Tractatus de divina traditione et Scriptura

De modo quo doctrina fidei aliquo tempore possit esse obscurius proposita, quae deinceps explicetur ac declaretur.

« Rite constituta primum distinctione, qua veritates revelatae inter se differunt tum ratione obiecti materialis tum modo diverso praedicationis apostolicae et Traditionis, affirmandum est, posse esse et esse in deposito obiectivae revelationis veritates, quae 1°. non semper et ubique continerentur explicite in catholico intellectu et in manifesta praedicatione ecclesiastica; quae ideo 2°. aliquo tempore intra ipsos fines Ecclesiae citra crimen haeresis in controversiam vocarentur; adeoque 3°. posse quasdam veritates revelatas aliquo tempore esse obscuras, numquam tamen posse obscurari ita, ut adversus eas praevaleat oppositus et negans consensus. »

I. Ratio propter quam creditur et qua constituitur obiectum formale fidei, in omnibus veritatibus revelatis una est, auctoritas scilicet Dei loquentis seu locutio Dei sufficienter proposita; non autem ratio credendi repetitur ex maiori veritatis creditiae dignitate, insita necessitate et connexione cum ultimo fine; haec enim omnia pertinent ad proprietates obiecti materialis seu rei quae creditur, non ad motivum ac rationem propter quam creditur. Ideo distinctio post Hunnium et Georgium Calixtum a Protestantibus invecta inter articulos fundamentales et non fundamentales seu ἀδιαφόρους absurda est. In illa nempe distinctione statuitur, consensum in articulis non fundamentalibus esse indifferentem et non necessarium, adeo ut huiusmodi articulos quomodocumque propositos salva fidei integritate et communione ecclesiastica liceat non credere et etiam negare propter ipsam inhaerentem minorem dignitatem et necessitatem, dummodo consensus servetur in articulis fundamentalibus maioris dignitatis et necessitatis. Haec sine dubio falsa sunt et haeretica commenta; at verissimum est, inter obiecta fidei materialia esse discrimen, quatenus non omnium aequalis est necessitas, ut explicite ac in se ab omnibus fidelibus cognoscantur, atque ita explicite credantur. « Aliqua sunt credibilia, inquit s. Thomas, de quibus est fides secundum se; aliqua vero sunt credibilia, de quibus non est fides secundum se, sed solum in ordine ad alia... Per se ad fidem pertinent illa, quae directe nos ordinant ad vitam aeternam, sicut sunt tres personae omnipotentis Dei, mysterium incarnationis Christi et alia huiusmodi » 2. 2. q. 1. a. 6. ad 1. cf. a. 8. Haec itaque sunt explicite et in se cognoscenda et credenda omnibus, quia eorum cognitio vel ex sese absolute necessaria est ad ordinandum hominem ratione utentem in finem supernaturalem (necessitas medii), vel certe ita constituunt fundamentum religionis christianae, ut cuiusvis Christiani sit officium ea cognoscere (necessitas praecepti). Unde etiam quovis tempore in publica fidelium Christianorum professione continebantur. Alia multa continentur in revelatione, quae pertinent « ad praedictorum manifestationem, » ut l. c. ait s. Thomas; ad veritatis revelatae cognitionem scilicet intensive et extensive perfectiorem et ampliorem et ad eiusdem fidei defensionem, quae amplior cognitio nec per se et absolute nec ratione alicuius praecepti omnibus Christianis est necessaria nec moraliter possibilis. Unde neque necesse est, ut omnia revelata omnibus explicite proponantur credenda; sed sicut quoad aliqua implicita fides ¹, ita implicita sufficit propositio et praedicatio.

Declarata veritatum revelatarum distinctio secundum ipsum obiectum a) colligitur ex Scripturis 1. Cor. II. 2. 6; III. 1. 2. 10; Heb. V. 11, VI. 1; 1. Thess. III. 10.b) Eadem demonstratur ex differentia semper agnita in Ecclesia inter simplicem fidem omnibus necessariam et inter γνῶσιν et sapientiam christianam, quae non solum intensive expressius et clarius cognoscit easdem veritates, quae a simplicibus fidelibus cognoscuntur confusius; sed etiam extensive plures veritates complectitur cognitione explicita, quas ab aliis implicite credi sufficit. Cf. Iren. I. c. 10. n. 3; Clem. Alexand. Strom. V. p. 545; VI. p. 645. 676. 679; VII. p. 731. 755; Orig. contra Cels. III. n. 44. 45; de Princip. Praefat. et l. IV. n. 9; Euseb. Demonstr. Evang. I. c. 8. p. 29; Basil. de Spiritu Sancto c. 27. c) Idem discrimen patet ex prudenti oeconomia semper adhibita in institutione catechumenorum et populi christiani. Lege Augustini tract. 98um in Ioannem.

