Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Bonum et salutare in hominibus exsistens ad tria capita revocari potest 1) ad finem, qui est beatitudo in Dei visione consistens, 2) ad iustificationem qua constituuntur legitimi huius beatitudinis heredes, 3) ad opera bona sive merita, quibus vel ad iustificationem disponimur vel quibus iustificati vitam aeternam nobis comparamus. Atqui omnia haec gratiae divinae in acceptis referenda esse traditio catholica docet.

Sane Scriptura primum universim docet omne bonum nostrum esse donum Dei 1 Cor. IV, 7. Quis te discernit, quid autem habes quod non accepisti? Ioan. VI, 66. Nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo, Ioan. XV, 5.

Sine me nihil potestis facere. Rom. IX, 15. Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Quae per se universim valent et quodvis bonum salutare esse Dei donum significant. Tum speciatim quoad iustificationem, eam gratis datam, citra merita nostra, ex misericordia testantur Scripturae. Rom. III, 24. Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu. Tit. II, 1. seq. Cum benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus S., quem effudit in nobis abunde per I. Ch. Salvatorem nostrum, ut iustificati gratia ipsius heredes simus secundum spem vitae aeternae. Quoad opera bona vel merita. Ephes. II, 8. seqq: Gratia estis salvati per fidem et hoc non ex vobis; Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur; ipsius enim sumus factura, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus. Philipp. II, 13. Deus est, qui operatur in vobis velle et perficere. Quoad gloriam beatitudinis: si per gratiam et misericordiam constituimur heredes secundum spem cum iustificamur; si merita nostra, quibus iustificati comparamus nobis gloriam, sunt ex gratia Dei; ergo et ipsa gloria erit Dei donum.

Scripturae concinunt Patres, quorum testificatio ut exhibeatur, satis erit referre quae habet Caelestinus R. P. in auctoritatibus Sedis Apostolicae, vel quae Patres in Synodis definierunt. Itaque inter auctoritates Sedis Apostolicae allatas a Caelestino, c. 4. dicitur: «Neminem esse per semetipsum bonum, nisi participationem sui ille donet qui solus est bonus.» c. 7: «Quod nemo nisi per Christum libero bene utatur arbitrio.» c. 8. «Quod omnia studia et omnia opera ac merita Sanctorum ad Dei gloriam laudemque referenda sint; quia nemo aliunde ei placet, nisi ex eo quod ipse donaverit.» c. 9. «Quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso operetur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit; quia per illum aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus.» Et Synod. Araus. can. 6: «Si quis sine gratia Dei credentibus, volentibus, desiderantibus, conantibus, laborantibus, vigilantibus, studentibus, petentibus, quaerentibus, postulantibus nobis misericordiam dicit conferri…» divinitus, non autem ut credamus, velimus vel haec omnia sicut oportet agere valeamus, per infusionem et inspirationem Spiritus S. in nobis fieri confitetur... resistit Apostolo dicenti: quid habes quod non accepisti? et gratia Dei sum id quod sum." can. 7. » Si quis per naturae vigorem bonum aliquid, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare, ut expedit aut eligere sive salutari idest evangelicae praedicationi consentire posse confirmat absque illuminatione et inspiratione Spiritus S., qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati, haeretico fallitur spiritu, non intelligens vocem Dei in Evangelio dicentis: Sine me nihil potestis facere et illud Apostoli: non quod idonei simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est." can. 9. » Quoties bona agimus, Deus in nobis atque nobiscum ut operemur, operatur." can. 20; » Nulla facit homo bona, quae non Deus praestet ut faciat homo." can. 22: » Nemo habet de suo nisi mendacium et peccatum."

II. Quod autem asseratur ipsa gratiae necessitas manifestum est inspectis iis ipsis testimoniis, quae tum in hac tum in praecedente thesi attulimus. Negatio enim universalissima, quod nihil boni sine gratia fiat, non nisi in eiusdem necessitate rationem sui habere potest, quam necessitatem testimonia praecedentis thesis explicite affirmant et plura quoque testimonia in hac thesi citata, ita ut sine Dei gratia, sine Dei operatione nihil nos facere possimus, Deo placere nequeamus, nullus bonus motus voluntatis, nulla boni cogitatio sit possibilis et ex nobis non nisi mendacium et peccatum habeamus. Ergo.

His generatim positis, veniamus ad id quod speciatim defendendum assumpsimus,

II. In errore Massiliensium, qui post pelagianam haeresim floruerunt, duo considerari possunt, nempe id, quod affirmabant et ratio, propter quam illud affirmabant. Prius ad praesentem quaestionem pertinet, alterum proprie ad quaestionem de praedestinatione, in qua eos caligare testatur Augustinus in lib. de Praedest. SS. c. 1. Nam distinctione facta inter fidem et cetera opera salutaria, affirmabant fidem vel saltem initium fidei non gratiae Dei, sed viribus naturae deberi, cetera vero opera sine Dei gratia fieri non posse. Id vero asserebant, ut rationem sibi redderent, cur quantvis Deus velit omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, tamen non omnes credant, non omnes salventur.

Ut quod priore loco posuimus breviter declaremus, testis est Hilarius (Epist. CCXXVI inter Augustinianas) ad August. docuisse Massilienses quod ex his duobus: crede et salvus eris, unum exigit a nobis Deus, alterum tribuit: quod fides vel potestas credendi remansit in natura licet vitiata per peccatum originale. Ita vero definiebant fidem, quam exigi dicebant ante collationem gratiae, ut non esset necessario fides integra et perfecta, sed satis esset quodvis initium fidei, seu pia voluntas se convertendi ad Deum. Sicut enim infirmus, aiebant, non potest sibi sanitatem dare, sed opus est ut medicum quaerat, ipse tamen actus quaerendi medicum et desiderium sanitatis est in potestate infirmi, neque hoc impedit quominus vere dicatur: infirmus per se nihil potest, sed a medico sanari debet; ita homo per peccatum originale infirmus factus sanitatem per se recuperare profecto non potest nullaque opera salutis absque Dei auxilio exercere valet: attamen potest sanitatem desiderare medicumque quaerere. Per huiusmodi desiderium accedit homo ad Deum in eumque credit sanatorem animarum nostrarum; ideirco positive homo per hanc fidem disponitur ad gratiam suscipiendam necessariam ad opera. Porro gratiam, quam ad huiusmodi fidem negabant Massilienses, erat gratia interior, gratiam autem externam supponebant (cf. quae dicemus in Synopsi historica huius erroris in Cap. IV.).

Hic error reapse antiquior est haeresi Pelagiana in occidente vulgata; eo enim imbutus fuit idem Augustinus, cum scriberet expositionem quarumdam propositionum ex epistola ad Romanos, quam ante Episcopatum susceptum scripsit adhuc presbyter circa annum CCCXCIV.

Cetera circa opinionem Massiliensium et ea, quae Iansenius omnia pervertens invenit, ut suam haeresim stabiliret, disceptabuntur alio loco.

IV. Iam vero, omisso eo capite doctrinae quod proprie spectat ad quaestionem de praedestinatione, primum, quod breviter exposuimus, facile reprobatur. Scilicet testimonia Scripturae ab Augustino in libro de Praedestinatione SS. et a Patribus Concilii Arausicani II. prolata satis superque sunt ad thesim catholicam contra Massilienses demonstrandam. Testimonia ea in triplicem seriem dispesci possunt. Prima est eorum, ex quibus necessario colligitur thesis catholica: altera est corum, quibus eadem thesis catholica immediate asseritur: tertia eorum, quibus argumento etiam ad hominem arguitur falsitatis opinio Massiliensium. Ad primam haec spectant.

