Tractatus de Gratia Divina Actuali

Huius autem diversae distributionis ratio in inscrutabilibus indiciis Dei, apud quem nulla est iniquitas, latet in eaque diversa distributione positum est mysterium praedestinationis.

I. Primum constat ex hactenus demonstratis. Alterum facto constat; nam e. g. gratiae exteriores, ut praedicatio Verbi, non eadem fuerunt et sunt apud omnes ipsaeque interiores gratiae saltem prout efficaces et adiuvantes sunt, rursus non sunt eadem pro omnibus. Thesis eo spectat, ut intelligatur in distributione gratuita gratiarum mysterium providentiae Dei supernaturalis sive praedestinationis esse positum. Afferimus primum Augustini doctrinam, ex qua huiusmodi mysterium constat: simplici deinceps animadversione adhibita patebit in sola distributione gratiarum positum esse mysterium praedestinationis.

II. Itaque pelagiani, ut notum est, negabant gratiae gratuitatem atque contra eam obiiciebant, quod si gratia datur gratis, asserendum sit fato quodam hominum sortes regi vel Deum esse acceptorem personarum (cf. Cont. Iulian. L. II. c. 18. n. 46. et Epist. ad Sixtum CXCIV. n. 4.).

E contrario Augustinus tuebatur gratiam prorsus gratuitam, negans inde consequi illud utrumque, quod pelagiani colligebant. Quaestio proinde eaque duplex occurrebat atque utrumque accurate distinguit Augustinus (De Dono persev. c. 8. nn. 16, 18. Epist. cit. c. 2. nn. 4, 5. Cont. Iulian. L. IV. c. 8. n. 46): nimirum 1) cur gratia Dei non omnibus detur, sed aliis detur, aliis non detur. 2) Si ex omnibus, quorum nemo eam meretur, quibusdam tantum datur, cur potius huic, quam illi detur. Non eodem modo utrique quaestioni Augustinus respondet.

III. Antequam Augustini referamus responsiones, advertendum est 1) gratiam, de qua quaestio est, non esse quamcumque gratiam, sed certam quamdam gratiam, gratiam nempe uberiorem, vel gratiam actu efficacem. Nam gratia sufficiens e sententia ipsius Augustini (ut demonstratum supponimus) negatur nemini, quaestio ergo de ea esse nequit, cur non omnibus detur. Augustinus autem, ut iam alibi notavimus, speciatim de ea gratia, quae coniuncta est cum effectu, de gratia electorum, filiorum promissionis loquebatur. Quaestio proinde huc redibat, cur non omnibus datur ipsa fides, iustificatio, perseverantia; seu cur non omnibus ea gratia confertur, quae aliis tamen datur, qua fit ut actu credant, iustificentur, perseverent.

Advertendum est 2) gratiam efficacem sub hac formali ratione prout praevisa est futura efficax, si detur, nemini deberi; quod enim homo exigere potest, est gratia qua possit seu gratia sufficiens aut efficax in actu primo; quod autem sit efficax gratia in actu secundo, id in potestate ipsius hominis gratia sufficiente adiuti positum est; non est ergo cur Deus aliquid amplius tribuere teneatur.

Unde 3) ratio sufficiens ad sedandas omnes querelas, haec duplex est: prima, uberior vel efficax gratia, prout talis, est donum indebitum, est indebita misericordia: altera, quod gratia sufficiens, quae homini datur, non sit in ipso efficax, id ex culpa est hominis; ideoque ex ipso homine est quod gratiam efficacem non habuerit.

Verum 4) negari nequit quod omnipotenti Deo non deest modus, quo omnes ita vocet ut vocantem infallibiliter sequantur et si Deus vellet etiam ipsorum (qui non sequuntur) misereri, posset eos ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur (Ad Simplic. L. I. q. 2. nn. 13. 14.). negari nequit quod omnipotenti Deo non deest modus, quo omnes ita vocet ut vocantem infallibiliter sequantur et si Deus vellet etiam ipsorum (qui non sequuntur) misereri, posset eos ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur (Ad Simplic. L. I. q. 2. nn. 13. 14.). Cur ergo non omnibus talis gratia datur, sive cur non omnes ita vocantur?