II. Hac veritatum revelatarum differentia supposita, in considerationem venit diversitas, quae sit in ipso modo praedicationis apostolicae et Traditionis. Ex thesi antecedenti constat, nihil pertinere ad depositum fidei catholicae, quod non iam contineretur in praedicatione et in instrumentis a Christo versante in terris atque a Spiritu Sancto per Apostolos traditis Ecclesiae. Attamen ex differentia veritatum revelatarum paulo ante in hac thesi explicata intelligitur, neque necesse esse neque expectandum, ut veritates omnes uno et eodem modo contineantur in primitiva praedicatione et in Traditione quovis tempore obtinente. Nam quae omnibus fidelibus sunt explicite cognoscenda et credenda, sine dubio quavis aetate continebantur explicite in apostolica doctrina et in Traditione, clare quantum temporum adiuncta postulabant, diserte h. e. diligenti et instanti praedicatione. Contra vero in iis quae ad explicationem intelligentiam et ulteriorem declarationem fidei obiectivae pertinent, possunt esse aliqua, quae in ipsa praedicatione apostolica implicite dumtaxat continerentur, et quae proinde etiam aliquo saltem tempore implicita in aliis doctrinis explicitis fuerint transmissa per Traditionem; possunt esse alia in Traditione obscurius proposita et minus diserta minusque instanti praedicatione, donec rerum et controversiarum adiuncta postulent, et Spiritus Sancti directio per magisterium authenticum efficiat explicationem impliciti, declarationem et expolitionem obscuri, disertam et instantem praedicationem seu definitionem minus diserti.

Secundum hunc triplicem modum s. Vincentius Lirimensis notissimis illis locis sui Commonitorii diversitatem declarat, qua se habeat ecclesiastica praedicatio et Traditio tempore antecedente comparate ad profectum subsequentem. « Imitetur animarum religio rationem corporum, quae licet annorum processu numeros suos evolvant et explicent, eadem tamen quae erant, permanent... Hoc rectum et consequens est, ut primis atque extremis sibimet non discrepantibus, de incrementis triticeae institutionis triticei quoque dogmatis frugem demetamus; ut quum aliquid ex illis seminum primordiis accessu temporis evolvatur, et nunc laetetur (nutriatur) et excolatur, nihil tamen de germinis proprietate mutetur... Christi Ecclesia sedula et cauta depositorum apud se dogmatum custos, nihil in his umquam permutat, nihil minuit, nihil addit.... sed omni industria hoc unum studet, ut vetera fideliter sapienterque tractando, si qua sunt illa antiquitus informata et inchoata, accuret et poliat; si qua iam confirmata et definita, custodiat. » Haec et alia plura de explicatione implicitorum nn. 27-32. Multa ibidem habet de declaratione eorum quae erant obscura. « Intelligatur te exponente industrius, quod antea obscurius credebatur; per te posteritas intellectum gratuletur, quod ante vetestas non intellectum venerabatur; eadem tamen quae didicisti, doce, ut cum dicas nove, non dicas nova » n. 27. Postremo agit de instanti et diserta praedicatione eorum, quae antea minus diserte tradebantur. « Denique quid umquam aliud Conciliorum decretis enisa est (Ecclesia), nisi ut quod antea simpliciter credebatur, hoc idem postea diligentius crederetur; quod antea lentius praedicabatur, hoc idem postea instantius praedicaretur; quod antea securius colebatur, hoc idem postea sollicitius excoleretur? » n. 32.

