Tractatus de divina traditione et Scriptura

De discrimine explicationis depositi fidei ante et post completam revelationem.

« Explicatio et illustratio revelationis usque ad suum complementum per Christum et per Spiritum Sanctum in Apostolis, facta est a Deo ipso per novas continuo sibi succedentes revelationes. Instituta ergo comparatione inter diversas oeconomias, non autem inter singulas in his oeconomis personas, dici debet depositum fidei eo fuisse explicatius, quo plenitudini temporis propinquius. Quod vero ait s. Thomas (2. 2. q. 1. a. 7.), quantum ad substantiam articulorum fidei non esse factum eorum augmentum per temporum successionem, sed quantum ad explicationem crevisse numerum articulorum, non eodem sensu intelligendum est, ac quando dicimus, in Ecclesia christiana post Apostolos nullum obiectivum incrementum depositi, eiusdem tamen explicationem locum habere posse. »

I. Sine dubio populus Dei unus est et latiori aliquo sensu una Ecclesia Dei ab initio humani generis usque ad consummationem saeculi, adhaerens Deo per fidem, spem et charitatem, atque ad hanc unionem cum Deo sicque ad aeternam salutem pertingens per merita Christi redemptoris, pro uno statu adhuc futuri, pro alio statu iam praesentis; « non enim aliud nomen est sub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri » (Act. IV. 12.). Vide Gregor. de Valentia Analys. fidei l. VI. c. 2. n. 2. Hinc Deus inde ab initio supernaturaliter seipsum, et redemptionem per Christum revelavit (Gen. III. 15.). In fide autem in Deum et in Christum redemptorem consistit ipsa (ut dici solet a theologis) substantia fidei, sine qua Ecclesia Dei numquam fuit: « haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum et quem misisti Iesum Christum » (Io. XVII. 3.). Nihilominus discrimen est maximum inter modum revelationis, instituta, et sacramenta, ut se habuerunt ante Christi adventum, et ut completa sunt a Verbo incarnato in sua Ecclesia; sicut discrimen est inter promissionem et praeparationem ac inter rem ipsam promissam et completam. Unde distincta sane est duplex oeconomia veteris ac novi Testamenti. In ipsa veteri oeconomia secundum ea omnia quae enumeravimus, discrimen non quidem eiusdem rationis sicut inter vetus et novum Testamentum, magnum tamen est inter populum Dei peculiarem collectum et formatum ministerio Moysis, et inter statum praecedentem ante Moysen, qui status pro ceteris gentibus etiam post institutionem populi peculiaris perduravit. Unde altera est distinctio, quae dici solet legis naturae et legis scriptae; seu oeconomiae patriarchalis et oeconomiae Mosaicae.

Iam si non singulas personas sed status diversos et oeconomias conferamus; primum quidem constat, revelationem patriarchalem, quatenus publica erat et communicanda aliis, penes Israelitas per Moysen collectos et formatos in peculiarem populum Dei conservatam fuisse aut renovatam; deinde vero revelationem eandem tum quoad doctrinam directam de Deo tum quoad veritates alias connexas et quoad doctrinam moralem, maxime autem quoad futurum Messiam fuisse explicatam, illustratam, disertius et instantius propositam per Moysen, prophetas, et inspiratos scriptores novis et moraliter loquendo continuo sibi succedentibus revelationibus usque ad completionem per adventum promissi et exspectati Messiae. Depositum ergo revelationis longe explicatius et amplius erat in lege scripta quam in oeconomia patriarchali, idque non per meram explicationem absque novis revelationibus; sed per incrementum ipsius obiectivi verbi Dei.

