Tractatus de divina traditione et Scriptura

Per synthesin ex praecedentibus colligitur proprius Traditionis conceptus, et ex Patrum sententiis confirmatur.

« Doctrina fidei universa, quatenus sub assistentia Spiritus Sancti in consensu custodum depositi et doctorum divinitus institutorum continua successione conservatur, atque in professione et vita totius Ecclesiae sese exserit, sensu maxime proprio divina est Traditio. Hanc ss. Patres dicunt praedicationem ecclesiasticam, intelligendi regulam, regulam apostolicae veritatis, si directe spectatur doctrina ut obiectum, quod in successione apostolica servatur ac traditur; est autem et dicitur conscientia fidei, catholicus intellectus, ecclesiasticus sensus, fides scripta in cordibus, sapientia non scripta, si directe ut subiectum spectatur Ecclesia sub assistentia Spiritus Sancti constituta et charismate veritatis imbuta ad intelligendum, custodiendum et explicandum depositum fidei. »

I. Prima pars theseos est mera synthesis antecedentium. Demonstratum est, promulgationem revelationis a Christo ipso esse ita dispositam, ut Apostoli pro Christo legatione fungentes suo ministerio et auctoritate praedicationis, qua per Spiritum veritatis erant instructi, Ecclesias fundarent, eisque totam doctrinam revelatam velut hereditatem transmitterent; atque adeo fit, ut religioni christianae secundum divini sui auctoris institutionem essentialis sit « obedientia fidei » respondens supernaturali auctoritati docentium, proindeque essentiale sit magisterium authenticum (th. IV.). Insuper demonstratum est, verbis disertis instituisse Christum, ut magisterium authenticum, cuius auctoritas est ex assistentia Spiritus Sancti inducentis in omnem veritatem, primo ordinatum ad infallibilem promulgationem revelationis sit perpetuum usque ad consummationem saeculi ad eiusdem integrae revelationis conservationem et propagationem (th. V.). Unde constat ulterius, hanc oeconomiam a Christo institutam ex rei natura nexam esse cum charactere unitatis in universalitate fidei christianae (th. VI.); nec posse censeri Scripturas substitutas magisterio successionis apostolicae, sed eas esse instrumentum doctrinae, quod ipsis custodibus depositi est commissum custodiendum et explicandum (th. VII.). Tum demonstratum est, secundum hanc oeconomiam in Scripturis definitam et exhibitam evidenter inde a temporibus Apostolorum universam Ecclesiam esse constitutam, hocque nixam fundamentali principio, magisterium et ministerium ad custodiendam et praedicandam integram revelationem esse institutum in successione apostolica; idque ita, ut huic magisterio, quatenus in consensu et communione nominatim cum visibili unitatis centro spectatur, promissum sit semperque praesens supernaturale charisma Spiritus Sancti (th. VIII.). Huic muneri porro intelleximus elementum visibile totius constitutionis et actuum Ecclesiae tam in vita (si ita loqui fas est) quotidiana, quam in solemnibus gestis mirabiliter respondere; constanter tamen semper et ubique formalem rationem auctoritatis et plene securitatis in servanda et explicanda doctrina repetitam fuisse a charismate invisibili Spiritus Sancti (th. IX. X.). Ex quibus omnibus apparet, Ecclesiam universam omnium aetatum et omnium locorum cum tota sua historia esse magnum commentarium reale, ac perpetuam confirmationem veri sensus, quem in verbis Christi et Apostolorum expressum Catholici credimus et demonstramus.

Ergo demonstratum est, insitam naturam et propriam rationem Ecclesiae a divino fundatore esse ita constitutam, ut fides et disciplina divinitus primum a Christo ipso et dictante Spiritu Sancto ab Apostolis tradita, per ministerium et magisterium authenticum semper vigens ac vivens a generatione in generationem propagetur. « Et timebunt qui ab occidente, nomen Domini, et qui ab ortu solis, gloriam eius, cum venerit... Hoc foedus meum cum eis, dicit Dominus: Spiritus meus qui est in te ¹, et verba mea quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui, et de ore seminis seminis tui, dicit Dominus, amodo et usque in sempiternum» Is. LIX. 19-21. «Traditionem Apostolorum, ut disputat Irenaeus, in toto mundo manifestatam in omni Ecclesia adest respicere... et habemus annumerare eos, qui ab Apostolis instituti sunt Episcopi in Ecclesiis et successores eorum usque ad nos... Tantae igitur ostensiones cum sint (al. ostensionis cum sint haec), non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab Ecclesia sumere, cum Apostoli quasi in depositorium dives plenissime in eam contulerint omnia, quae sint veritatis, uti omnis quicumque velit, sumat ex ea potum vitae; haec est enim vitae introitus» Iren. III. cc. 3. 4. Atqui doctrina et disciplina divina inde ab Apostolis conservata et propagata, si consideretur una cum modo et organo propagationis, quod ab instrumentis Scripturae distinctum ac diversum a Christo ipso est institutum, divina Traditio est ac dici debet sensu maxime proprio (th. II. III.). Ergo constat propositum in priori parte praesentis theseos.