1. Cor. IV, 7. Quis enim te discernit? quid autem habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?

2. Cor. III. 5. Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est.

Gal. II, 21. Si ex lege iustitia; ergo gratis Christus mortuus est.

In his testimoniis haec evidentissime continentur.

1. Nihil esse pii et salutaris in homine, quod non sit Dei donum gratuitum,

2. in ordine salutis non hominem se discernere ab alio homine, sed Deum esse, qui unum ab alio discernit,

3. quandoquidem si ex lege extrinsecus data esset iustitia, haec ex natura quoque esse posset, hinc perperam Christum fuisse mortuum, si homo viribus naturae salutem comparare sibi valeret,

4. quamcumque bonam cogitationem et quemcumque bonum motum voluntatis non ex natura, sed ex gratia esse.

Atqui pugnant haec evidentissime cum opinione Massiliensium. Docent enim Massilienses fidem fideive initium desideriumque salutis esse actus salutares, actus nempe, qui ratione meriti sui determinant Deum ad conferendam sanitatem gratiamque necessariam pro omnibus operibus bonis. Fidem autem fideive initium sive desiderium salutis volunt esse ex nobis per vires naturae, gratiam subsequi merita naturae iisque rependi. Ergo non omne bonum salutare est donum Dei gratuitum, imo nullum reapse est gratuitum donum Dei; quoniam gratiae subsequentes fidem debentur merito fidei, quod autem debetur, non est gratia; ergo sufficientes sumus cogitare aliquid pii et salutaris ex nobismetipsis; ergo homo fidelis ipse se discernit ab infideli; ergo ex natura est iustitia et cum merita naturae paria sint ad gratiam consequendam, Christus gratis mortuus est.

Ad alteram classem haec testimonia referuntur.

Ioan. VI, 44. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum.

Philipp. I, 29. Vobis donatum est pro Christo non solum ut in eum credatis, sed ut etiam pro illo patiamini.

Ephes. II, 8. Gratia estis salvati per fidem et hoc non ex vobis; Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur.1 Cor. VII, 25. Misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis. Iam vero in his testimoniis disserte docemur fidem esse gratuitum donum Dei et non tantum progressum in fide, sed simpliciter fidem, ideoque et eius initium omnemque dispositionem positivam ad illam vel meritum. Sane si meritum naturale praecedit, neque ipsa fides est amplius gratia; si enim es operibus, iam non est gratia, ut ait Apostolus Rom. XI, 6.

Ad tertiam classem refertur ab Augustino in lib. de Praedest. SS. testimonium Ioan. VI, 27. 29. Operamini non cibum, qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam... Quid faciemus ut operemur opera Dei?... Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit Ille. Ex quo ita arguit Augustinus ibid. c. 7. «Sed forsitan dicant: ab operibus fidem distinguit Apostolus, gratiam vero non ex operibus esse dicit: non autem dicit quod non sit ex fide. Ita vere est; sed ipsam quoque fidem opus Dei dicit esse Iesus et hanc ut operemur iubet. Sic ergo distinguit Apostolus ab operibus fidem, quemadmodum in duobus regnis hebraeorum distinguitur Iudas ab Israel, cum et ipse Iudas sit Israel!» Scilicet et testante Christo et ex ipsa rei natura patet fidem esse opus, non secus ac cetera opera; si itaque gratia non est ex operibus sed opera ex gratia; ergo neque gratia erit ex fide ipsam praevertente, sed fides ex gratia.

Doctrinam Scripturarum contra Massilienses vindicarunt Augustinus in libro de Praedest. SS. Prosper adv. Collatorem alisque in operibus, Caelestinus R. P. productis auctoritatibus Sedis Apostolicae, quas ideo collegit et in Galliam misit, ut norma certa haberetur doctrinae catholicae ac desineret novitas incessere vetustatem; ex quibus auctoritatibus tanquam ecclesiasticis regulis et ex divina sumptis auctoritate documentis, confici ait Caelestinus «ut omnium bonorum affectuum atque operum et omnium studiorum omniumque virtutum, quibus ab initio fidei ad Deum tenditur, Deum profiteamur auctorem, ut non dubitemus ab ipsius gratia omnia hominis merita praeveniri, per quem fit ut aliquid boni et velle incipiamus et facere.» Cf. Conc. Arausicanum II. cuius plures canones huc facientes iam alibi recitavimus, quod quidem

Concilium auctoritate Sedis Apostolicae probatum quaestionem tandem diremit, pacem restituit inter catholicos.

V. Porro ex demonstratis constat orationem ipsam, qua impetramus a Deo gratias salutares, quam nempe Deus se exauditurum promisit, esse Dei donum et ex gratia praeveniente proficisci. Nam ea oratio est reapse opus pium et salutare, est initium fidei et salutis; atqui quidquid huiusmodi est, effectum esse gratiae in nobis credendum est. Et re quidem vera Massilienses pium desiderium, quo se quis convertit ad medicum animarum petitionemque sanitatis naturae tribuebant; atqui hoc in ipsis reprobatum fuit a Patribus: ergo.

Et sane Augustinus Cont. duas epistolas pelagg. L. IV, c. 11. affert et probat verba Ambrosii ex Expositione Isaiae: «Et orare Deum, inquit, gratia spiritualis est. Nemo enim dicit Dominum Iesum, nisi in Spiritu S.» (2. Cor. XII, 3). Idemque Augustinus de Dono Perseverantiae c. 23: «Quis veraciter gemat desiderans accipere quod orat a Domino, si hoc a se ipso sumere exsistimat, non ab illo? Praesertim, quoniam quid oremus, sicut oportet, nescimus, sed ipse spiritus, ait Apostolus, interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Quid est: ipse Spiritus interpellat, nisi interpellare facit: Ipse enim est, de quo alio loco dicit (Gal. III, 6.): Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem Abba Pater. Et hic quid est clamantem, nisi clamare facientem, tropo illo quo dicimus laetum diem, qui laetos facit? Quod alibi manifestat, ubi dicit (Rom. VIII, 15): Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus, Abba Pater. Illic dicit, clamantem, hic vero, in quo clamamus, aperiens videlicet quomodo dixerit clamantem, id est, sicut iam exposui, clamare facientem. Ubi intelligimus et hoc ipsum esse donum Dei, ut veraci corde et spiritualiter clamenus ad Deum. Attendant ergo quomodo fallantur (Massilienses) qui putant esse in nobis, non dari nobis ut petamus, quaeramus, pulsemus et hoc esse dicunt, quod gratia praeceditur merito nostro et sequatur illud, cum accipimus petentes et invenimus quaerentes aperiturque pulsantibus nec volunt intelligere etiam hoc divini muneris esse, ut oremus, h. e. petamus, quaeramus, pulsemus.»

