est teneatur firmissime) connexio auctoritatis divinae cum veritate mysterii revelati » Card. De Lugo disp. 7. sect. 3. n. 40. Porro similitudines a nobis excogitatae non sunt probationes, sed possunt adhiberi ad veritatem aliunde demonstratam illustrandam, si rite usurpentur; si vero applicentur praepostere, nec probant nec illustrant, sed obscurant et pervertunt. Oculus sane non visa luce procedit ad visionem corporis, sed corpus reflectendo lucem in oculum imaginem sui efformat; unde haec similitudo potest adhiberi ad illustrandum modum, quo verum ex intrinseca sua ratione menti nostrae sese manifestat. Quoad fidem vero valet, quatenus nihil potest esse obiectum fidei, nisi quod nobis manifestatur ac velut illuminatur testimonio divino (S. Th. Verit. q. 14. a. 8. ad 4.). At testimonium Dei non illuminat rem revelatam ita, ut haec ex intrinseca sua ratione nobis illucescat, (quod fiet in lumine gloriae); in actu enim fidei mens non assentitur rei propositae propter perspectam eius rationem intrinsecam (qui non esset actus fidei), sed unice propter auctoritatem Dei revelantis, quae est ratio rei illi e. g. facto incarnationis extrinseca, et veritas distincta; adeoque « fides credendo ratione divini testimonii, » assentitur uni veritati ita, ut hic assensus totus innitatur alteri veritati tamquam rationi, propter quam assentitur. Hic autem est assensus mediatus, huncque nos appellamus discursum virtutalem. Fidelis « immediate credere ratione divini testimonii » dici utique potest, quatenus non aliud est medium (sub quo), non alia obiectiva formalis ratio credendi praeter testimonium Dei revelantis; at per hoc ipsum assensus non est immediatus, quia non est ex ipsa rei veritate intrinsecus perspecta, sed mediatus quia est ex infallibili testimonio extrinseco. Hoc modo etiam s. Thomas indicat in fide esse discursum. Primam enim ex rationibus cur Apostolus (Heb. XI. 1.) fidem dicat argumentum, Angelicus hanc assignat. « Argumentum quandoque significat ipsum actum rationis discurrentis de principiis in conclusiones..... Fides potest dici argumentum primo (hoc) modo (nempe ut actus discurrens), in quantum ratio assentit alicui ex hoc, quod est a Deo dictum, et sic ex auctoritate dicentis efficitur assensus in credente; quia etiam in dialecticis aliquod argumentum ex auctoritate sumitur » S. Th. de Verit. q. 14. a. 2. ad 9. ctoritatem Dei actu hanc veritatem credendam revelantis. Hoc est quod s. Thomas dicit « intellectu adhaerere veritati, quae in divina cognitione consistit, » et « adhaerere alicui testimonio, in quo infallibiliter veritas invenitur » S. Th. Verit. q. 14. a. 8. O. In qua quidem adhaesione iam implicite continetur adhaesio ad ipsam rem revelatam testimonio, sicut assensus in praemissas continet implicitum assensum in consequens. At non ideo fidelis assentitur rei divino testimonio propositae, quia naturali ratione regulas logices earumque firmitatem perspicit; sed intellectus ex imperio voluntatis sub lumine gratiae supernaturaliter et firmitate super omnia adhaerens testimonio Dei revelantis qui nec falli nec fallere potest, propter auctoritatem Dei attestantis in particulari hanc illamve veritatem, ut propter rationem formalem assentiendi, sub eodem lumine gratiae assentitur etiam veritati a Deo revelatae. Eodem igitur actu supernaturali quo tenet infallibilem revelationem Dei ut motivum formale credendi veritatem revelatam, etiam tenet connexionem infallibilis revelationis cum veritate rei revelatae; nam esse motivum formale credendi veritatem, et habere hanc connexionem necessariam cum veritate credenda unum idemque est. Esse autem necessarium ad divinam fidem, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur, constat apud omnes catholicos et a s. Concilio iterum declaratum est. (Vide de Lugo disput. 7. sect. 3.).