Si veteris oeconomiae pars utraque seorsum spectetur, facile patet, incrementum per temporum successionem in utraque fuisse. Nam revelationes et in serie patriarcharum praesertim inde ab Abraham non defuerunt; potissimum vero in oeconomia Mosaica missio prophetarum et inspiratio scriptorum sacrorum usque ad tempora secundi templi luculentissima, ab eo tempore minus quidem perspecta Iudaeis sed tamen realis numquam desiit¹. Hae vero revelationes novae utique incrementum erant depositi ex praecedentibus aetatibus transmissi. « Fides nostra, inquit s. Thomas, in duobus principaliter consistit; primo quidem in veri Dei cognitione... secundo in mysterio incarnationis... Si ergo de prophetia loquamur, in quantum ordinatur ad fidem deitatis, sic crevit secundum tres temporum distinctiones, scilicet ante legem, sub lege, et sub gratia. Nam ante legem Abraham et alii Patres prophetice sunt instructi de his, quae pertinent ad fidem deitatis. Unde et prophetae nominantur Ps. CIV. 15... Sub lege autem facta est revelatio prophetica de his, quae pertinent ad fidem deitatis, excellentius quam ante; quia iam oportebat circa hoc institui non solum speciales personas aut quasdam familias sed totum populum Exod. VI. 2... Postmodum vero tempore gratiae ab ipso Filio Dei revelatum est mysterium Trinitatis Matth. XXVIII. 19. In singulis tamen statibus prima revelatio excellentior fuit. Prima autem revelatio ante legem facta est Abrahae (computando tempora generis humani velut renovati post Noe, et respiciendo immediatam connexionem cum populo Israel; quoad revelationem ante diluvium posset idem dici de Adam, quod Angelicus hic dicit de Abraham)... Isaac vero facta est inferior revelatio quasi fundata super revelatione facta Abrahae, unde dictum est ei: ego sum Deus Abraham patris tui Gen. XXVI. 24; et similiter ad Iacob dictum est: ego sum Deus Abraham patris tui et Deus Isaac Gen. XXVIII. 12. Et similiter in statu legis prima revelatio facta Moysi excellentior fuit, supra quam fundatur omnis alia prophetarum revelatio (sicut et ipsa fundatur super eam, quae facta est praecedentibus patriarchis). Ita etiam in tempore gratiae super revelatione facta Apostolis de fide Unitatis et Trinitatis fundatur tota fides Ecclesiae (ipsa vero revelatio Christi et Spiritus Sancti per Apostolos est completio totius revelationis praecedentis). Quantum vero ad fidem incarnationis Christi, manifestum est, quod quanto fuerunt Christo propinquiores, sive ante sive post, ut plurimum plenius de hoc instructi fuerunt » S. Th. 2. 2. q. 174. a. 6.

Ceterum ne de propinquitate ad Christum difficultas oriatur, a) comparatio intelligenda est inter triplicem statum oeconomiae non inter personas singulas; b) adverti debet, totum novum Testamentum ut tempus novissimum et temporis plenitudinem esse Christo semper aeque propinquum: « et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi ». Itaque saltem loquendo de statu ac fidei deposito et praescindendo a singulis personis indubitatum est, quod eloquentissime prosequitur s. Gregorius M. « Hoc quoque nobis sciendum est, quia et per incrementa temporum crevit scientia spiritualium Patrum. Plus namque Moyses quam Abraham, plus prophetae quam Moyses, plus Apostoli quam prophetae in omnipotentis Dei scientia eruditi sunt... quia quanto mundus ad extremitatem ducitur, tanto nobis aeternae scientiae aditus largius aperitur » in Ezech. 1. II. hom. 4. n. 10-12. (al. in Ez. hom. 16.). Vide Suarez de Fide disp. II. sect. 6; de Lugo de Fide disp. III. sect. 5.

II. S. Thomas 2. 2. q. 1. a. 7. duo docet, quoad substantiam scilicet articulorum fidei non esse factum augmentum, et solum quoad explicationem crevisse numerum articulorum. Constat vero tum ex ipsa explicatione s. Thomae tum ex iis quae hactenus a nobis dicta sunt, hanc duplicem assertionem Angelici non esse intelligendam eo sensu, quo in N. T. post Apostolos nullum incrementum, sed solum explicationem depositi revelati locum habere posse in superioribus demonstravimus.

1°. Quoad negationem augmenti articulorum, distinguantur oportet substantia fidei (obiectivae), et quae ad substantiam accedunt et cum illa connectuntur. Si consideremus fidem in sua completione, fidem inquam christianam, substantia eius est mysterium Dei unius et trini atque redemptionis per Verbum incarnatum: « opus evangelii, substantia novi Testamenti, quod exinde Pater et Filius et Spiritus Sanctus tres crediti unum Deum sistunt... ut coram iam Deus in suis propriis nominibus et personis cognosceretur, qui et retro per Filium et Spiritum Sanctum praedicatus non agnoscebatur » Tertull. contr. Prax. c. 31.

Animadvertatur deinde, credi aliquid posse dupliciter, explicite et in se, tum implicite in alio explicite cognito. Implicitum unum in altero esse potest iterum dupliciter, primo modo ut in principio dirigente (principio formali); ita revelata et revelanda omnia creduntur implicite in auctoritate Dei revelantis, et omnia saltem satis proposita creduntur in fide Ecclesiae. Altero modo potest una veritas contineri in altera ut in principio includente (principio materiali); idque vel solum obiective et in se, ita ut a nobis nonnisi per novam revelationem ea comprehensio cognosci possit; vel etiam logice et quoad nos, ita ut comprehensio vel per analysin et deductionem vel alio modo e. g. ex historicis eventibus sine nova revelatione sit cognoscibilis (vide p. 279. nota).