Hinc contra eosdem Conc. Araus. II. statuit c. 3: «Si quis dixerit, gratiam Dei secundum merita nostra dari, anathema sit.» quis per invocationem humanam gratiam Dei dicit posse conferri, non autem ipsam gratiam facere ut invocetur a nobis, contradicit Isaiae prophetae, vel Apostolo idem dicenti: «Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui iis, qui me non interrogabant» (Isaiae LXV, 1. Rom. X, 20.) et can. 6. «Si quis sine gratia Dei... petentibus, quaerentibus, pulsantibus nobis misericordiam dicit conferri divinitus, non autem ut haec omnia, sicut oportet, agere valeamus, per infusionem et inspirationem S. Spiritus in nobis fieri confitetur... resistit Apostolo dicenti: quid habes quod non accepisti?»

VI. Ne vero difficultas aliqua suboriatur ex ratione, qua diximus permotos fuisse Massilienses; evidens est eos advertere potuisse gratiam aliquam sufficientem praesto esse omnibus hominibus eaque praeparari et praeveniri omnium voluntates; in potestate vero relinqui liberi arbitrii cooperari illi gratiae vel resistere et hinc contingere, quod non omnes credant, eos autem qui credunt, per Dei gratiam credere.

BREVIS SYNOPSIS HISTORICA ERRORUM PELAGIANORUM CIRCA GRATIAM.

Quandoquidem in sequentibus opus erit nobis notitia historica haeresis pelagianae, quid nempe erraverint Pelagiani, quid adversus eos defenderit Ecclesia, operae pretium duximus heic brevem huius controversiae synopsim subiicere.

Summam haeresis pelagianae exhibet Augustinus in libro de Haeresibus, qui liber scriptus ab eo est sub exitum vitae, post victam et prostratam tot operibus suis haeresim pelagianam. Porro ita habet n. 88: «Pelagianorum est haeresis hoc tempore omnium recentissima a Pelagio monacho exorta. Quem magistrum Caelestius sic secutus est, ut sectatores eorum caelestiani etiam nuncupentur. Hi Dei gratiae, qua praedestinati sumus in adoptionem filiorum per Iesum Christum in ipsum et qua eruimur de potestate tenebrarum ut in eum credamus atque in regnum ipsius transferamur, propter quod ait: Nemo venit ad Patrem, nisi fuerit ei datum a Patre meo et qua effunditur caritas in cordibus nostris, ut fides per dilectionem operetur; in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem credant facere omnia divina mandata; cum, si hoc verum esset, frustra Dominus dixisse videretur: sine me nihil potestis facere. Denique Pelagius a fratribus increpatus quod nihil tribuerit gratiae Dei ad eius mandata facienda, correptioni eorum hactenus cessit, ut non eam libero arbitrio praeponeret, sed infideli calliditate supponeret dicens ad hoc eam dari hominibus, ut quae facere per liberum iubentur arbitrium, facilius possint implere per gratiam. Dicendo enim ut facilius possint, voluit credi, etiamsi difficilius, tamen posse homines sine gratia divina facere iussa divina. Illam vero gratiam Dei, sine qua nihil boni possumus facere, non esse dicunt nisi in libero arbitrio, quod, nullis suis praecedentibus meritis, ab illo accepit nostra natura; ad hoc tantum ipso adiuvante per suam legem atque doctrinam, ut discamus quae facere et quae sperare debeamus, non autem ad hoc ut per donum Spiritus sui quae didicerimus esse facienda faciamus. Ac per hoc divinitus nobis dari scientiam confitentur, qua ignorantia pellitur, caritatem autem dari negant; qua pie vivitur; ut scilicet cum sit Dei donum scientia, quae sine caritate inflat, non sit Dei donum ipsa caritas, quae, ut scientia non inflat, aedificat. Destruunt etiam orationes, quas facit Ecclesia, sive pro infidelibus et doctrinae Dei resistentibus, ut convertantur ad Deum, sive pro fidelibus, ut augeatur in eis fides et perseverent in ea. Haec quippe non ab ipso accipere, sed a se ipsis homines habere contendunt, gratiam Dei, qua liberamur ab impietate, dicentes secundum merita nostra dari. Quod quidem Pelagius in Episcopali iudicio Palaestino damnari metuens, damnare compulsus est: sed in posterioribus suis scriptis hoc invenitur docere." Hactenus Augustinus de haeresi Pelagii circa gratiae necessitatem. Liceat nobis paululum immorari in hac descriptione pelagianae haeresis, quam Augustinus eiusdem peritissimus nobis reliquit, non quidem ut quaestiones historicas ad eam haeresim spectantes sollemni quodam apparatu critico dirimamus, sed ut recensitis, quae de hac re agitari solent, praecipuis quaestionibus, quid in unaquaque tenendum sit, breviter et dilucide demonstremus.

I. Et primo, quoniam naturae liberique arbitrii superbus laudator et defensor exstitit Pelagius, quaestio sponte occurrit cuiusmodi fuerit Naturalismus, quem ille propugnavit, similisne illi, quem tuentur plures moderni hostes revelationis? Discedit profecto Pelagius ab iis modernis rationalistis, qui una natura contenti Deum personalem ab ea distinctum non admittunt. Verum nec purum Naturalismum, qui simul cum professione exsistentis Dei excogitari possit, invexit Pelagius. Nam et ordinem quemdam bonorum excellentiorem statu purae naturae gratis institutum pro hominibus a Deo, adoptionem nempe filiorum confessus est Pelagius pluraque alia dona gratuita admisit. Haec ex dicendis paulo post manifesta erunt. Praeterea cum duplex sit praecipua rationalis hominis potestas tum cognoscendi veri tum recte agendi, de priori potestate naturae praedicanda et amplianda non fuit sollicitus Pelagius, sed totus haesit in extollenda et amplificanda potestate liberi arbitrii ad recte agendum, ut prorsus voluerit quidquid boni et perfecti in exercitio omnium virtutum etiam earum, quas catholici supernaturales vocant, obtineri potest, id per se viribus solis suae naturae valeat sibi comparare liberum hominis arbitrium, etsi postea concesserit divinum adiutorium ad id conferre ut facilius id homines assequantur. Talem enim sibi conceptum liberi arbitrii informaverat animo Pelagius, ut eatenus patere crederet eius naturalem ingenitamque ἐνέργειαν quatenus patet eius indifferentia, si conditiones adsint opportunae ad actum censueritque tolli liberum arbitrium, si ad aliquid in quovis ordine honeste et perfecte agendum necessarium sit adiutorium Dei nec sola sufficiat hominis natura. Quare in hoc situs est praecipue Naturalismus Pelagii: praedicabat scilicet fieri posse solis naturae viribus ut homo absolutissimum statum moralis perfectionis ἀπάθειαν καὶ ἀναμαρτησίαν obtineret.¹ Et licet, ut diximus, Pelagius concesserit non pauca bona esse gratuita, quae nempe Deus libere potuisset. homini non destinare, contendebat tamen, quoad plura saltem ex illis et praecipua, cuiusmodi est adoptio et regnum caelorum, quod posita eorumdem destinatione libere facta a Deo, homo libero utens arbitrio valeret actibus suis ea sibi promereri (August. De Praed. SS. cc. 18. 19). Iam si perpendas id quod de potestate liberi arbitrii praedicavit Pelagius et velis recta conclusione quod ex eo consequens est colligere, cogeris fateri talem esse Naturalismum liberi arbitri inductum a Pelagio, ut supernaturalis status pro ipso impossibilis evadat; nulla enim maior vis quam ea quae ipsi naturaliter inesse dicitur, nulla perfectio maior, quam quae ei affirmatur debita, conferri eidem potest (cf. Tract. de Deo Creant. Th. XXXVI.). Ceterum vel ex eo, quod directe et explicite docebat Pelagius, consequens erat Christi Incarnationem et Mortem inutilem fuisse, everti proinde totius Christianae Religionis fundamentum (epist. 178 Augustini ad Hilarium et 180 ad Paulinum et epist. 5 Episcop. Afric. ad Innocentium). Si enim omnia potest natura voluntatis: ergo frustra Christus mortuus est, eum praesertim et peccati originalis propagatio negaretur. Haec profecto ratio fuit cur statim ac in apertum erupit doctrina Pelagi, exhorruerint eam Christianae aures et quamvis ab ingeniosis ac subtilibus viris defenderetur nec semper ab omnibus in singulis partibus refutaretur validis argumentis, tamen intra paucorum annorum spatium profligata fuerit et interempta. Constabat enim quam esset toti revelationi repugnans ea doctrina, quae vires liberi arbitrii extollens excludebat universam Christi oeconomiam.

