Tractatus de divina traditione et Scriptura

De notione authentiae, et de dogmatica declaratione authenticae editionis Scripturarum.

« Quamvis authentia Scripturae universim spectatae, et authentia editionis alicuius aut versionis Scripturarum inter se differant; ad idem tamen munus custodiendi depositi, ad quod pertinet definitio canonis Scripturarum, spectat etiam declarare authentiam determinatae editionis aut versionis. Argumentum vero theologicum, quod Patres Tridentini ad declarandam authentiam vulgatae editionis latinae aeque ac ad definiendum ss. librorum canonem ex longo tot saeculorum usu deduxerunt, non aliud tandem est quam appellatio ad supernaturalem providentiam et perpetuam assistentiam Spiritus Sancti, sub qua Ecclesia depositum etiam quatenus verbo Dei scripto continetur, infallibiliter custodit. »

I. Nomen αὐθέντης significat apud graecos scriptores eum, qui potestatem seu auctoritatem habet¹. In iure autem nomen transfertur ad scripta et instrumenta praesertim publica, quorum authentia idem est ac auctoritas ad faciendam fidem, non unius semper modi sed eam, ad quam faciendam proferuntur.

Potest a) quaeri de auctoritate instrumenti in ipsa sua origine atque adeo in ipso αὐτογραφῳ, quam possumus dicere authentiam originalem. Haec revocatur ad auctoritatem eius, qui est ipse auctor instrumenti; profecto enim instrumentum non aliunde habet auctoritatem, sed eam sui auctoris exhibet ac repraesentat. Unde si constat de auctoritate eius, cui scriptum tribuitur, quaestio de authentia originali instrumenti quod supponitur rite confectum, coincidit cum quaestione de eiusdem genuinitate. Hinc factum est, ut authentia et genuinitas (γνησιότης) documentorum saepe confundantur, licet notio utriusque non sit omnino eadem.

Potest b) supposita authentia originali quam diximus, quaeri de authentia exemplarium, quae sint sive ἀπογράφαι sive versiones. Si scriptum originale habet auctoritatem, ut supponitur, sane exemplaria descripta et versiones saltem intrinsecus et in se eandem habent, quatenus conformia sunt ipsi originali. Unde possumus hanc dicere authentiam conformitatis. Haec ergo, originali authentia supposita, coincidit cum integritate (exclusione interpolationis et corruptionis) in exemplaribus, et cum sinceritate in versionibus (ut nempe sensus instrumenti originalis sincere sit expressus). Sed si documentum originale ipsum auctoritatem non habet, integritas exemplarium et fidelitas versionum nonnisi improprie ex sola conformitate cum originali minime authentico dici potest authentia. Ita Serarius sensu improprio pro sola conformitate accepit authentiam, quando scripsit: « posse versionem esse authenticam, non scriptum (originale)... cuius generis exemplum est, si quis falsam epistolam aut pseudepigrammum et mendacem librum fideliter verteret » Prolegom. Bibl. c. 19. q. 11. Hac generali significatione nominum supposita, deducimus notiones speciales de authentia sacrae Scripturae.

1°. Authentia originalis Scripturarum seu illa auctoritas divina, quae eis vindicatur, exsurgit et constat ex eo, quod libri sunt divinitus inspirati, et Deus est eorum auctor: « quid est autem Scriptura sacra nisi quaedam epistola omnipotentis Dei ad creaturam suam? » s. Gregor. M. l. IV. ep. 31. Vide th. II. Demonstratio itaque inspirationis est demonstratio divinae authentiae originalis, proindeque demonstratio canonis librorum ad Scripturam pertinentium est demonstratio authentiae saltem originalis omnium horum librorum.

At vero fides et definitio Ecclesiae, dum canonem ss. librorum credit et proponit, non solum declarat factum primitivum inspirationis, seu primitus exstitisse libros inspiratos his nominibus censitos; sed fides ac definitio refertur ad Scripturas adhuc nunc in Ecclesia Dei existentes. Unde definitio canonis declarans has determinatas Scripturas esse inspiratas, duo includit: libros scilicet sub his nominibus cognitos primitus esse a Deo inspiratos, et libros quos in Ecclesia Dei habemus, esse eosdem ut primitus Deo inspirante scripti sunt; h. e. fides et definitio Ecclesiae pro obiecto habet tum authentiam originalem quam appellavimus, tum authentiam conformitatis.