c) Postremo disceptatio ista ac cautio contra « conclusionem logicam » ita doctrinam theologorum quos impugnat, exhibere videtur, ac si illi actum fidei reducerent ad conceptus quosdam abstractos veritatum, atque ita tandem non Deus vivus veritas revelans, sed conceptus abstractus in mente nostra tamquam logicum antecedens intelligeretur motivum formale assentiendi logico consequenti. Unde doctrinam Cardinalis de Lugo et aliorum redigi dicunt ad « conceptionem logicam et mechanicam, » qua corrumpatur « indoles transcendentalis propria ac necessaria fidei, ut sit elevatio ad intimam unionem cum Deo. » Verba haec ne significationem urgendo graviores errores eis adscribere cogamur, ad hunc sensum reducenda videntur. Fides transcendit modum naturalem cognoscendi; neque enim innititur propriis viribus rationis in cognoscenda veritate, sed supernaturali firmitate innititur atque ita unitur veritati ipsius Dei revelantis⁶. Quoniam hanc « indolem transcendentalem » divinae fidei Card. de Lugo et alii viri docti a recenti de quo agimus, theologo impugnati corrumpere dicuntur, videtur consequi contra eos accusatio nimis gravis, ac si illi tum generatim supernaturalem indolem fidei in discrimen vocarent, de quo paulo ante diximus, tum speciatim reducentes fidem « ad logicum et mechanicum modum concipiendi per conclusiones logicas » in credendo non inniterentur substantiali increatae veritati revelanti; sed conceptu in mente efformato tamquam motivo formali « per logicam conclusionem » inducerentur ad tenendam veritatem aliam ex illo conceptu consequentem.

At profecto haec posterior obiectio, quam iam olim factam Card. de Lugo commemorat (disp. 7. sect. 2. n. 23. cf. sect. 3. n. 38.), totum modum humanum cogitandi et cognoscendi susque deque vertit. Nimirum infallibilem veritatem et revelationem Dei ut certam et realiter existentem non possumus concipere nisi mentis iudicio (quod in actu fidei elicitur sub lumine gratiae et viribus supernaturalibus), sicut eam enuntiare non possumus nisi aliqua propositione et affirmatione; illud autem cui adhaeremus et cui innitimur in credendo, non est conceptus noster ac nostrum iudicium, sed ipsa substantialis veritas actu revelans, quam iudicio nostro supernaturali apprehendimus ut realiter existentem. Haec ergo infallibilis veritas revelans est motivum formale, sub quo rem ab illa revelatam veram esse credimus. Et eodem modo id quod credimus, est res ipsa revelata e. g. SS. Trinitas, quam tamen credere seu (ut loquitur Augustinus) cum assensu cogitare non possumus nisi aliquo (supernaturali) mentis nostrae iudicio. « Actus credentis non terminatur ad enuntiabile, sed ad rem; non enim formamus enuntiabilia, nisi ut per ea de rebus cognitionem habeamus, sicut in scientia ita et in fide » S. Th. 2. 2. q. 1. a. 2.

6. Supposita iam doctrina catholica a s. Concilio iterum definita, « revelatam veritatem propter auctoritatem Dei revelantis credendam esse, » magna oritur quaestio, quae non quidem apud veteres, sed inter paulo recentiores theologos inde a saeculo XVI. magnis contentionibus habita est et nunc iterum a nonnullis excitata, quomodo haec ipsa veritas auctoritatis et locutionis Dei cognoscenda sit. Si utraque cognoscitur per se ipsam, atque adeo assensus in illam est immediatus, in ea sistit analysis fidei tamquam in ultimo principio. Si autem etiam illa utraque veritas vel alterutra cognoscitur per aliam veritatem tamquam per principium formale, propter quod assensus praestatur, atque ita assensus est mediatus, ulterius quaeratur oportet, quaenam sit illa altera veritas praecognita, donec perveniatur ad assensum aliquem immediatum, non amplius praestitum propter aliam distinctam veritatem, cui tamquam principio ac motivo innitatur (cf. supra cap. III. §. I. n. 1.)

Si assensus praecedens in obiectum formale fidei dicitur esse mediatus et praestitus propter veritatem aliam praecognitam, difficillimum erit illam definire, quaenam sit, et quomodo tum non admittatur progressus in infinitum, quin umquam perveniatur ad ultimum assensum immediatum. Si vero dicitur uterque ille assensus esse immediatus, duplex oritur difficultas; nam primum videbitur esse assensus ex solis viribus rationis et ideo naturalis, quod nullo modo potest admitti; tum vix concipi posse videtur, quomodo iste assensus praesertim quoad existentiam revelationis seu locutionis Dei sit immediatus. De hoc ergo utroque in primis dicendum est.