IV. Augustini responsio ad hanc primam quaestionem huc redit. Qui quaerit rationem huius diversae distributionis gratiarum, potest hoc sensu quaestionem movere, ut velit Deum arguere iniustitiae, ac si diceret: Nonne est Deus iniustus, quia in pari causa quorumdam miseretur, quorumdam non miseretur? Vel, concesso quod nulla iniustitia sit penes Deum quaerere tamen adhuc potest, cur Deus, qui poterat omnium misereri, noluerit reapse omnium ita misereri.

Quaestioni priori modo intellectae Augustinus respondet demonstrando nullam esse iniustitiam penes Deum, tum quia si gratia non est efficax, id est ex culpa hominis; tum quia gratia efficax est beneficium indebitum. Enchir. c. 99. «Miseretur magna bonitate, obdurat nulla iniquitate: ut nec liberatus de suis meritis glorietur, nec damnatus de suis meritis conqueratur.» Porro haec merita sunt, quia gratias sufficientes habens, iis noluit consentire; obduratio ergo, quae in negatione gratiae adiuvantis consistit, non ex Dei iniquitate sive iniustitia, sed ex culpa hominis repetenda, qui gratiis sufficientibus non consentiens in causa fuit cur non adiuvaretur a Deo. Et de Praed. SS. c. 8: «Cur ergo non omnes docet ut veniant ad Christum, nisi quia omnes quos docet, misericordia docet; quos autem non docet, iudicio non docet?» Si misericordia, ergo beneficium est indebitum. Porro quando audis iudicium, una intelligis docere Augustinum quod mala voluntas hominis in causa sit, quae id meruerit, idcirco gratias spreverit, quibus poterat esse bona. Loquens enim de Deo excaecante et obdurante (Tract. in Ioan. LIII. n. 6.) ait: «etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus deserendo non adiuvando, quae occulto iudicio facere potest, iniquo non potest.» En quid sit iudicium Dei non esse iniquum: quia nempe hominum voluntas id meruit. Supponitur proinde gratias sufficientes non defuisse, quibus valeret bene agere.

V. Notandum est quod Augustinus ut magis in aperto ponat rationem hanc indeliti, quae gratiae competit, provocat frequenter ad peccatum originale. Non quod peccatum originale solum sit ratio sufficiens cur statuta reparatione totius humanae naturae per Christum, negetur gratia sufficiens, sed quod idem peccatum sit ratio ostendens gratuitam esse et indebitam gratiam naturae et praesertim gratiam efficacem, quam gratuitatem gratiae unice Augustinus demonstrandam sibi assumit. Verum ne perperam Augustini sententia intelligatur, advertendum est Augustinum loqui de discretione ea, quae fit per primam gratiam, quae omnes reperit obstrictos peccato originali et idcirco indebitam gratiam demonstrare ex peccato originali adhuc exsistente et nondum remisso falsumque esse quod Augustinus rationem negationis gratiae efficacis et perseverantiae iustis repetat etiam ex peccato originali quantumvis remisso. Id posset demonstrari analysi instituta eorum omnium testimoniorum Augustini, quae afferuntur ab iis, qui hanc sententiam Augustino imponunt, quod nempe Deus aliquos bono adeo magno privet propter peccatum, quod eis plenissime condonavit. Sed quia omnia ea testimonia sibi simillima sunt, satis erit unum recitare; cetera conferri possunt. Contr. duas epistt. Pelagg. L. II. c. 7. definitam acceptionem personarum et in medium allata parabola denariorum Matth. XX, 1. seqg. pergit: «nempe hic tota iustitia est: hoc volo. Tibi, inquit, reddidi, huic donavi: neque ut huic donarem, tibi aliquid abstuli aut quod debebam vel minui vel negavi. Sicut ergo hic nulla est acceptio personarum, quia sic alius honoratur ut alius debito non fraudetur; sic etiam cum secundum propositum Dei vocatur alius, alius non vocatur, vocato datur gratuitum bonum, cuius boni est vocatio ipsa principium; non vocato redditur malum, quia omnes rei sunt ei eo quod per unum hominem peccatum intrarit in mundum... Bonum quidem immerito et gratis datur; quia ex eadem massa est cui non datur: malum vero merito et debitum redditur, quia in massa perditionis malum malo non male redditur.» Sensus obvius est, hic loqui Augustinum de iis, qui adhuc peccati originalis rei sunt. Agitur enim de vocatione, quam cur non accipias pro prima gratia nulla est ratio, cum sermo sit de reis obstrictis peccato originali. Idem docet Epist. CLXXX. ad Paulinum, nn. 16. 17. et Epist. CXC, ad Optatum nn. 9. 10. Epist. CXCIV ad Sixtum n. 4. alibique. Cf. Faure in Enchirid. ad caput 55. Huc pertinet quod ait De Dono persev. c. 8. «Cur, inquit, gratia Dei non secundum merita hominum datur? respondeo, quoniam Deus misericors est. Cur ergo, inquit, non omnibus? et hîc respondeo, quoniam Deus index est.» Nempe exsistente peccato originali, exsistit ratio cur Deus possit hominem damnare ideoque et gratiam negare, ita ut si conferat, id totum sit ex divina liberalitate et misericordia, quod probare vult Augustinus.