Nihilominus etsi Pelagius adeo extulerit vires liberi arbitrii, concessit semper tamen remissionem peccatorum esse gratiam gratuitam: qua de re vide n. IV. C. et V. infr.

II. Ex his autem sponte prodit alia specialis quaestio an pelagiani gratiam habitualem admiserint. Sunt hac in re diversae eruditorum sententiae. Jansenus I. V. De haeresi pelagiana c. 22. sqq. Natalis Alexander Hist. Eccl. sec. V. c. 3. §. 7. aliique contendunt Pelagium admisisse gratiam habitualem divinitus infusam, quanvis Natalis aliique Theologi catholici concedant non adaequate professionem pelagianam gratiae habitualis convenisse cum professione catholica. Moventur his argumentis: a) pelagiani certe admiserunt gratiam remissionis peccatorum eamque gratuitam. Augustinus De Grat. et lib. arb. c. 6. «Cum dicunt pelagiani hanc esse solam non secundum merita nostra gratiam, qua homini peccata dimittuntur, illam vero, quae datur in fine id est vitam aeternam meritis nostris praecedentibus reddi, respondendum est eis etc.» Atqui remissio peccatorum fit per infusionem gratiae sanctificantis. Neque dicas pelagianos distinxisse haec duo et concessisse quidem remissionem peccatorum, at negasse sanctificationem interiorem habitualem; nam haec divisio, ait Jansenius, nunquam eis exprobratur ab Augustino, sed ex alio capite eos reprehendit, quod nimirum vellent quidem conferri a Deo auxilium quo sanarentur homines a praeteritis peccatis, non vero auxilium quo iuvarentur ad cavenda futura. b) Omnia attributa quae gratiae habituali competunt eique asseruntur a catholicis, tribuebantur eidem a Pelagianis. Tribuebant enim illi delere crimina, mundare, sanare, salutem afferre, innovare; facere homines innovando meliores, esse regenerationem, iustitiam, iustificationem, sanctificationem, adoptionem filiorum, per eam Christo incorporari, ungi Sancto Spiritu, reconciliari hominem Deo, fieri hominem templum Dei. Atqui his absolvitur conceptus essentialis gratiae habitualis.

E contrario Garnerius (in Marium Mercatorem parte I. Dissert. VII. c. 5.) arbitratur verbis quidem pelagianos in professione gratiae huius, quae habitualis dicitur, concessisse cum catholicis, re autem vera illam amplexos esse sententiam, quam deinceps recentiores haeretici adoptarunt, nempe homines formaliter iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum S. diffundatur, aut etiam gratiam, qua iustificamur, esse tantum favorem Dei. Garnerio plures alii Theologi consentiunt. Opinionem suam ipsi hoc argumento demonstrant: quod etsi pelagiani concederent homines fieri membra Christi per baptismum, accipere nos remissionem peccatorum per mortem Christi, Christi obedientia iustificari homines, gratis peccata dimitti et donari Spiritum, attamen negarent in iustificatione diffundi caritatem in cordibus nostris, atque adeo hominem interiorem innovari. Porro quae praecedunt absque ultimo doctrinam recentiorum sapiunt omnino.

Nobis haec sententia probatur. Nam non absque ratione factum esse censendum est, ut Augustinus gratiam huiusmodi pelagianam, qua mundamur, qua innovamur, qua instauramur, revocaverit semper ad solam gratiam remissionis peccatorum, quae per se effectum negativum in anima dicit, non positivum, qualis est interior sanctificatio. Speciminis gratia audiatur idem Augustinus De Grat. Christi c. 37. et 38. referens et explicans verba Pelagii. In capite priore ait: «Item in eodem opere (epistola ad sanctam virginem Demetriadem) alio loco: quod si etiam sine Deo, inquit (Pelagius), homines ostendunt quales a Deo facti sunt: vide quid Christiani facere possint, quorum in melius per Christum instaurata natura est, et qui divinae quoque gratiae iuvantur auxilio. Naturam in melius instauratam, remissionem vult intelligi peccatorum, quod alio in loco in hoc ipso libro satis demonstravit, ubi ait: Etiam illi qui longo peccandi usu quodam modo obduruere, instaurari per poenitentiam possunt: Auxilium vero divinae gratiae potest et hic ponere in revelatione doctrinae.» Altero vero capite ait: «Item alibi in eadem epistola; nam si etiam ante legem, inquit, ut diximus, ac multo ante D. N. et Salvatoris adventum, iuste quidam et sancte vixisse referuntur: quanto magis post illustrationem adventus eius nos id posse credendum est, qui instaurati per Christi gratiam et in meliorem hominem renati sumus, qui sanguine eius expiati atque mundati ipsiusque exemplo ad perfectionem incitati iustitiae, meliores illis esse debemus, qui ante legem fuere? Videte quemadmodum et hic aliis quidem verbis, sed tamen in remissione peccatorum et in exemplo Christi adiutorium gratiae constituerit.» Porro ratio cur Augustinus effectum formalem huius gratiae expressit semper cum illum declaravit, per remissionem peccatorum, ea esse videtur, quia censuerit Augustinus reapse pelagianos nihil ponere reale in anima per eam gratiam. Et sane 2) omnes appellationes eae quae gratiae fiunt vel effectus qui eidem gratiae tribuuntur, ut adoptio filiorum, possunt accipi pro aliquo favore externo, quemadmodum accipiuntur quoque a Protestantibus: idque fieri poterat ab hominibus versipellibus et latere quomodocumque volentibus, quales fuisse pelagianos certe constat. 3) Neque certum est quod Lansenius asserit, Augustinum nunquam exprobrasse pelagianos... nis quod remissionem peccatorum a gratia interiore sanctificante dividerent; nam ut hoc certum esset, oporteret esse certa hace duo: a) Augustinum testimonium Pauli: caritas Dei diffusa est in cordibus nostris etc. intellexisse semper de caritate actuali, b) Augustinum censuisse seiungi posse ex lege ordinaria caritatem habitualem a gratia sanctificante ita ut haec possit esse sine illa; si enim haec certa non sunt, quoniam Augustinus reprehendit semper pelagianos quod ei testimonio adversarentur, si Augustinus illud accipit de caritate quoque habituali, dicendus erit Augustinus negationem quoque huius caritatis exprobrare pelagianis: si autem Augustinus censuit non posse haberi sine gratia sanctificante caritatem habitualem et vicissim, exprobrans pelagianis negationem caritatis habitualis, dicendus erit virtualiter exprobrasse etiam negationem gratiae sanctificantis, quippe quae mutuo necessarioque nexu ambo cohaereant. Atqui illa duo, quae diximus, profecto non sunt certa, imo certius est oppositum: cf. n. seg. Quare tandem 4) quoniam certum est pelagianos negasse caritatem habitualem, negabant enim quodvis auxilium intrinsecum immediatum voluntatis, naturae superadditum, quod per Spiritum S. diffunditur in cordibus nostris, nequit concipi quomodo vere gratiam interiorem sanctificantem admiserint, quae secundum rei naturam et secundum intellectum catholicum individuo nexu cum charitate cohaeret.

