Tractatus de divina traditione et Scriptura

De distinctione inter auctoritatem historicam et dogmaticam in testificatione Traditionis.

« Discrimen inter principia Ecclesiae ante Concilium Nicaenum et Ecclesiae sequentis aetatis a Protestantibus quibusdam assertum, quod Ecclesia uno tempore apostolicam originem suae doctrinae testimoniis mere historicis, tempore alio auctoritate sui magisterii vindicare consueverit, plane fictitium censeri debet. Quovis enim tempore elementum historicum in antiquitate ac consensione testificationis et elementum divinum auctoritatis per assistentem Spiritum veritatis distinctum, numquam tamen unum ab altero separatum intelligebatur. »

Affirmant Protestantes (ut Twesten Dogmatic. T. I. p. 117.), antiquiorem Ecclesiam solum historice appellasse ad Traditionem, demonstrando scilicet in Ecclesiis apostolicis, quibus Apostoli ipsi praedicaverant, per continuam successionem Episcoporum usque ad sua tempora saeculi II. et III. fidem ab Apostolis traditam nondum fuisse corruptam, sed adhuc integram; posteriori vero tempore Ecclesiam « id quod testimonio Traditionis historice considerato deerat, supplere studuisse auctoritate, quam sibi vindicabat. » Docent alii (Lessing, Delbrück), Ecclesiam antiquam ante Nicaena tempora sibi sufficere censuisse traditam regulam fidei; post Concilium Nicaenum vero habuisse Scripturas inspiratas ut unicum fontem et normam doctrinae fidei. Hanc temporum comparationem alii plerique invertunt affirmantes, usque ad saeculum IV. vel etiam tardius usque ad saeculum VII. unicam normam fuisse Scripturas, ex eo autem tempore coepisse appellari etiam ad Traditionem (cf. cl. P. Perrone de Tradit. n. 381.).

I. Quam haec omnia non solum falsa sint sed prorsus absurda, patet cuivis comparandi doctrinam ss. Patrum in superioribus duabus thesibus propositam, ubi ad singula capita citavimus testimonia tam Patrum, qui ante Concilium Nicaenum, quam qui post illud tempus a II° ad VI° et VII° saeculum floruerunt. Vetustiores ac recentiores illi Patres uno ore plene consentiunt tum in usu Traditionis velut demonstrationis historicae ex perpetua successione Episcoporum, ex connexione cum Apostolis et communione et consensione universali; tum in praedicanda Traditionis infallibili securitate et divina auctoritate, quae derivetur a Spiritu veritatis inhabitatore Ecclesiae; tum in asserenda hac Traditione authentica tamquam norma interpretationis Scripturarum, quamvis de hoc ultimo inferius data opera nobis agendum adhuc sit.

Sane si Patres apostolici et subsequentes II. III. saeculi Irenaeus, Tertullianus etc. appellant ad doctrinam ab initio traditam, ad Traditionem quae est ab Apostolis per successiones presbyterorum, ad census Ecclesiarum apostolicarum; idem non minus frequentatur a Patribus post Concilium Nicaenum, Athanasio, Epiphanio, Optato, Augustino, Vincentio Lirinensi ceterisque, qui sanctos antecessores commendant, quia « quod a Patribus acceperunt, filiis tradiderunt, » ut loquitur Augustinus; et ante eum Athanasius: « nos quidem sententiam, inquit, a Patribus ad Patres transiisse demonstramus.... vos synodum insectamini, quia videlicet non vestra sed illa definierit, quae ab initio tradidere testes oculati, qui et ministri verbi fuere » de Decret. Nicaen. n. 27. Nec minus quam Irenaeus et Tertullianus Patres quoque posteriores appellant ad continuam successionem in Ecclesia potissimum Romana ut centro et vinculo unitatis, « quoniam per eam successionem perpetuo manifesta veritas demonstratur, » ut testantem vidimus Epiphanium; et Augustinus: « tenet me, inquit, in Ecclesia ab ipsa Sede Petri usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum » contr. epist. fundamenti n. 5. Vide supra p. 69. sq.

Vicissim Patres posteriores potissimum fundamentum constituunt quidem in consensione, quatenus ea est et effectus et criterium Spiritus veritatis manentis in aeternum cum successione apostolica, atque adeo appellant ad auctoritatem magisterii derivatam ex promissa assistentia Spiritus Sancti. At vero non minus diserte Patres vetustissimi Ignatius, Irenaeus, Tertullianus supremam rationem, cur a communi doctrina Ecclesiae dissentire nefas sit, et qua constet, divinam doctrinam esse sincere et integre per successionis ordinem conservatam, tandem revocant ad auctoritatem divinitus derivatam a Christo in Apostolos et ab Apostolis in eorum successores, ad « charisma veritatis communicatum cum episcopatus successione, » ad « communicationem Christi id est Spiritum Sanctum, » ad promissum et missum « doctorem veritatis Spiritum Sanctum. » Vide p. 74. sq.