In hac tamen definitione per se declaratio authentiae conformitatis nondum applicatur determinatae alicui editioni aut versioni; sed solummodo declaratur, libros primitus inspiratos adhuc nunc in Ecclesia Dei haberi, saltem ita, ut in omnibus recensionibus simul sumptis verbum primitivum exstet et dignosci possit. Aliud enim est loqui de conformitate in editione determinata et aliud de conformitate vel indeterminate in aliqua ex omnibus editionibus exstantibus, vel prout confici et haberi posset ex omnibus simul sumptis.

Concedimus quidem et vero etiam vindicamus, usu ipso pubblico et universali alicuius editionis aut versionis in Ecclesia iam satis proponi eius authentiam conformitatis simpliciter dictam. Hoc tamen non impedit, quominus declaratio authentiae recensionis singularis distincta sit a declaratione authentiae Scripturae universim spectatae; sicut Scriptura ipsa quatenus consideratur in omnibus recensionibus simul sumptis, distinguitur a singulari aliqua editione vel recensione.

Authentia itaque originalis potest quidem abstracte per se concipi, quin includatur et intelligatur authentia Scripturae nunc exstantis; sed authentia Scripturae in Ecclesia Dei exstantis non potest concipi, quin duo includat tum authentiam originalem tum authentiam conformitatis cum libris primitus Deo inspirante conscriptis. Hoc ipso etiam authentia singularis editionis aut versionis Scripturae eandem utramque authentiam originalem et conformitatis includit.

2°. Alia distinctio in usum venit inter authentiam internam et externam. Authentia interna est ipsa auctoritas, quae inest scripto vel instrumento ex sua origine et ex conformitate cum originali authentico; authentia externa omnino generice sumpta potest dici authentia interna, quatenus manifesta est. Haec igitur quae dicitur authentia externa, praesupponit et includit authentiam internam. Hinc patet, tam authentiam originalem quam authentiam conformitatis posse esse vel internam tantum, vel simul internam et externam; non posse vero esse authentiam externam sine interna.

Quando de Scripturis agitur, authentia originalis interna constituitur ipsa inspiratione; manifestari autem, sicut oportet, et ita evadere authentia externa non aliter potest nisi testimonio divino. De his superius dictum est (th. V. seqq.).

Hic supposita authentia originali, quaeritur de authentia conformitatis in editione vel versione. Haec authentia conformitatis interna est ipsum factum conformitatis cum authentico textu primitivo independens a manifestatione aut declaratione; externa authentia conformitatis generice sumpta ex dictis est conformitas cum textu originali, quatenus conformitas est manifestata. Haec manifestatio potest et ipsa esse duplex privata et publica.

Scripta omnino privata quorum auctores nullam habent auctoritatem iuridicam sed solum scientificam, habent et ipsa authentiam internam solum sensu scientifico, non autem sensu iuridico auctoritate publica valent; ita ergo etiam haec qualiscumque eorum auctoritas solum scientifice per historiam et criticam manifestatur. De his non est nobis sermo.

Si instrumenta sint publica, quibus societas ipsa utitur, regitur, in suis legibus constituitur, potest quidem etiam historice et critice manifestari interna authentia eorum. At talis manifestatio nondum constituit authentiam externam huiusmodi instrumentis convenientem. Eorum enim auctoritas debet esse publica pro tota societate; sed talis eius manifestatio est solum privata pertinens ad paucos, quatenus singuli ipsi eam intelligunt. Societas tota non regitur nisi auctoritate. Unde authentia externa proprieta publicorum instrumentorum constituitur tantum per declarationem vel expressam vel aequivalentem, quae fiat ab ipsa publica auctoritate societatis.