III. Nunc pronum est gradum facere ad aliam quaestionem, nempe de qua gratia proprie disceptatum sit Catholicos inter et pelagianos, de actuali ne an de habituali. Communis est responsio: quaestionem fuisse per se et distincte de gratia actuali. Advertendum vero est quod ea aetate gratia habitualis non iis formulis repraesentabatur, quibus a caritate habituali distingueretur, imo frequenter significabatur nomine caritatis diffusae in cordibus nostris, qua interius renovamur et a morte ad vitam transferimur. Quocirca eaedem proprietates, quae gratiae sanctificanti competunt, adserebantur caritati, cuiusmodi sunt interior renovatio, peccatorum deletio, adoptio, vis meritoria pro vita aeterna. Porro caritas a Patribus spectabatur non solum prout est inhaerens sed prout est etiam activa, principium nempe operis salutar is et ratio meriti, sive voluerint principium agendi in iustificatis esse ipsum caritatis habitum sive aliam praeter eum actualem gratiam quae inspiratio caritatis etiam dicebatur, ut ideirco frequenter utraque gratia sub uno nomine repraesentaretur nempe caritatis, quae iustificat et principium est vitae actualis. Cum ergo frequenter penes Patres gratia nomine caritatis significetur, cum quaeritur an de gratia habituali an de actuali disputaverint, quaeritur proprie an, etsi demus quod de caritate habitualiter sanctificante locuti sint, spectaverint tamen eam (cum nimirum de iustis loquebantur) prout ipsa est simpliciter informans an prout est activa principiumque operis boni. Si enim hoc altero modo eam spectarunt, dicendi sunt de gratia actuali disputasse, scilicet de ea, quae est divinum adiutorium ad operandum, qua Deus nobiscum agit, quae est principium operis boni. His positis, ut demonstremus quaestionem ea aetate per se et distincte fuisse de gratia actuali, satis erit probationes afferre tum ex iis quae pelagiani tuebantur et in catholicis constantissime reprehendebant, tum ex iis, quae continentur decretis Conciliorum et Apostolicae Sedis, quibus haeresis damnata est: ea enim gratia, quae his decretis asseritur, est certe illa, quam contra pelagianos defendit Ecclesia.

Atqui a) Pelagius, ut iam vidimus, ita sententiam suam declarabat, ut distinctis his tribus, possibilitate, voluntate (volitione scilicet h. e. actu volendi) et actione, primam Deo concederet, ceteras duas negaret divino adiutorio indigere. Atque haec erat pelagianorum querela, quam refert Augustinus epist. CXCIV. ad Sixtum: «Auferri liberum arbitrium, si nec ipsam bonam voluntatem sine Dei adiutorio habemus» et Hieronymus refert epist. ad Ctesiphontem: «Si nihil ago absque Dei auxilio... frustra dedit arbitrii potestatem, quam implere non possum, nisi ipse me adiuvaverit; destruitur enim voluntas quae alterius ope indiget.» Imo et haec altera querela, quam Augustinus refert Cont. duas epistt. pelagg. L. II. c. 5: «Sic enim hoc nobis obiiciendum putarunt: sub nomine, inquiunt, gratiae ita fatum asserunt (catholici), ut dicant quia, nisi Deus invito et reluctanti homini inspiraverit boni et ipsius imperfecti cupiditatem, nec a malo declinare nec bonum possit arripere.»

b) Si considerentur decreta Conciliorum et auctoritates Apostolicae sedis, quas Caelestinus exhibet in sua epistola ad

Gallos atque ea una conferantur, liquet in iis data opera clarissime et constantissime agi de gratia actuali, quae sequentibus insignitur characteribus. Scilicet «1°» ea gratia exhibetur, quae est adiutorium ad non committenda peccata, qua revelatur et aperitur nobis intelligentia mandatorum et nobis praestatur ut valeamus facere quod cognovimus, sine qua non possumus implere divina mandata (Conc. Cartag. cc. 3. 4. 5.); «2°» ea gratia asseritur, quae liberum erigit arbitrium, quam quotidie homines assequantur, ut boni sint, quae necessaria est baptizatis ad superandas diaboli insidias, ad vincendas carnis concupiscentias, ad perseverandum, sine qua nemo utitur bene libero arbitrio, qua qui aguntur, instinctu Dei aguntur, qua praeparatur voluntas a Domino, qua tanguntur corda fidelium, ut boni aliquid agant, qua operatur Deus in libero arbitrio, ut sancta cogitatio, sanctum consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit, per quam aliquid boni possumus, sine qua possumus nihil, quae necessaria est omnibus actibus, causis, cogitationibus, motibus, ex qua sunt exordia bonae voluntatis et incrementa probabilium studiorum et perseverantia usque in finem, qua infidelibus donatur fides, idololatrae ab impietatis suae liberantur erroribus, lapsis poenitentiae remedia conferuntur, a qua sunt omnes boni affectus, omnia bona opera, omnia studia, omnes virtutes, quae praevenit omnia hominis merita, qua fit ut aliquid boni et velle incipiamus et facere, qua Deus agit in nobis ut quod ipse vult, et velimus et agamus. (Auctor. Sed. Apost. cc. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 11. 13); «3°» gratia ea vindicatur, qua fit ut Deum invocemus, ut velimus a peccato purgari, a qua est initium Fidei, ipseque pius credulitatis affectus quo pervenimus ad regenerationem, qua voluntas nostra corrigitur ab infidelitate ad fidem, ab impietate ad pietatem, qua fit ut credamus, velimus, laboremus, desideremus, conemur, vigilemus, studeamus, petamus sicut oportet, per quam possumus aliquid boni cogitare et consentire evangelicae praedicationi, qua omnia nostra bona Deus in nobis et nobiscum operatur, quae est necessaria semper renatis et sanctis, qua misericordia Dei est nos praeveniens, quae est caritas Dei diffusa in cordibus, a qua est fortitudo Christiana, quae praecedit opera bona ut fiant, quae fuit Adamo quoque integro necessaria, quae praestat homini ut faciat bona, per quam homines volentes serviunt divinae voluntati (Conc. Araus. II. cann. 3. 4. 5. 6. 7. 9. 10. 14. 15. 17. 18, 19. 20. 23. 25): γ) gratia ea asseritur, quae continetur illustrationibus mentis et inspirationibus voluntatis (Auctt. Sed. Apost. Capp. 8. 11. Conc. Araus. II. Cann. 4. 6. 7). e) Ea gratia tandem defenditur, quae his testimoniis probatur: Sine me nihil potestis facere; Non sumus sufficientes cogitare etc. Deus est qui operatur in nobis velle. Praeparatur voluntas a Domino. Quid habes quod non accepisti? (in locis citatis passim).