In doctrina itaque Patrum de ministerio Traditionis distinguitur disputatio duplex, de elemento scilicet visibili et de charismate invisibili, quae duo sunt quidem connexa, cum visibile ab invisibili pendeat, in propria sua ratione constituatur, et quodammodo informetur; considerantur tamen a Patribus et debent considerari ambo distincta. Nimirum ut demonstrent conservationem et derivationem doctrinae ab Apostolis, Patres vetustissimi tria distinguunt, successionem apostolicam, consensionem, et perpetuum charisma Spiritus Sancti. Successio Episcoporum inde ab Apostolis est necessaria, non tamen in Ecclesiis singulis per se sufficit ad demonstrandam apostolicitatem doctrinae; negative ergo ex eius defectu probant, a sectis posterius exortis non teneri apostolicam doctrinam. Ut non solum materialis sed formalis sit successio apostolica, postulatur in perpetua successione personarum (Episcoporum) simul consanguinitas et successio doctrinae; huius autem criterium est consensus et communio cum Ecclesia universali¹, cuius iterum communionis vinculum simul et criterium est communio cum Ecclesia Romana, quae unitatis radix est ac centrum (supra p. 69. sqq.). Iam ex hac successione et consensione Patres argumentum ducunt dupliciter: a) magis historicum et philosophicum, quia historice constat, Episcopos sibi succedentes quorum memoria et nomina in Ecclesiae veneratione servata sunt, fideles fuisse custodes fidei; neque enim in serie Episcoporum eius nomen fuisset toleratum, qui depositum adulterasset (cf. supra p. 82.). Praeterea unanimis consensus omnium Ecclesiarum, quae per totum orbem constitutae sunt, est ipse argumentum etiam philosophicum veritatis; error enim est multiplex, veritas una. « Ecquid verisimile est, inquit Tertullianus Praescript. c. 28, ut tot ac tantae (Ecclesiae) in unam fidem erraverint? Nullus inter multos eventus est unus exitus, variasse debuerat error doctrinae Ecclesiarum. Ceterum quod apud multos unum invenitur, non est erratum sed traditum. » Haec historica et philosophica consideratio instituitur potissimum polemice et in oppositione ad varietates et dissensiones multiplicium haereseon. b) Argumentum proprium ac supremum ducunt, ut vidimus, ex consideratione theologica successionis et consensionis, quatenus a Christo originem habet ad custodiam depositi, et ad hoc infallibiliter servandum ei promissa et semper praesto est tutela Christi et assistentia Spiritus Sancti (th. VIII. n. 3°.).

Non ergo in modo considerandi ministerium Traditionis et in methodo demonstrandi integritatem doctrinae traditae ullum est discrimen inter Patres vetustissimos et inter recentiores. Sed qui hoc confinxerunt, solum adtenderunt argumentationem historicam apud vetustiores Patres dissimulata argumentatione theologica, quae est potissima et non minus diserta apud eosdem; contra vero Patrum recentiorum solam partem theologicam, dum appellant ad auctoritatem manentem ex promisso et collato charismate veritatis, selegerunt neglecta eorum argumentatione historica et philosophica. Hac sane arte contradictiones et diversitates sententiarum ubique reperientur.

II. Protestantes ex suo principio fundamentali neque in consentiente testificatione antiquitatis christianae et Ecclesiae totius agnoscunt authenticam propositionem revelatae doctrinae, sed tantummodo historicum testimonium fidei, ut loquuntur, h. e. testimonium ex quo discamus, quae fuerit eorum attestantium fides; ita ut non fides nostra ad illud testimonium conformanda, sed testimonium ipsum ad normam unicam fidei, quae est Scriptura, examinandum et iudicandum sit (cf. supra p. 7.). Quoniam vero vel inviti sentiunt, quantum sit ponderis in sententia ac iudicio antiquitatis christianae, conantur hoc ipsum suum principium obtrudere vetustis Patribus. Aiunt igitur, Patres illos ad Ecclesiarum et nominatim ad Ecclesiarum apostolicarum doctrinam tum vigentem solum appellasse, quia vel quatenus videbant eam actu consentire cum doctrina Scripturarum; adeo ut demonstratio apostolicitatis doctrinae ex Scripturis independenter a sensu et consensu Ecclesiarum praecedat et sola sit propria demonstratio, examen autem professionis Ecclesiae subsequatur, et si ea reperiatur conformis Scripturis, confirmationem aliquam praebeat demonstrationis propriae, quae instituta est ex solis Scripturis independenter ab auctoritate et Traditione Ecclesiae.

Quam hoc impudens sit mendacium, puto satis constare ex superioribus. Vide th. VIII. Nihilominus praeter iam demonstrata inquiramus sententiam vetustorum Patrum de hac re adhuc distinctius. Statuunt unanimes et disertissimis verbis, praedicationem et Traditionem ecclesiasticam esse normam supremam et necessariam, ad quam Scripturarum et canon et lectio et interpretatio exigenda sit. Non ergo Scripturae sensus erutus interpretatione independenti est eis norma, ad quam examinent et vel probent vel relicant praedicationem et Traditionem Ecclesiae; sed haec praedicatio ut ab Ecclesia proponitur, est eis fidei obiectum et norma, ad quam sententia de ipso Scripturarum canone et vero sensu exigenda sit.