Hinc editio aliqua vel versio Scripturae, quae est instrumentum publicum Ecclesiae a Deo ei consignatum, si sit conformis originali primitus sub Dei inspiratione scripto, est intrinsecus authentica. Si haec conformitas mere scientifica demonstratur et ab iis qui sunt idonei demonstrationi, cognoscitur, poterit forte dici authentia externa privata vel authentia critica; non tamen erit authentia externa publica, quae tantummodo per declarationem conformitatis ab Ecclesia ipsa vel expresse, vel aequivalenter per constantem publicum usum factam constituitur.

3°. Ex praestructis notionibus haec de authenticis Scripturis in Ecclesia catholica ex una parte et penes Protestantes ex parte altera consequuntur theoremata.

a) Sicut authentiam originalem seu inspirationem Scripturae, ita etiam internam authentiam conformitatis declaratio Ecclesiae non efficit, sed supponit et iam praeexistentem manifestat. b) Authentiam publicam externam aequivalens vel expressa Ecclesiae declaratio efficit. c) Quamvis alicuius editionis aut versionis Scripturae authentia externa per usum publicum Ecclesiae iam constituta sit, ac per eum de authentia conformitatis interna simpliciter dicta, praescindendo a gradu perfectionis, publice constet; possunt tamen adiuncta utilem vel necessariam reddere expressam authentiae et eius gradus declarationem, sicut non raro adiuncta opportunam vel necessariam reddunt dogmatum de quibus ex praedicatione ecclesiastica iam pridem satis constabat, solemnem definitionem. d) Si aliqua editio aut versio per longum tempus desierit esse in publico usu catholicae Ecclesiae, et ita custodia Ecclesiae corruptelis forte inducendis non amplius obsistat, potest accidere, ut de authentia externa quae fuerat aliquando per publicum usum satis constituta, non amplius pari dogmatica certitudine constet. e) Cum in communione Protestantium ex eorum principiis nulla exstet potestas et auctoritas ecclesiastica, atque ideo non sit societas nisi materialiter, formaliter vero singuli regendi sint iudicio proprio (si practice sequerentur sua principia fundamentalia); hinc nulla apud eos potest esse Scripturae publica authentia externa. Sicut namque apud eos nullum potest esse iudicium publicae auctoritatis de vero sensu, ita nullum de authentia Scripturarum. Imo cum ex eorum principiis nulla publica auctoritas, et hoc ipso nulla formalis societas ecclesiastica existat, Scripturae non possunt esse instrumenta publica societatis legalis; sed sunt solum scripta destinata singulis. Quare iudicium sicut de sensu ita de authentia non potest esse nisi scientificum tantummodo, ac proinde ad scholam pertinet et ad paucos. Hinc saltem maximae parti hominum, quippe qui scientificis et difficilibus demonstrationibus idonei non sunt, non solum intelligentia veri sensus, de quo diximus in Tractatu de Traditione th. XVIII. XIX, sed etiam cognitio authentiae Scripturarum secundum eadem illa principia est impossibilis.

II. Ex eodem iure et officio custodiendi depositum revelationis, ex quo Ecclesia definit canonem librorum sacrorum, ipsa etiam declarat authentiam determinatae editionis aut versionis Scripturarum.

1°. Promissa assistentia Spiritus Sancti ad infallibilem custodiam depositi fidei sine dubio extenditur ad infallibilem propositionem librorum canonicorum et verbi Dei scripti, ut ipso charismate infallibilitatis arceatur periculum, ne verbum humanum pro verbo divino, libri humani pro libris divinis umquam fidelibus proponantur (supra th. IX.). Atqui in hoc ipso iure et officio infallibiliter proponendi verbum Dei scriptum includitur munus infallibiliter iudicandi, utrum quod tamquam verbum Dei scriptum sub certa quadam forma, in certa quadam editione vel versione exhibetur, sit ipsum verbum primitus inspiratum, h. e. utrum sit editio aut versio conformis suo prototypo originali. Non enim minus verbum humanum traderetur fidelibus pro verbo divino, si editio vel versio simpliciter difformis a libris primitus Deo inspirante scriptis, vel etiam certa aliqua classis textuum difformis ab originalibus proponeretur velut Scriptura divina, quam si libri et textus primitus humana tantum ope scripti definirentur esse scripti divinitus. Ergo ad munus idem custodiae depositi infallibile sub assistentia Spiritus Sancti spectat sicut definitio canonis Scripturarum, ita declaratio conformitatis in editione vel versione cum primitivo textu. Idem argumentum distinctius declarari potest.