Iam vero doctrina Pelagii eiusque argumenta a) eo spectant ut gratiam actualem directe impugnent; gratia enim voluntatis (volitionis scilicet) et actionis est formaliter gratia actualis. Neque excogitari potest quid metuere sibi possit libertas a gratia habituali et quomodo quis concipere valeat per eam fatum induci. Porro γ) characteres omnes, qui tribuuntur a Patribus gratiae illi, quam propugnarunt contra pelagianos, si praesertim una sumantur, non gratiam habitualem, sed actualem exhibent. Etenim a) plura bona opera fieri possunt sine gratia sanctificante, ut actus poenitentium ante justificationem; gratia ergo quae requiritur ad omne opus bonum, piam cogitationem omnem motumque omnem bonae voluntatis, non est gratia habitualis, β) iusti non indigent nec indigebat Adamus gratia nova sanctificante, y) gratia, a qua sunt exordia bonae voluntatis, praevertit justificationem, d) gratia, qua Deus operatur in nobis, est gratia, quae pro operibus datur, e) illustrationes et inspirationes nemo dixerit esse gratiam habitualem, ζ) iis testimonis fere omnibus, quibus gratia ex Scriptura probata est, gratia actualis significatur, ac η) gratia repraesentatur semper in iis decretis, quae est operativa, adiuvans liberum arbitrium per se impotens ad agendum eoque semper spectatur ut potestas liberi arbitrii, quam Pelagius asseruerat, profligetur. Ergo.

Idem rursus probari potest ex iis, quae Augustinus dicit, dum statum quaestionis definit Pelagium inter et Ecclesiam. De Gratia Christi c. 47: «Quantum attinet ad istam de divina gratia et arbitrio quaestionem, tria ista, quae apertissime distinxit, attendite, posse, velle et esse, idest possibilitatem, voluntatem, actionem. Si ergo consenserit nobis non solum possibilitatem in homine, etiamsi nec velit nec agat…» bene, sed ipsam quoque voluntatem et actionem idest ut bene velimus et agamus bene, quae non sunt in homine nisi quum bene vult et bene agit: si, ut dixi, consenserit etiam ipsam voluntatem et actionem divinitus adiuvari, ut sine illo adiutorio nihil bene velimus et agamus eamque esse gratiam Dei per I. C. D. N. in qua nos sua, non nostra iustitia iustos facit, ut ea sit vera iustitia, quae nobis ab illo est; nihil de adiutorio gratiae, quantum arbitror, inter nos controversiae relinquetur.» Quaestio ergo eaque sola erat de gratia, qua adiuvatur voluntas et actio, qua fit ut velimus et agamus; haec autem est gratia actualis.

Diximus porro quaestionem per se et distincte fuisse de gratia actuali; de hac enim lata opera, semper, directe et clarissime disputatum est ab utraque parte. Hanc enim gratiam directe impugnabat Pelagius sua haeresi circa necessitatem et gratuitatem gratiae. Non negamus tamen per accidens, in. e. ratione tum alterius capitis doctrinae quod negabat quoque Pelagius, nempe peccati originalis, tum huius eiusdem de gratia scilicet actuali atque confuse, h. e. prout in doctrina de gratia actuali virtualiter illud continebatur, disputatum etiam esse vel sermonem incidisse de gratia habituali. Et sane cum Pelagius negaret quoque peccatum originale negaretque vitiatam esse naturam, oportuit contra eum statuere necessitatem gratiae, quae baptismo confertur, quae est gratia habitualis; sed hoc per se non spectabat ad eam quaestionem de necessitate gratiae, quam Pelagius superbus laudator liberi arbitrii negabat, sed ad quaestionem potius de peccato originali. Praeterea quandoque gratia actualis, quae peccatoribus datur, eo pertinet ut nos ad formalem iustificationem per gratiam habitualem assequendam adducat, ea autem, quae iustis datur, eo spectet ut iustos in sanctitate conservet in eaque iugiter promoveat, Patres autem disputantes cum pelagianis eam potissimum gratiam spectarent, quae actuosa est suumque terminum assequitur; hinc non infrequenter Patres gratiam actualem cum suo termino coniungunt, eique appellationes eas tribuunt, quae gratiae habituali apprime conveniunt. Huiusmodi sunt gratiam esse caritatem diffusam in cordibus nostris, per gratiam innovari naturam, et ad pristinum innocentiae statum restitui, eius ope sanari animam, prorehi homines ad adoptionem filiorum Dei, gratiam Dei, qua Christiani sumus; quae quidem formulae, etsi in sensu causali acceptae, gratiae quoque actuali conveniant, si tamen cum effectus consecutione intelligantur, ita gratiae actuali conveniunt, ut gratiam quoque sanctificantem complectantur. Ceterum characteres ii gratiae, quos superius enumeravimus, gratiae soli actuali convenire possunt. Quod autem Augustinus ait De Natura et Gratia c. 4: «Haec gratia Christi, sine qua nec infantes nec aetate grandes salvi fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis datur», non probat gratiam, de qua cum pelagianis per se et distincte disputabat Augustinus in quaestione de necessitate et gratuitate gratiae, esse gratiam eam, quae communis ex aequo est infantibus et grandibus, ideoque gratiam habitualem; sed probat tantum in ea quaestione habuisse identidem locum mentionem gratiae quoque, quae infantibus confertur, tum propter affine dogma peccati originalis, tum ut exemplo adducto ex iustificatione infantium, gratuitas gratiae actualis, quae non est minus gratia seu minus indebita quam illa, in luce evidentissima poneretur. Ita Augustinus Cont. duas epistt. pelagg. L. II. c. 6: «Cur non vos baptismus, qui datur infantibus, commonuit quid sentire de gratia debeatis. Haec enim verba vestra sunt: baptisma omnibus necessarium esse aetatibus confitemur, gratiam quoque adiuvare uniuscujusque bonum propositum, non tamen reluctanti studium virtutis immittere; quia personarum acceptio non est apud Deum. In his omnibus verbis vestris de gratia quod dixistis, interim taceo; de baptismate reddite rationem, cur illud dicatis omnibus esse aetatibus necessarium, quare sit necessarium parvulis dicite: profecto quia eis boni aliquid confert et idem aliquid nec parvum nec mediocre, sed magnum est... dicite ergo nobis: quicunque baptizati in Christo parvuli de corpore exierunt, hoc tam sublime donum quibus praecedentibus meritis acceperunt?... Cur aliquando piorum filiis negatur hoc bonum et filiis tribuitur impiorum? etc.»