Hinc cum disserte quaestionem facit de iis, in quibus iam peccatum originale remissum est, non ex eo rationem petit gratiae perseverantiae negatae. Ita De Dono persev. c. 8. n. 19. proposita hac quaestione; cur quibusdam, qui eum coluerunt bona fide, perseverantiam usque in finem non dedit? respondet «cur putas nisi quia non mentitur qui dicit: ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis etc.» Indicat scilicet rationem ex iis ipsis petendam esse, qui peccato suo desciverunt. Idcirco ibid. n. 21. duas classes constituit eorum, quibus huiusmodi beneficia a Deo negantur, nempe parvulorum, qui adhuc originali peccato obstricti sunt et aetate grandium tum impiorum tum piorum, significans non de omnibus eodem modo esse loquendum. Et sane rediens ad quaestionem cur ex duobus piis alteri perseverantia detur, alteri non detur, recurrit rursus ad verba Ioannis, tum subdit: «non erant in Christo electi ante constitutionem mundi, non erant in eo sortem consecuti, non erant praedestinati secundum propositum eius, qui universa operatur etc.» quibus verbis sola gratuitas praedestinationis perseverantiae declaratur.

VI. Nihilominus distinguenda sunt adhuc duo. Aliud enim est docere: iusto negatur perseverantia propter motivum hoc, quod est peccatum originale, quod tamen remissum fuit, aliud: supposita gratuitate perseverantiae, quae est ratio cur sine iniuria possit negari, assumere peccatum originale ad demonstrandum magis immerito conqueri hominem lapsum de negata perseverantia, quam si mansisset integer. Nam hic alter discursus huc redit. Quo iure quis conqueritur quod ei perseverantia non detur, cui poterat merito et prima gratia negari, qua negata, etiam perseverantia fuisset negata? quo argumento non dicitur quod peccatum originale remissum sit motivum Deo negandi gratiam perseverantiae, sed solum ostenditur quam immerito conqueratur homo pro negato bono aliunde indebito, cui totum nempe prima gratia et perseverantia poterat negari. Ita arguere videtur Augustinus Op. imp. L. II. c. 142. cf. Faura loco citato.

VII. Cum vero seposita quaestione de iustitia Dei quaeritur simpliciter cur Deus non omnibus, cum possit si velit, gratiam conferat, respondet Augustinus, inscrutabilia esse iudicia Dei. De Dono persev. n. 21. «Ex duobus parvulis originali peccato pariter obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur et ex duobus aetate iam grandibus impiis, cur iste ita vocetur, ut vocantem sequatur; ille autem aut non vocetur (praedicatione fidei) aut non ita vocetur; inscrutabilia sunt iudicia Dei.» Cf. et L. I. ad Simplic. q. 2. n. 17. idque frequenter Augustinus tradit vel iis verbis, vel similibus, exclamans nempe cum Apostolo: o altitudo divitiarum! et numquil iniquitas apud Deum?