Ecclesiae ex munere a Christo iniuncto docendi omnes gentes ius est et officium proponendi et tradendi etiam verbum Dei scriptum. Hoc munus non solum complectitur traditionem doctrinae abstractae, existere aliquod verbum inspiratum, sed etiam propositionem ipsius verbi scripti in concreto sub certa et determinata forma, praesertim quoad ea quae in hoc verbo per se spectant ad aedificationem doctrinae christianae. Unde in hoc munere continetur etiam ius designandi aliquam editionem vel versionem tamquam genuinam Scripturam sacram, ac proinde conformem textui primitivo praesertim in iis quae per se ad fidem et morum regulam pertinent; vel si una aliqua talis non existeret, efficiendi ut ex omnibus simul sumptis recensionibus talis restitueretur, eamque fidelibus proponendi. Atqui in munere docendi a Christo iniuncto promissum est Ecclesiae charisma infallibilitatis: « docete omnes gentes.... et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus » (de Tradit. th. V. sq.). Ergo tum ius declarandi tum charisma infallibiliter declarandi authentiam editionis vel versionis Scripturae praesertim quoad ea, quae diximus et postea distinctius declarabimus per se spectantia ad fidem et mores, in munere et charismate infallibiliter docendi continetur ut particulare in universali.

2°. Imo in hypothesi, quod una aliqua recensio aut versio Scripturae sit in Ecclesia publico usu per longum tempus consecrata eo modo, ut erat editio vulgata latina tempore Concilii Tridentini, in solemni definitione canonis Scripturarum iam continetur definitio indirecta authentiae talis versionis et editionis, definitio inquam authentiae sufficientis et simpliciter dictae (de determinando enim gradu perfectionis in authentia conformitatis alia est quaestio). Sane quando definiuntur libri pertinentes ad Scripturam inspiratam, nominibus librorum non designantur aliae Scripturae, quam ut exstant et ab omnibus cognoscuntur in usu publico Ecclesiae. Atqui in usu publico Ecclesiae omnibus cognito ex hypothesi libri non sunt nisi sub forma talis versionis. Ergo sub hac forma declarantur pertinere ad Scripturam inspiratam, ac proinde indirecte declaratur, sub hac forma seu versione libros mansisse identicos, ut fuerant Deo inspirante primitus scripti. Si vero nominatim de Tridentina canonis definitione loquamur, ea hypothesis quoad vulgatam latinam editionem non solum reipsa obtinebat; sed Concilium etiam expresse suam canonis definitionem referebat ad libros, ut exstabant sub forma illius editionis: « si quis libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit... anathema sit. » Ergo saltem indirecte iam per definitionem canonis authentica declarata est editio latina vulgata, sub cuius forma libri et librorum partes pro canonicis suscipi iubebantur. Hanc deinde authentiam Concilium paragrapho sequenti declaratione etiam directa proposuit.

III. In tertia parte agimus de argumento, quod Patres ipsi Tridentini tamquam suae definitionis fundamentum indicabant².

Quoniam Ecclesia in suis iudiciis non regitur novis revelationibus sed assistentia Spiritus Sancti, hinc elementum humanum inquisitionis et examinis fundamentorum ad ferenda iudicia ab ipsa etiam Ecclesia adhibendum est (cf. de Tradit. th. XXV.). Iam sicut in definitione canonis librorum sacrorum duplex patebat via, vel novae historicae inquisitionis in Traditionem apostolicam vel appellationis ad manifestam consuetudinem et praedicationem universalis Ecclesiae, quae ipsa erat criterium certum apostolicae Traditionis; ita etiam in decreto de authentia editionis vulgatae latinae poterat quidem institui novum criticum examen, quod tamen nec necessarium erat nec a PP. Tridentinis opportunum existimatum est. Publicus enim et solemnis totius Ecclesiae occidentalis usus dogmaticus, liturgicus, polemicus ex novem saltem saeculis obtinens fundamentum iudicii suppeditabat dignitati et praxi Ecclesiae multo magis conveniens, cum ipsa divino-humana constitutione Ecclesiae intime nexum et ita certum, ut instituto examine non ad aliam conclusionem, quae quidem veritati consona esset, perveniri potuisset quam ad eam ipsam, quae universali illo tot saeculorum usu iam demonstrata prostabat.