Ita igitur de hac differentia in modo Traditionis habendum est. Cum dogmata divina quo sunt profunda, eo sint fecundiora, habeantque relationes prope infinitas ad omnium temporum exigentias, atque oppositiones ad errores diversissimos, quos humana infirmitas vel perversitas excogitare potest; patet, nec factum esse nec moraliter fieri potuisse, ut dogmata singula secundum omnes illos respectus ab Apostolis explicite proponerentur et enuntiarentur. Eo autem minus id erat necessarium, quod una cum dogmate etiam charisma veritatis ad dogma singularum aetatum necessitati applicandum et explicandum in successores Apostolorum ex Christi promissione et institutione propagabatur. Hinc a) in praedicatione apostolica poterant proponi aliqua universalia, in quibus continerentur implicite singularia progressu temporis ortis dubiis explicanda per magisterium Ecclesiae; sic sufficiebat doctrina de necessitate gratiae ad omne opus bonum in via salutis, ut adversus Semipelagianos postea definiretur eadem necessitas ad initium fidei. Poterant contineri complexa, ex quibus explicanda essent elementa constituentia: Christus est Deus et homo, unde orta necessitate definiri poterant multa de utraque natura; suprema est potestas Petri ut visibilis fundamenti Ecclesiae et centri unitatis, unde explicanda multa iura et officia in particulari. b) Poterant contineri aliqua primum a fidelibus obscurius et solum confuse intellecta; quae progressu temporis applicanda essent ad particularia et distinctius intelligenda, cuiusmodi sunt multa praenuntiata de futuris e. g. de glorificatione Ecclesiae adhuc militantis in terra et de aliis pluribus, quae in Apocalypsi contenta forte distincte non intelligentur ante eorum complementum. Poterant contineri aliqua simplicius enuntiata, quarum declarationem strictiorem in directa oppositione ad certam quandam errorum formam ipsae exortae postmodum haereses reddebant necessariam; inde a Patribus et Conciliis definitus modus loquendi et statutae formulae ecclesiasticae velut tesserae fidei. c) Poterant denique aliqua dogmata proposita esse magis usu practico et consuetudine Ecclesiarum quam diserta doctrina et instanti praedicatione, quorum diserta praedicatio vel solemnis definitio progressu temporis fieret necessaria; cuiusmodi exempla prostant luculenta in controversia de potestate conferendi valide sacramenta extra Ecclesiam, et in historia canonis librorum sacrorum, de quo postea dicturi sumus. Cf. Suarez de Fide disp. II. sect. 6. n. 16-18; Lugo de Fide disp. III. sect. 5. n. 70-73; disp. I. sect. 13. §. 1. n.270-274; §. 3. n. 302-304.

III. Ex dictis evidens est, posse esse veritates obiective in deposito fidei comprehensas, quae tamen non semper essent in manifesta praedicatione ecclesiastica sufficienter propositae ad obligationem explicitae fidei catholicae. Revera esse tales aliquas veritates, demonstratur ex omnibus illis Conciliorum vel Pontificum definitionibus, quae declarabant tamquam veritates fidei eas doctrinas, de quibus ante definitionem doctores catholici absque dispendio fidei et communionis diversas sequebantur sententias, in hoc insuper consentientes, quod eas doctrinas ad depositum fidei sufficienter manifestatum et necessario credendum nondum pertinere faterentur. Colligitur idem etiam inde, quod adhuc nunc plures sunt quaestiones theologicae minime definitae et a Romanis Pontificibus ac Conciliis scientibus et volentibus relictae insolutae, quae tamen versantur circa sensum aliquot capitum doctrinae revelatae ita, ut ex eiusdem revelatae doctrinae analysi solvi atque adeo ab infallibili magisterio definiri posse videantur.

Hinc sunt apud Patres distinctiones inter « substantiam fidei (ὑποθεσιν τῆς πίστεως) quae una est apud omnes, et inter quaestiones profundioris intelligentiae » Iren. I. c. 10. n.2.3; inter ea « quae manifestissime in Ecclesiis praedicantur, quae definita sunt in ecclesiastica praedicatione, de quibus totius Ecclesiae una est sententia, et inter alia quae sunt adhuc inquirenda de sacra Scriptura et sagaci perquisitione investiganda, quae non manifeste discernuntur, quae non satis manifesta praedicatione distinguuntur, quae non sunt evidentia in ecclesiastica praedicatione » Origen. de Princip. in praefatione. Distinguitur in Christianorum doctrina inter « regulam fidei quae apud nos nullas habet quaestiones, et inter illud quod salva fidei regula potest in quaestionem venire » Tertull. Praescrip. c. 13. Aliud est « quod ad ipsa fidei pertinet fundamenta, et alia sunt in quibus inter se aliquando etiam doctissimi et optimi regulae catholicae defensores salva fidei compage non consonant, et alius alio de una re melius aliquid dicit et verius » August. contr. Iulian. I. c. 6. n. 22. Distinguitur « error ferendus in quaestionibus non diligenter digestis, nondum plena Ecclesiae auctoritate firmatis, et error non ferendus, qui ipsum Ecclesiae firmamentum quaterere molitur » Id. serm. 294. n. 4. (T. V. p. 832.) cf. de Baptism. I. c. 7. n. 9; VII. c. 53. n. 102. Distinguitur denique « portiuncula aliqua fidei nostrae minus lucide clara, et illud quod Dominus neminem in Ecclesia sua voluit ignorare » s. Leo ep. 30. c. 2. ad Pulcheriam Augustam (ed. Ballerini); ep. 31. c. 4. cf. ep. 60.