His demonstratis liquet quam gratiam dicat Augustinus negatam a Pelagio in priore parte descriptionis historicae ejusdem haeresis, quam ab initio retulimus: patet enim esse gratiam actualem. Nam 1) in historica descriptione, ejus certe gratiae Augustinus mentionem facere dicendus est, de qua proprie quaestio erat pelagianos inter et Catholicos; atqui haec erat, ut vidimus, gratia actualis. 2) Gratia de qua Augustinus loquitur ea est quidem per quam adoptamur transferimurque in regnum Dei, eruti ex potestate tenebrarum, sed ea tamen a qua initium est huius adoptionis, per quam venimus ad Patrem, atqui haec est proprie gratia actualis. Sane Augustinus epist. CXCIV ad Sixtum ait: «Possunt quidem dicere remissionem peccatorum esse gratiam, quae nullis praecedentibus meritis datur. Quid enim haberi boni meriti possunt peccatores? Sed ne ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat. Neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat (Luc. XVIII, 13) Deus propitius esto mihi peccatori et descendit iustificatus merito fidelis humilitatis, quoniam qui se humiliat exaltabitur. Restat igitur ut ipsam fidem, unde omnis iustitia sumit initium... non humano, quod isti extollunt, tribuamus arbitrio nec ullis praecedentibus meritis; quoniam inde incipiunt bona quaecumque sunt merita: sed gratuitum donum Dei esse fateamur, si gratiam veram, h. e. sine meritis cogitamus.» Cum ergo Augustinus verba Christi: Nemo venit ad Patrem etc. de fide intelligat, qua incipimus ad Deum accedere (Cont. duas epistt. pelagg. L. I. c. 3. «Legant etiam quod Dominus ait: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Ubi ne quisquam putet aliud dictum esse venire ad me, quam credere in me, paulo post cum de suo corpore et sanguine loqueretur etc.» Cf. et De Gratia Christi c. XIV.) et remissionem peccatorum ideoque ipsam formalem iustificationem gratuitam dicat, quia gratis datur gratia fidei, qua impetratur remissio, in hac autem expositione haeresis pelagianae de ea gratia loquatur, quam gratuitam esse negabant pelagiani et quam exhibent verba Christi: Nemo venit ad Patrem etc.; consequens est Augustinum hic loqui de ea gratia, qua initium iustificationis et fides efficiatur; ea porro est gratia actualis. 3) Praeterea gratia de qua ibi Augustinus loquitur, est ea, qua fiunt divina mandata, haec autem est gratia actualis. 4) Verba quae sequuntur, denique Pelagius etc. connectuntur cum praecedentibus; referunt enim emendationem quandam erroris, quem Augustinus verbis prioribus descripsit. Obiectum ergo sermonis est idem, h. e. negatio gratiae, simplex quidem in priori parte sermonis Augustini, paululum emollita vero in subsequente; porro in hac sermo est de gratia ad facienda divina mandata, quae necessaria iuxta catholicos est ad posse, iuxta Pelagium vero datur ad facilius posse; atqui haec est gratia actualis. Ergo.

IV. Succedit altera quaestio, nimirum quam gratiam dicat hic Augustinus (Denique etc.) concessam fuisse a Pelagio: seu admisit ne Pelagius aliquas gratias actuales et quas et quatenus necessarias?

Respondemus. A) Praeter possibilitatem insitam boni, quae est ipsa potestas et natura liberi arbitrii, cum qua nexa est potestas cognoscendae legis naturalis, quae proinde est gratia creationis, plura adiutoria possibilitatis huius, quae nempe complerent in actu primo hanc possibilitatem pelagiani professi sunt. Et primo quidem adiutorium legis positivae extrinsecus datae a Deo hominibus, adiutorium deinde doctrinae Scripturis et Ecclesiae magisterio contentae, tum speciatim exempla Christi, quae gratiam proprie dictam vocabant. Haec iam nimis sunt manifesta ex alibi superius recitatis.

Ad gratiam legis spectat quoque fides, quia, ut inquit Pelagius in epist. ad Rom. c. 10: «In hoc tempore nemo perficit legem sine Christo; quia et hoc legis est ut ipsi credatur.» Porro advertendum est quod cum haec gratia legis et doctrinae eo spectet ut mentem illustret, sitque, ut Augustinus loquitur, gratia cognitionis, consideranda est simul cum ea cognitione, seu mentis illustratione, quae a lege et doctrina extrinsecus proposita excitatur in mente.

B) Iam monuimus Th. VIII, p. 2. arbitrari nos concessisse Pelagium adiutorium etiam illustrationis immediatae; quamvis non ut necessarium et forte ut morem quodammodo adversariis gereret, ne videretur omne interius auxilium repudiare. Ita censuit et defendit Petavius in lib. de Pelagiana et Semipelag. Haeresi cc. 8 et 9. et Livinus Meyer de Pelagg. et Semipelagg. erroribus c. 5. Movemur his Pelagii testimoniis. Augustinus (De Gratia Christi. c. 7.) Pelagii verba quaedam ex eiusdem Lib. III, De lib. arbit. ita refert: «Tanquam explicaturus (Pelagius) quam dicat gratiam, secutus adiunxit = Quam nos non, ut tu putas, in lege tantummodo, sed in Dei esse adiutorio confitemur. Adiuvat enim nos Deus per doctrinam et revelationem suam, dum cordis nostri oculos aperit, dum nobis, ne praesentibus occupemur, futura demonstrat, dum diaboli pandit insidias, dum nos multiformi et ineffabili dono gratiae caelestis illuminat." Tum (c. 41. eiusdem libri sui) ait Augustinus quod «nullum auxilium gratiae credunt, qua naturae possibilitas adiuvetur, nisi in lege atque doctrina, ita ut ipsas quoque orationes, ut in scriptis suis apertissime affirmat, ad nihil aliud adhibendas opinetur, nisi ut nobis doctrina etiam divina revelatione aperiatur, non ut adiuvetur mens hominis, ut id quod faciendum esse didicerit, etiam dilectione perficiat." Unde subdit Augustinus: «Ipsum auxilium, quo possibilitatem naturalem perhibet adiuvari, in lege constituit atque doctrina, quam nobis fatetur etiam Spiritu S. revelari: propter quod et orandum esse concedit." Iam vero ex his constat Pelagium admisisse aliud adiutorium praeter legem et doctrinam, adiutorium nempe quo nobis doctrina et lex aperitur etiam divina revelatione. Sane haec revelatio Spiritus S. non est ipsa gratia externa propositae divinae legis et doctrinae; nam aliam esse gratiam ostendit a) illa particula etiam: ostendit b) id quod subditur, nempe orationes adhibendas esse a nobis ad eam impetrandam; atqui nos orare non possumus ut detur nobis lex et externa revelatio, quae iam immutabiliter datae sunt et habentur a nobis. Idem occurrit epist. CLXXXVIII. 3 ubi August. recensens errores Pelagii circa gratiam, ait censere eum ita nos conditos a Deo ut ultra, praeter quod nobis revelat scientiam, nihil nos adiuvet: cf. ibid. nn. 12. 13. Et rursus ex eodem Pelagii opere Augustinus ibid. c. 9, haec excitat verba: «Operatur (Deus) in nobis velle quod bonum est, velle quod sanctum est dum nos terrenis cupiditatibus deditos et mutorum more animalium tantummodo praesentia diligentis futurae gloriae magnitudine et praemiorum pollicitatione succendit, dum revelatione sapientiae in desiderium Dei stupentem suscitat voluntatem, dum nobis suadet omne quod bonum est": quid est ista suscitatio stupentis voluntatis ac suasio per revelationem sapientiae nisi aliqua interior Dei operatio in mente?