Ratio suprema cur constans ille usus sit criterium certum sicut ad discernendos libros canonicos, ita ad dignoscendam saltem simpliciter dictam authentiam conformitatis in editione librorum eorundem, atque adeo principium quo PP. Tridentini nitebantur in appellatione ad illum usum tam in definitione canonis quam in declaranda authentia editionis vulgatae, tandem revocatur ad perpetuam assistentiam Spiritus Sancti Ecclesiae in docendo et proponendo verbo Dei promissam. Principium scilicet in utraque appellatione hoc erat, sub assistentia Spiritus Sancti promissa fieri non potuisse, ut universa Ecclesia theoretice et practice per multa saecula susceperit et omnibus fidelibus credendos proposuerit libros re ipsa humanos tamquam Scripturam divinam, eorumque testimoniis constanter tamquam divinitus scriptis usa sit ad fidei et morum doctrinam exponendam ac confirmandam. Hoc enim consequens fuisset, ut paulo ante dixi, in hypothesi quod versio et editio, qua Ecclesia constanter utebatur, fuisset simpliciter difformis ab archetypo inspirato, ac proinde libri sub hac forma fuissent diversi ab inspiratis atque non iam libri Dei auctoris sed humani ac fallacis interpretis, non minus quam si libri propositi ut divini iam in sua origine fuissent humani. Unde non modo assistentia Spiritus Sancti principium erat activum praemuniens ab errore Patres Concilii in ferendo iudicio; sed eadem assistentia, quatenus est perpetua in Ecclesia, erat eis etiam principium obiectivum cognitionis ad iudicandum de authentia versionis vulgatae.

Ad intelligendum valorem criterii, quo Patres Tridentini usi sunt, distinctiorem considerationem postulat theoria et praxis universae Ecclesiae quoad Scripturas sub hac forma versionis vulgatae.

In primis practice inde a saeculo VI. aut saltem VII.³ in Conciliis sive Episcoporum occidentis sive simul unitis occidentalibus et orientalibus, in decretis Pontificum et Pastorum omnium, in sacra liturgia, in confutatione haereson, in institutione populi christiani, in libris scriptis dogmaticis, polemicis, moralibus, in scholis, publice et privatim Scripturae ut sacrae et canonicae usurpabantur, eorumque testimoniis confirmatio et explicatio doctrinae fidei ac regulae morum nitebatur in tota Ecclesia occidentali vel unice vel potissimum, ut exstant Scripturae in hac forma versionis vulgatae. Hic porro usus saltem mediate ex ratione capitis Ecclesiae et ex principalitate ac supremo magisterio in Ecclesia Romana, ac denique ex communione, consensu et approbatione omnium Ecclesiarum, pertinebat ad Ecclesiam universam. Ergo certe vel fundamentum humanum in universa Ecclesia per multa saecula supponebatur tamquam divinum ad aedificationem fidei et morum, vel Scripturae, ut exstant in versione vulgata, sunt sincerum verbum Dei scriptum saltem quoad rei summam et in iis partibus, quae ad scopum hunc principem Scripturarum spectant, ac proinde saltem in his versio est conformis primitivo textui librorum inspiratorum. Illud prius constitutioni Ecclesiae essentiali et assistentiae perpetuae Spiritus Sancti a Christo promissae evidenter repugnat; ergo usus ille publicus et constans est criterium certum authentiae conformitatis in editione latina vulgata⁴.