Si contineri possunt et continentur in obiectiva revelatione (Scriptura et Traditione) doctrinae capita, quae non semper et ubique praedicatione ecclesiastica sufficienter sunt proposita tamquam revelata; sive quod idem est, si continentur veritates in fidei regula remota, quae non semper et ubique sunt sufficienter applicatae per fidei regulam proximam; eo ipso constat esse posse et esse doctrinas in obiectiva revelatione, quae a doctoribus catholicis citra dispendium fidei et communionis aliquando poterant in controversiam vocari vel etiam negari. Fidei enim unitas servatur integra, quamdiu a fidei regula proxima nullus est dissensus. Exemplum inter alia plurima est in errore rebaptizantium. « Et o rerum mira conversio! auctores eiusdem opinionis catholici, consectatores vero haeretici iudicantur; absolvuntur magistri, condemnantur discipuli; conscriptores librorum filii regni erunt, adsertores vero gehenna suscipiet » Vincent. Lirin. n. 11. Cf. August. de Baptism. l. II. n. 6. et alibi.

IV. Ad clariorem intelligentiam huius rei, quomodo fieri possit, ut de quibusdam veritatibus in revelatione comprehensis aliquo tempore in ipsa Ecclesia non satis constet, considerandum est triplex veluti stadium explicationis quorundam dogmatum, prout iam a Patribus, nominatim a s. Augustino lucidissime distinctum est. Primum stadium est, quando nulla adhuc urgente controversia nec quaestione adhuc diligenter digesta caput aliquod doctrinae tenetur vel implicite in professione propositionis universalioris (e. g. ut ante definitionem habebatur doctrina, quousque omnimoda sanctitas Matris Dei, quousque necessitas supernaturalis adiutorii gratiae protendatur cf. Aug. de Praedest. SS. n. 2. 7. 27.); vel tenetur usu et praxi magis quam theoretica et distincta propositione ac instanti praedicatione (cf. Aug. de dono Perseverant. n. 63. 65.) ², cuius modi exemplum habes in doctrina de baptismo ab haereticis collato usque ad tempora Agrippini ineunte saeculo III, de canone Scripturarum sacrarum veteris Testamenti usque ad saeculum III. labens vel IV. iniens. Alterum stadium est, quando huiusmodi caput doctrinae incipit vocari in controversiam, et ideo examinari et inquiri diligentius. Orta et durante controversia sine dubio fluctuatio aliqua inducitur, et apud aliquos maior obscuritas quam fuerat ante controversiam, donec paulatim inquisitione ipsa sub assistentia et directione Spiritus Sancti res ad liquidum deducatur. « Quomodo enim potuit ista res, ait Augustinus de commemorata controversia tempore Cypriani, tantis altercationum nebulis involuta ad plenarii Concilii luculentam illustrationem confirmationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum regiones multis hinc atque hinc disputationibus et collationibus Episcoporum pertractata constaret? » de Baptism. II. n. 5. Sequitur itaque tertium stadium, quando magisterii authentici solemni iudicio vel aliter consensu invalescente de dogmatis revelatione iam certo constat, illudque quaestione eliquata transit in explicitum intellectum catholicum et in manifestam praedicationem ecclesiasticam. Hac autem manifesta consensione et explicita disertaque praedicatione posita, iam intra fines Ecclesiae nec dissensio nec obscuratio dogmatis locum habere potest. Unde in Bulla Auctorem fidei damnata est haeretica propositio Pistoriensium n. 1. qua affirmabant: « postremis hisce saeculis sparsam esse generalem obscurationem super veritates gravioris momenti spectantes ad religionem, et quae sunt basis fidei et moralis doctrinae Iesu Christi. »