Attamen ut quodammodo haec inscrutabilia indicia Augustinus tueatu, monet ex hac diversa distributione gratiarum hunc effectum consequi, sive hoc bonumı obtineri, quod magis manifesta fiat gratiae gratuitas; nam si omnibus daretur, videretur veluti connexa cum natura et debita et ita maiori cum humilitate et gratitudine qui eam aceipiunt ferantur in Deum. Enchir. c. 99: «Videt, si capit (verba Apostoli Rom. IX. 20. 21.), universum genus humanum tam iusto iudicio in apostatica radice damnatum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte posset Dei vituperare iustitiam et qui liberantur sic oportuisse liberari, ut ex pluribus non liberatis atque in damnatione iustissima derelictis, ostenderetur quid meruisset universa conspersio et quo etiam istos debitum iudicium Dei duceret, nisi eis indebita misericordia subveniret; ut volentium de suis meritis gloriari omne os obstruatur et qui gloriatur in Domino glorietur.» Cf. et epistolam ad Paulinum Nolanum n. 22. 24. 25.

Porro, ut iam monuimus, haee non sunt accipienda de negatione gratiae vel providentiae necessariae pro salute cuiusque hominis; nam hoe pugnat cum certa doctrina Augustini de voluntate salvifica universali. Cf. n. 111.

Tam vero docet Augustinus hoc modo liberationis oportuisse uti, ut plures non liberando ostenderetur quid universum genus humanum meruisset. Liquet 1) hanc non liberationem plurium non esse medium necessarium ad illud ostendendum, quod aliis modis poterat manifestari. Liquet 2) tum ex ipsa phrasi tum ex rei natura non liberationem et damnationem esse obiectum non voluntatis Dei intendentis illud, sed solum permittentis. Quare 3) ostensio meriti generis humani non est finis intentus per damnationem plurium; tunc enim haec medium esset et intenta a Deo: sed est ratio convenientiae permissionis, quod plures damnentur. Unde 4) illud oportuisse non significat necessitatem adhibendi hunc modum ad illud ostendendum, sed solum convenientiam. Et sane si permissio haec necessaria fuisset, iam non dicerentur esse inscrutabilia iudicia Dei in huiusmodi permissione: pateret enim evidens ratio. Asserit proinde 5) Augustinus conveniens fuisse Deo (ita tamen ut et oppositum fuisset conveniens Deo, si is voluisset) permittere plurium perditionem, quemadmodum generatim Theologi docent permissionem malorum moralium convenientem esse Deo; quia praeterquam quod non obligatur ad malum morale impediendum, adest ratio sive conditio sufficiens exercendi iuris huius quod habet permittendi, nempe bonum aliquod, quod in sui gloriam ex malo elici potest. Deus enim malum morale permittere potest, quia non tenetur impedire; oportet tamen ut ex malo permisso aliquod bonum elici possit: hoc autem bonum non est quidem finis intentus a Deo cum malum vult permittere, sed est veluti conditio ut suum ius permittendi mala exercere possit. Itaque Augustinus docet conveniens fuisse permittere plures damnari, quia ex hoc malo permisso illud bonum colligi poterat, ut evidentius cognosceretur gratuitas gratiae. Hinc intelligunt (contr. duas epistt. Pelagg. L. IV. c. 6.) vasa misericordiae, quam gratuita illis misericordia praebeatur, quod irae vasis, cum quibus est eis perditionis causa et massa communis, ira debita et iusta rependitur.