II. Quoad alteram partem theseos in primis ob oculos ponenda est phraseologia Sanctorum, ubi loquuntur de doctrina ac disciplina divina, prout viget et vivit per omnes aetates in fide et professione, in vita et cultu totius Ecclesiae et nominatim in consensu pastorum et doctorum.

Iam s. Ioannes ait: «Filius Dei venit et dedit nobis sensum (διανοιαν), ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius» 1. Io. II. 20; et s. Paulus: «nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis... Quis cognovit sensum Domini, qui instruat eum? Nos autem sensum Christi (νουν Χριστου) habemus» 1. Cor. II. 10-16.

Ioannis discipulum Ignatium audivimus supra (p. 66.) momentem, ut omnes « unanimes sint in sententia Dei »; ad quam unitatem vinculum sunt « Episcopi per fines terrae constituti, qui sunt in sententia Iesu Christi; » et quia Iesus Christus est ipsa sententia, ipsum Verbum Patris, ideo qui sunt unanimes in sententia Episcopi (uniti cum Episcopis per fines terrae), sunt in sententia Dei. Sententia itaque Patris est Iesus Christus; sententia Iesu Christi est in consensu Episcoporum, et per hos in consensu omnium fidelium ep. ad Ephes. n. 3. sqq.

Irenaeus, ut vidimus, distinctissime Traditionem declarat ut integram doctrinam, quae per successiones Apostolorum pervenit usque ad nos, operante et charisma veritatis largiente Spiritu Sancto (supra p. 74. sq.), et cuius doctrinae compendium comprehenditur atque omnibus Christianis semper tradebatur in symbolo apostolico. Iam hanc in Ecclesia traditam et in tota eius vita sese exserentem fidem appellat « regulam veritatis immobilem, » per quam haereses et falsae interpretationes Scripturarum dignoscuntur l. I. c. 9. n. 4; l. III. c. 2. n. 1; « veritatis praeconationem » το της ἀληθείας κηρύγμα III. c. 3. n. 3; « praedicationem Ecclesiae undique constantem et aequaliter perseverantem » l. III. c. 24. n. 1; « Ecclesiae praedicationem veram et firmam, apud quam una et eadem salutis via in universo mundo ostenditur » l. V. c. 20. n. 1; « praecorium Ecclesiae, quod prophetae quidem praeconaverunt, perfecit autem Christus, Apostoli vero tradiderunt, a quibus Ecclesia accipiens per universum mundum sola bene custodiens tradidit filiis suis » l. V. praefat. (cf. Conc. Trid. sess. IV.).

Eodem sensu Tertullianus appellat « regulam fidei unam omnino, solam immobilem et irreformabilem » de veland. virg. c. 1; contr. Prax. c. 2. et 3; de Praescript. c. 13. 14; « regulam quam Ecclesia ab Apostolis, Apostoli a Christo, Christus a Deo tradidit » Praescript. c. 37.

A Clemente quoque Alexandrino dicitur regula ecclesiastica, ex qua accipitur Scripturarum expositio, et qua novum et antiquum Testamentum in concentum rediguntur, contra ac Gnostici inter Testamentum utrumque fingunt repugnantiam Strom. VI. p. 676. Ipsam γνῶσιν h. e. profundiorem mysteriorum et Scripturarum intelligentiam docet traditam esse per successionem inde ab Apostolis, quae est « scriptae non scripta Traditio, » a Christo ad Apostolos, ab Apostolis ad nos usque perveniens, atque ideo pertinens ad ipsam regulam ecclesiasticam, secundum quam Scripturae sunt intelligendae ibid. p. 645. 679. Hanc appellat etiam ecclesiasticam sapientiam ² l. VII. p. 759; quae « verissima γνῶσις in sola est antiqua Ecclesia » non autem apud haereticos ib. p. 755; haeretici enim « depravant regulam Ecclesiae, » habent scilicet « falsam clavim et non ingrediuntur sicut nos per Domini Traditionem, sed perfosso Ecclesiae muro veritatem transgrediuntur » ib. p. 764. 765.

Sequitur Clementis discipulus Origenes. In praefatione ad libros de Principiis ut norma, ad quam omnes sententiae exigendae sunt, ponitur « ecclesiastica praedicatio per successionis ordinem ab Apostolis tradita et usque ad praesens in Ecclesiis permanens; » hanc dicit « regulam apostolicae veritatis » in Ps. 36. hom. 4. n. 1. T. II. p. 671; « regulam coelestis Ecclesiae Iesu Christi secundum successionem apostolicam » ³ (2) de Princip. l. IV. n. 9. T. I. p. 166.