Unde etiam theoretice inde a tempore, quo diximus, argumenta omnia quibus libri sacri proponebantur ut Scriptura divinitus inspirata, librorum sacerorum canones, demonstrationes pro Scripturarum divinitate consequentes ex solemni usu et Patrum ac doctorum citationibus respiciebant immediate in Ecclesia occidentali, mediate in Ecclesia universa Scripturas sacras sub hac forma editionis vulgatae. In occidente enim non sub alia forma Scripturae erant in publico usu; dum ergo legebantur, citabantur, enumerabantur Scripturae, id totum immediate referebatur ad libros, ut sunt in editione vulgata. Mediate autem haec propositio editionis vulgatae tamquam Scripturae inspiratae ex rationibus paulo ante indicatis fiebat ab universa Ecclesia. Eadem ergo argumenta, quae libros exhibent ut sacros et divinos, eos exhibent hoc charactere insignes, quatenus sunt sub hac forma editionis vulgatae latinae.

Corollarium 1. Iudicium de canone librorum sacrorum in Concilio Tridentino erat explicitum iudicium de dogmate revelato hos libros omnes esse divinitus inspiratos, et iudicium implicitum de facto dogmatico conformitatis cum textu primitivo in hac latina editione vulgata longo saeculorum usu publice recepta.

Quare etiam decretum alterum sess. IV. quo explicite declaratur authentia editionis vulgatae, censendum est decretum dogmaticum, definiens scilicet factum conformitatis huius versionis et editionis cum textu originali ita, ut sub hac forma vere permanserit et habeatur in Ecclesia Dei s. Scriptura divinitus inspirata. Huius sane facti veritas est intime nexa cum dogmatibus ipsisque divinis documentis et (ut dici solet) fontibus dogmatum, seu cum obiectiva fide Ecclesiae. Haec itaque conformitas seu interna authentia vulgatae est factum eminenti sensu dogmaticum. Quare equidem non intelligo, quomodo recentiores quidam possint dicere, decretum primum quidem de recipiendis libris canonicis prout in veteri vulgata editione habentur, esse dogmaticum, hoc vero alterum de authentia vulgatae esse disciplinare. Sicut definitio, e. g. in epistola Cyrilli (lecta in Concilio Ephesino) contineri doctrinam orthodoxam, in scriptis Nestorii doctrinam haereticam de Incarnatione, vel in libro Iansonii « Augustinus » contineri quique propositiones haereticas, est decretum non disciplinare sed dogmaticum; ita sensu etiam strictiori dogmaticum decretum est, quo declaratur, versionem aut editionem aliquam s. Scripturae esse authenticam, h. e. exhibere sincerum verbum Dei scriptum. Quod in decreto explicite mentio fit publicarum lectionum, disputationum, praedicationum, et expositionum, hoc certe non tollit valorem dogmaticum. Aliud esset, si intelligeretur pro huiusmodi actibus solemnioribus usus vulgatae praescriptus prae textibus aliis genuinis e. g. prae originalibus; haec posset dici consecutio disciplinaris deducta ex decreto dogmatico. Concilium vero hunc usum vulgatae in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus certe non praescripsit ad exclusionem textuum originalium, sed secundum eum modum, ut authentia vulgatae non in discrimen vocetur, sed integra retineatur ac nemo illam reiciere quovis praetextu audeat. Sub hac vero ratione iam praescriptio et prohibitio non est disciplinaris, sed est pro determinatis actibus applicatio authentiae dogmatice declaratae.

Corollarium 2. Cum veritas veritati non possit contradicere, examen criticum quod fallax non sit, authentiam internam editionis vulgatae intra eos limites, quibus usus et diserta declaratio Ecclesiae eam definivit, numquam confutabit, sed in dies clariori in luce constituet. Poterunt tamen opiniones quaedam privatae theologorum de amplitudine authentiae tali examine critico falsae demonstrari. Quare declaratio authentiae sensu, qui ex certis principiis ei inesse demonstratur, praelucere debet sine dubio in examine critico tamquam norma saltem negativa, quae studium demonstrandae et defendendae veritatis non solum non impedit, sed praemuniendo ab erroribus etiam iuvat. Non vero possunt haberi normae instar opiniones incertae vel etiam improbabiles nonnullorum theologorum.