Per successionem Episcoporum, quibus Apostoli Ecclesiam quae in unoquoque loco est tradiderunt, ait Irenaeus, « pervenit usque ad nos custoditione sine fictione Scripturarum tractatio plenissima... et lectio sine falsatione, et secundum Scripturas expositio legitima » l. IV. c. 33. n. 8. Eodem modo Tertullianus: « ergo non ad Scripturas provocandum est, nec in his constituendum certamen... Ordo rerum desiderabat illud prius proponi... quibus competat fides ipsa, cuius sint Scripturae, a quo et per quos et quando et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt Christiani; ubi enim apparuerit esse veritatem disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum et expositionum et omnium Traditionum christianarum » Praescript. 19. Ut autem reperiatur, ubi sit veritas doctrinae, provocat Tertullianus cum ceteris ad consensum Ecclesiarum (supra p. 71.). Unde monet ulterius Irenaeus, in Ecclesia a Domino ipso positos esse doctores: « ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab Apostolis Ecclesiae successio... Hi enim et fidem nostram custodiunt... et Scripturas sine periculo exponunt l. IV. c. 26. n. 5; cf. ib. c. 32. n. 1. Ita et Clemens Alexandrinus: « recta sunt omnia coram iis, qui intelligunt h. e. iis, qui ab ipso (Domino) declaratam expositionem Scripturarum secundum ecclesiasticam regulam accipientes conservant » Strom. VI. p. 676. Verum et genuinum Gnosticum ait esse, « qui cum in ipsis consenuerit Scripturis servans apostolicam et ecclesiasticam dogmatum rectitudinem, rectissime vivit » Strom. VII. p. 762. (cf. VI. p. 645. 679; VII. p. 755; Origen. Princip. IV. n. 9; Euseb. Demonstr. Evang. l. I. c. 8.). Clementis discipulus Origenes tum in praefatione ad libros de Principiis ut fundamentum totius theologiae et γνωσεως christianae declarat praedicationem ecclesiasticam (cf. supra p. 68.); tum diserte Traditionem definit esse normam supremam interpretationis Scripturae. « Quoties (haeretici) canonicas proferunt Scripturas, inquit, in quibus omnis Christianus consentit et credit, videntur dicere: ecce in domibus est verbum veritatis (Matth. XXIV. 26.). Sed nos illis credere non debemus nec exire a prima et ecclesiastica Traditione, nec aliter credere nisi quemadmodum per successionem Ecclesiae Dei traditum est » Comment. in Matth. n. 46. T. III. p. 864. In Recognitionum libris nomine Clementis Romani suppositis sed scriptis saeculo III. ineunte, inducitur s. Petri admonitio. « Multas, ut video, ingeniosi homines ex his quae legunt, verisimilitudines capiunt; et ideo diligenter observandum est, ut lex Dei cum legitur, non secundum proprii ingenii intelligentiam legatur. Sunt enim multa verba in Scripturis divinis, quae possunt trahi ad eum sensum, quem sibi unusquisque sponte praesumpserit, quod fieri non oportet. Non enim sensum, quem extrinsecus adtuleris, alienum et extraneum debes quaerere, quem ex Scripturarum auctoritate confirmes; sed ex ipsis Scripturis sensum capere veritatis, et ideo oportet ab eo intelligentiam discere Scripturarum, qui eam a maioribus secundum veritatem sibi traditam servat » l. X. n. 42. (Galland. II. p. 322.) cf. l. VIII. n. 37. (ib. p. 298.). Ne prolixiores simus, omnium Patrum inde ab aevo apostolico ea est sententia, quae s. Vincentio Lirinensi saeculo V° « a quam plurimis sanctitate et doctrina praestantibus viris » confirmata est, unumquemque « duplici modo munire fidem suam debere; primo scilicet divinae legis auctoritate, tum deinde Ecclesiae catholicae Traditione. » Ratio autem, cur Scripturarum canoni « ecclesiasticae intelligentiae iungenda sit auctoritas, » a Vincentio declaratur: « quia videlicet Scripturam sacram pro ipsa sua altitudine non uno eodemque sensu universi accipiunt; sed eiusdem eloquia aliter atque aliter alius atque alius interpretatur, ut paene quot homines sunt, tot illic sententiae erui posse videantur. » Nominatis aliquot haereticis, qui suas haereses ex ipsis Scripturis defendunt, concludit: « atque idcirco multum necesse est propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur » Lirin. cc. 1. 2. 38; cf. etiam August. de Genesi ad litter. Op. imperfect. n. 15; Rufin. Hist. Eccl. 1. II. c. 9. Vide Stapleton Controv. 1. XI. c. 3.