VIII. Ad alteram quaestionem, nimirum si non omnibus gratia datur, cur tamen huic potius quam illi datur, e. g. cur potius Petro quam Iudae? brevior est et expeditior Augustini responsio: h. e. nullam huius rei rationem excogitari posse, spectare id ad inscrutabilia iudicia Dei. De Dono persev. c. 8. » Si iam, inquit, oportebat, ut damnatis non omnibus, quid omnibus deberetur ostenderet atque ita gratius suam gratiam vasis misericordiae commendaret: cur in eadem causa me quam illum potius puniet aut illum quam me potius liberabit." Respondet Augustinus: » Hoc non dico, si quaeris quare, quia fateor me non invenire quid dicam." Contr. duas epistt. Pelagg. I. IV. c. 6. n. 16. » Sed quare istos homines oves facit et istos non facit, apud quem non est acceptio personarum? Ipsa est quaestio, quam beatus Apostolus curiosius quam capacius proponentibus ait: o homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit: quare sic me fecisti? Ipsa est quaestio, quae ad illam pertinet altitudinem, quam perspicere volens idem Apostolus quodammodo expavit et exclamavit: o altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei: quam inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius!" Cf. et epist. 194, ad Sixtum. n. 23.

Adverte eodem in loco Augustinum subdere: » Grata ergo sit nobis eius gratuita miseratio, etiamsi haec profunda insoluta sit quaestio. Quae tamen (quaestio) eatenus solvitur, quatenus eam solvit Apostolus dicens: si autem Deus volens ostendere iram et demonstrare potentiam suam, attulit (sustinuit) in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt (apta) in perditionem et (deest vocula et in vulgata) ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Ira quippe non redditur nisi debita, ne sit iniquitas apud Deum: misericordia vero etiam cum praebetur indebita, non est iniquitas apud Deum." Verum haec Augustinus dicens videtur a quaestione speciali cur hie potius quam ille salvetur, ad generalem transire, cur non omnes salventur. Huius enim propria est responsio Pauli. Cf. Card. Toletum Comment. in Epist. ad Rom. in h. 1.

Iam vero ex his, quae hactenus ex Augustino attulimus, constat diversam distributionem gratiarum in mysterio esse positam. Et sane reddatur ratio cur non omnibus eae gratiae donentur, quibus ii salvi infallibiliter fierent, si eae conferrentur; cur potius huic quam illi ea series gratiarum efficacium conferatur: etsi aliquid pro priore quaestione afferri possit, tamen nihil pro secunda nec quod pro priore affertur explere animum potest, nisi ad occultam Dei voluntatem recursus fiat.

Mysterium autem istud est mysterium divini consilii et beneplaciti mysteriumque vocatur; quia nequit creatura scrutari et nosse consilia Dei. Porro res, quae huic mysterio subest, vel est absoluta praedestinatio ad gloriam ante praevisa merita, quae praedestinatio necessaria sit ut quis salvetur nec tamen spectet ad omnes, vel est collatio gratiarum ab intrinseco efficacium quae necessariae sint ut actus salutares sint, nec tamen rursus omnibus dentur, vel est differens pro Dei arbitrio distributio gratiarum, ut omnibus quidem sufficientes dentur, sed non omnibus eadem ubertate nec omnibus eae, quae praevisae sunt effectum suum praesertim perseverantiam consecuturae. Atqui non primum; quia etsi per se ea praedestinatio non repugnet et forte pro pluribus detur, repugnat quod ea sit necessaria et tamen pluribus negetur. Non secundum; tum quia primum supponit, tum quia talis gratia non datur, tum quia Augustinus ceterique Patres, qui disputantes cum Pelagianis, mysterium praedestinationis gratiae praedicabant, de modo speciali, quo gratiae intrinseca vis operetur in voluntate, nullam controversiam habuerunt: non ergo ad rationem talis gratiae pertinet quod ipsi docent de mysterio praedestinationis. Restat ergo tertium. Et sane huc spectant omnia Augustini dicta, quibus mysterium fatetur. Inscrutabile enim esse ait, quare hic vocetur, ille non vocetur, huic ita suadeatur ut persuadeatur, illi non ita, cur hic vocetur quomodo aptum est ei ut sequatur vocantem, non ita ille, cur hic fiat ovis, non ille etc. Atqui haec exhibent distributionem gratiarum differentem. Ergo.

FINIS.