Antiquus auctor libri adversus Artemonitas inscripti « Parvus Labyrinthus » Traditionem appellat sensum ecclesiasticum et primitivae fidei regulam ⁴ apud Euseb. H. E. l. IV. c. 28. Simillimus est modus loquendi Athanasii, qui universalem doctrinam, qua Episcopi et tota Ecclesia informantur, dicit « intellectum, secundum quem nos sentimus » ⁵ or. II. contr. Arian. n. 34. T. I. p. 502; et « ecclesiasticum scopum, fidei anchoram » or. III. n. 58.

Epiphanius nominat « regiam viam, quae est Ecclesia, et iter veritatis » haeres. 59. (Novatianorum) n. 12. coll. 13; Hilarius « fidei conscientiam; conscientiam communis fidei » ⁶, quam opponit « impiae intelligentiae » haereticorum de Trinit. l. VIII. c. 1. et de Synodis n. 65; Rufinus « intelligendi regulam ex apostolica successione susceptam » Hist. Eccles. l. II. c. 9; Augustinus « fidei regulam, regulam sanitatis » in Io. tract. 18. n. 1; de doctrina christian. l. III. c. 2; « regulam pietatis » Genes. ad litt. I. c. 21. n. 41. (ita et Pseudo-Augustin. de Praedest. et grat. c. 1.); « canonicum sensum; » « catholicum intellectum » serm. 294. c. 20. (al. serm. 14. de verbis Apostoli); contr. ep. Parmeniani l. II. c. 10. n. 20; cf. contr. Faust. l. IV. c. 2; Vincentius Lirinensis « ecclesiasticae intelligentiae auctoritatem; » « ecclesiastici et catholici sensus normam » Commonitor. c. 2; cf. c. 38; Concilium Tridentinum « universum Ecclesiae sensum » sess. XIII. c. 1.

Has omnes locutiones in duplicem classem, quam in thesi indicavimus, dispesci posse ex ipsa significatione nominum patet; aliis enim iisque praestantissimis magis directe designatur doctrinae catholicae conscientia et intelligentia, quae est in Ecclesia et nominatim in Ecclesia docente sub charismate Spiritus Sancti, quando dicitur « conscientia fidei communis, sensus ecclesiasticus, intellectus catholicus, ecclesiastica intelligentia, scopus ecclesiasticus; » aliis directe significatur ipsa tradita doctrina et fides obiectiva informans intellectum et conscientiam Ecclesiae, ubi appellatur « praedicatio ecclesiastica, praeconatio Ecclesiae (τὸ τῆς ἐκκλησίας κηρύγμα), regula fidei, regula pietatis, regula veritatis apostolicae, intelligendi regula. » Patet autem, hanc non esse rem aliam et aliam; sed unius rei, Traditionis scilicet in complexu spectatae (vide supra p. 12.), aliam et aliam considerationem.

Non puto, cuiquam dubium incidere posse, utrum revera id quod hisce nominibus designatur, sit tradita fides et professio Ecclesiae; est enim hoc in locis citatis omnibus manifestissimum. Afferam tamen pro utraque classe locutionum exemplum in integro contextu. Vincentius Lirinensis c. 1. et 2. postquam dixit, fidem muniendam esse « primo divinae legis (Scripturae) auctoritate, tum deinde Ecclesiae catholicae Traditione, » continuo subdit: « hic forsitan requirat aliquis, cum sit perfectus Scripturarum canon sibique ad omnia satis superque sufficiens, quid opus est, ut et ecclesiasticae intelligentiae iungatur auctoritas? » Respondet: propter difficultates et varias, quibus Scripturae explicantur, interpretationes multum necesse est, « ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur. » Hic Traditio Ecclesiae catholicae, ecclesiastica intelligentia, ecclesiasticus et catholicus sensus evidenter rem unam eandemque significant et promiscue usurpantur.

Augustinus in Io. tract. 18. n. 1. sentiens difficultates in interpretatione capitis V. Ioan. ita monet auditores. « Neque natae sunt haereses.... nisi dum Scripturae bonae intelliguntur non bene, et quod in eis non bene intelligitur, etiam temere et audacter asseritur. Itaque carissimi, valde caute haec audire debemus, ad quae capienda parvuli sumus, et corde pio et tremore, sicut scriptum est, hanc tenentes regulam sanitatis, ut quod secundum fidem qua imbuti sumus, intelligere valuerimus, tamquam de cibo gaudeamus; quod autem secundum sanam fidei regulam intelligere nondum potuerimus, dubitationem auferamus, intelligentiam differamus... Etiam a me, carissimi, longe sit vana praesumptio, *si volo sanus in domo Dei conversari, quae est Ecclesia Dei vivi columna et firmamentum veritatis. » Itaque fides qua imbuti sumus, dicitur regula secundum quam Scripturas interpretemur, ut si verba Scripturae videantur sensum praeseferre contrarium illi regulae fidei, non in fide vacillemus, sed fateamur nos Scripturas non intelligere. Illa autem fides qua imbuti sumus et illa regula fidei obiective consideratur in Ecclesia, a qua nos eam accepimus, ita ut securitas nostrae fidei sit per Ecclesiam, columnam scilicet et firmamentum veritatis.