Omnes tres illas conditiones et formas quaestionum de quibus agimus, memorat et clare designat s. Augustinus de Baptism. II. 12-14. « Nolite ergo nobis auctoritatem obviare Cypriani ad baptismi repetitionem... Nondum enim erat diligenter illa baptismi quaestio pertractata, sed tamen saluberrimam consuetudinem tenebat Ecclesia in ipsis quoque schismaticis et haereticis corrigere quod pravum est, non iterare quod datum est. Quam consuetudinem credo ex apostolica Traditione venientem, sicut multa quae non inveniuntur in litteris eorum. » Habes primum stadium, ubi nulla orta controversia Traditio est in consuetudine et praxi magis quam in diserta et instanti praedicatione. Sequitur descriptio secundi stadii apud Augustinum. « Hanc ergo saluberrimam consuetudinem per Agrippinum praedecessorem suum dicit s. Cyprianus quasi coepisse corrigi... Irruente itaque tam magna quaestione, cum... difficile ratio redderetur, et praecederet auctoritas Agrippini et nonnullorum, qui ei consenserant, hominum in hac quaestione deficientium... irruerunt in oculos animae verisimiles rationes et intercluserunt iter pervestigandae veritatis... Cum fatigatum (Cyprianum) praecedentis Concilii, quod per Agrippinum factum est, excepisset auctoritas, maluit praedecessorum suorum (in sede Carthaginensi inde ab Agrippino) tamquam inventum defendere quam inquirendo amplius laborare. » Vides in secundo hoc statu quaestionis motas controversias et inductam aliquam obscuritatem. Sed audiatur rei exitus. « Postea tamen, dum inter multos ex utraque parte tractatur et quaeritur, non solum inventa est (veritas) sed etiam ad plenarii Concilii auctoritatem roburque perducta³,* post Cypriani quidem passionem (anno 258.), sed antequam nos nati essemus » (anno 353.). Est hic ultimus status quaestionis eliquatae iam et plenissimi consensus in Ecclesia catholica, cui quia repugnabant Donatistae, schismatici erant et haeretici. Eadem fere triplicis stadii descriptio est apud Augustinum ibid. l. I. n. 9; l. II. n. 5. 6. 20; l. IV. n. 12.*

Ex stadio secundo inquisitionis et fluctuationis si transitur ad stadium tertium pleni consensus, hunc ipsum consensum in doctrinam tamquam revelatam esse criterium certum ac infallibile Traditionis divinae, adeoque numquam posse praevalere consensum negantem contra id, quod obiective continetur in revelatione, demonstratum est in superioribus th. VIII. n. I; Coroll. 1. et 2. ad th. IX.

Scholion. Cavendum est, ne quod diximus de veritatibus quibusdam implicitis in praedicatione apostolica et de necessaria ulteriori declaratione per magisterium ecclesiasticum adversus varias successu temporis exsurgentium errorum formas, praepostere transferatur ad ipsam Apostolorum intelligentiam, atque intelligentia fidei minus perfecta in ipsis Apostolis quam in Patribus et in posterioribus doctoribus fuisse putetur, quod Günther secundum suam falsam notionem Traditionis asserere ausus est. Longe aliud est, quod Apostoli dogmata non proposuerint sub omnibus formis, quibus enuntiari possunt directe opposita multiplicibus erroribus, et quod ideo definitiones dogmatum eorundem aliis terminis et modis loquendi et novis explicationibus accommodis ad temporum exigentias, adhibitis etiam analogis ideis rationalibus, sequioribus aetatibus necessariae fuerunt⁴; et aliud est, quod Apostoli ipsi fidei dogmata secundum totam intimam rationem scientia infusa (de hac enim, non de scientia humanis studiis acquisita sermo est) minus distincte cognoverint quam doctores subsequentes. Hoc alterum theologi catholici communiter reprobant etiam ut temerarium, ait Suarez (de Fide disp. II. sect. 6. n. 10.), vel aliqui dicunt etiam erroneum, ut Valentia (T. III. disp. I. q. 1. puncto 6.). Nihilominus quoad explicitam Apostolorum intelligentiam sapienter distinguunt Suarez l. c. n. 18; de Lugo (de Fide disp. III. sect. 5. n. 71.72.) inter ipsum proprium sensum dogmatis, quem Apostoli fide infusa explicite et sicut primis promulgatoribus religionis christianae conveniens erat, perfecte cognoscebant, et inter contingentia particularia, ad quae illud ipsum quod in doctrina revelata propositum est, suo tempore esset applicandum. Haec particularia e. g. singulos comprehensos in serie successorum Petri, ad quos verba pertinent « super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, » et alia multa huiusmodi Deus in sua revelatione utique distincte comprehendebat; Apostoli autem ea nonnisi confuse et in generali intellexisse dicendi sunt, nisi eis omnia futura revelata fuisse absque ulla ratione fingamus.