Quae non aliter in revelatione continentur quam in principio dirigente, vel implicita sunt in principio includente solum obiective, non vero etiam quoad nos; ea revera nobis revelata non sunt, quamvis aliquid revelatum sit, in quo ut in principio illae veritates alterutro modo contineantur. Sunt autem in se revelata, quae continentur in principio includente etiam quoad nos, quamvis comprehensio nondum cognoscatur.

Hisce positis a) semper erat aliquid supernaturaliter a fidelibus cognitum, in quo implicite credebantur omnia revelata et revelanda; cognitum nempe erat obiectum formale fidei seu auctoritas Dei, si ei aliquid revelare placuerit. Imprimis ergo virtus seu supernaturalis habitus fidei semper erat eiusdem rationis. Habet enim virtus fidei suam propriam speciem non ab obiecto materiali quod creditur, sed ab obiecto formali, propter quod creditur; virtus nimirum est supernaturalis, qua a Deo revelata vera esse creduntur propter auctoritatem ipsius Dei revelantis.

b) Inde ab origine generis humani erant aliquae veritates explicite revelatae, in quibus saltem obiective continebatur implicita tota substantia fidei nostrae, et implicitae continebantur veritates aliae multae, quae temporis progressu explicite sunt revelatae. « Omnes articuli (per se ad fidem pertinentes cf. supra p. 278. 279.) implicite continentur in aliquibus primis credibilibus, scilicet ut credatur Deus esse et providentiam habere circa hominum salutem, secundum illud Heb. XI. 6: accedentem ad Deum oportet credere, quia est, et quia inquirentibus se remunerator sit. In Esse enim divino includuntur omnia, quae credimus in Deo aeternaliter existere, in quibus nostra beatitudo consistit; in fide autem providentiae includuntur omnia, quae temporaliter a Deo dispensantur ad hominum salutem, quae sunt via ad beatitudinem » S. Th. 2. 2. q. 1. a. 7. Semper ergo erant aliqui articuli fidei revelati, qui saltem implicite continebant substantiam articulorum totius fidei, et hoc sensu non est factum eorum augmentum per temporum successionem.

c) At pertinentia ad ipsam substantiam, mysterium Trinitatis, incarnatio Verbi et divinitas Messiae, licet cognita explicite hominibus specialiter a Deo illustratis, non tamen semper in revelatione publica et communi continebantur ita clare, ut in V. T. omnes ea credere tenerentur, aut non opus fuisset illustratione per claram revelationem novi Testamenti. Multae deinde veritates particulares de Christo, de modo et mediis sanctificationis etc., ut nihil dicamus de historicis, ita successu temporis revelatae sunt, ut prius simpliciter non revelatae fuisse dici debeant, cum sine nova revelatione cognosci ut fide credendae non potuerint. Unde simpliciter dicendum est, revelationem veritatum obiectivam in V. T. per temporum successionem incrementa accepisse. Et hoc est discrimen in comparatione ad novum Testamentum, in quo huiusmodi obiectivum incrementum, post revelationis catholicae completionem per Apostolos, iam locum non habet (th. XXII.).

2°. Altera s. Thomae et reliquorum theologorum propositio erat de explicatione revelationis in V. T. « Quantum ad explicationem crevit numerus articulorum, quia quaedam explicite cognita sunt a posterioribus, quae a prioribus non cognoscebantur explicite » S. Th. l. c. Ex discrimine inter comprehensionem quarumdam veritatum, quae obiective quidem erant implicitae in revelatione nondum completa V. T. non tamen ita, ut sine nova revelatione fieri possent explicitae, et inter comprehensionem implicitam veritatum, quae est logica etiam quoad nos in revelatione N. T. iam completa; ex eo inquam discrimine intelligitur quoque differentia inter modum utriusque explicationis. Prior illa nec facta est nec fieri potuit nisi a Deo per revelationem ipsius veritatis explicandae et nondum in se revelatae, quo ipso revelationi continuo novum incrementum accessit; posterior non est nisi veritatis iam pridem in se revelatae clarior propositio per explicationem verbi Dei in Ecclesia conservati et traditi, quae explicatio scientifica etiam opera et industria humana, authentice et infallibiliter per magisterium Ecclesiae sub assistentia Spiritus Sancti absque nova revelatione instituitur ac perficitur.