Pariter in lib. De Gratia Christi c. 23, haec verba Pelagii ex eiusdem Libro I. De Lib. arbitrio referuntur ab Augustino: «qua arbitrii libertate qui bene utitur, ita se totum tradit Deo omnemque suam mortificat voluntatem, ut cum Apostolo possit dicere: vivo ego, iam non ego, vivit autem in me ChristusGal. 2:20 ponitque cor suum in manu Dei, ut illud, quo voluerit, ipse declinet.Cf. Prov. 21:1 Quod tam magnum adiutorium ut cor nostrum quo voluerit Deus ipse declinet, tunc, auctore Pelagio, ut Augustinus subdit, meremur, cum sine ullo adiutorio nonnisi de arbitrii libertate ad Dominum currimus, ab eo nos regi cupimus, voluntatem nostram ex eius voluntate suspendimus eique adhaerendo iugiter unus cum illo efficimur spiritus.Cf. 1 Cor. 6:17 Atqui, ut recte argumentatur Petavius l. c. c. IX, 8, »neque tradere nos Deo vel ex illius pendere voluntate, sine huius cognitione possumus, quae per legem ac Scripturas habetur et cum inclinatio illa cordis a Deo facta posterius ac diversum sit gratiae genus (utpote meriti fructus), non potest idem esse cum priore, sed eo longe praestantius.«

Item in cp. 22 eiusdem libri de Gratia Christi refert Augustinus verba Pelagii ex eiusdem epistola ad Demetriadem: » Ibi enim interposito Iacobi apostoli testimonio, quo ait: subditi estote Deo, resistite autem Diabolo et fugiet a vobisIac. 4:7, subiungit et dicit: — Ostendit quomodo resistere debeamus Diabolo, si utique subditi simus Deo eiusque faciendo voluntatem, divinam mereamur gratiam, ut facilius nequam spiritui, sancti Spiritus auxilio, resistamus.« Hic rursus gratia quaedam distinguitur, quae est effectus meriti operum, quae ex cognitione legis facta sunt; est ergo alia gratia praestantior. Ea autem quoniam certe non est gratia voluntatis, restat ut illa sit, de qua et alibi loqui audivimus Pelagium, scilicet interior mentis illustratio.

Tandem perpende Augustini verba in descriptione haeresis recitata: denique etc. Fratres scilicet increpabant Pelagium quod nihil tribueret gratiae Dei ad eius mandata facienda: at qui hoc pacto increpatur, supponitur quidem admittere notitiam mandatorum Dei, negare tamen necessitatem alicuius auxilii, profecto ab ea simplici notitia distincti. Iam vero Pelagius, ut eis fratribus morem ex parte gereret, auxilium, quod postulabatur, professus est, licet solum ad facilius faciendum: quodnam vero istud auxilium censebimus fuisse? an lex et doctrina exterius proposita? ridiculum id foret. Quod minimum coniectare licet est illustratio interior, de qua alias loqui Pelagium audivimus.

Tandem certum est Augustinum probasse necessitatem duplicis interioris adiutorii illustrationis et inspirationis certumque pariter est ipsum in controversia pelagiana sollicitum quidem esse in extorquenda a pelagianis professione adiutorii voluntatis, de illo distinctissime et constantissime disputare atque eo recepto testari quaestionem esse finitam: de adiutorio autem cognitionis nunquam data opera disputare et non nisi obiter de eo sermonem habere. Quaenam vero ratio huius diversae methodi, nisi quia Augustinus sciebat hoc alterum non negari a Pelagio?

Qui secus putant, monent Augustinum revocare gratiam pelagianam ad legem et doctrinam atque hoc est eorum potissimum argumentum. Verum advertere licet 1) formulam hanc per se solam esse ambiguam ac posse significare tum legem et doctrinam extrinsece tantum propositam, tum eandem interiore quoque operatione manifestatam; nam hoc modo quoque spectata non est nisi lex et doctrina. Aliunde ergo determinatio sensus huius Augustinianae locutionis est petenda. Advertere 2) licet Augustinum gratiam pelagianam non opponere gratiae interiori generatim, sed speciatim gratiae interiori voluntatis: in hac autem oppositione gratia quoque interior intellectus venire potest sub lege et doctrina (cf. De Gratia Christi c. 7. in fine). Sane 3) ait Augustinus De Gratia Christi c. 10: «Ad doctrinam pertinet etiam quod sapientia revelatur, ad doctrinam pertinet cum suadetur omne quod bonum est.» Idem clare ostendit verbis citatis p. 141.

Dices id, quod gratiam proprie dictam vocabant pelagiani, sunt exempla Christi, quae sunt gratia exterior: porro si admisissent gratiam interioris illustrationis, hanc proprie gratiam vocassent. Respondeo: ea gratia complectitur quoque interiorem illustrationem; qua aperitur intelligentia exemplorum Christi, sicut ceteris gratiis exterioribus legis et doctrinae respondet interior aperitio intelligentiae earum: quare quoad hoc non est discrimen inter eas gratias. Institui autem potest comparatio inter gratiam exemplorum Christi et ceteras legis et doctrinae ratione sui et ita dici potest quod ea est proprie gratia; quia est gratia propria Evangelii.

Dices rursus Augustinum, relato testimonio Pelagii in libro De Gratia Christi c. 23. quod iam descripsimus, postquam refutaverit doctrinam eo contentam, ostendens Deum praevenire gratia sua malas hominum voluntates, ita concludere: «Legant ergo et intelligunt, intueantur, atque fateantur, non lege atque doctrina insonante forinsecus, sed interna et occulta, mirabili atque ineffabili potestate operari Deum in cordibus hominum non solum veras revelationes, sed etiam bonas voluntates.» Ergo tota gratia pelagiana eaque qua Deus, quo vult, declinat cor hominis, redit ad legem atque doctrinam forinsecus sonantem, cui opponitur potestas Dei operans in cordibus hominum veras revelationes et bonas voluntates.

Respondeo in hoc ipso testimonio esse, quo adversarii revincantur. Itaque advertimus in iis verbis: non solum veras revelationes, phrasim illam: non solum etc. adhiberi solere quoque cum id, quod subditur, tum defenditur ab eo, qui loquitur tum etiam ab adversario, quocum dimicat, admittitur: ita ut sensus sit iste in hoc loco; non solum veras revelationes, quas pelagiani quoque concedunt, sed etiam bonas voluntates quod catholici defendunt. Cur ergo gratia pelagiana exhibetur tantum ut lex et doctrina insonans forinsecus? Respondeo haec non exclusive dici spectato toto contextu; mentionem tamen fieri ab initio solius legis et doctrinae insonantis forinsecus, quia haec erat potissimum gratia, de qua loquebantur pelagiani, quam necessariam quoque, in hypothesi saltem quod Deus velit positiva quadam lege regere hominum voluntates, solum concedebant; tune enim opus est ut extrinsecus saltem manifestetur et ita fidem seu revelationem necessariam fateri audivimus paulo ante Pelagium. Gratiam vero interioris illustrationis concesserunt quidem, sed nullo modo ut necessariam eamque potius, ne ullum auxilium interius viderentur negare, concessisse videntur.

Porro perpende quod cum testimonia Pelagii a nobis recitata in hac quaestione desumpta sint ex eius opere de libero arbitrio praecipue et etiam ex epistola ad Demetriadem et hane anno 413, illud 416 scripserit Pelagius, suam autem haeresim disseminare inceperit exordiente sec. V. probari facile potest sententia eorum, qui ut dissensus criticorum componant, aiunt Pelagium ab initio quidem solas gratias externas admisisse, inde vero sub finem gratiam quoque interiorem illustrationis concessisse. Cf. Antoine De Gratia c. 1. a. 1.

C) Praeter has gratias, quae ad causas efficientes revocari possunt, alias revocandas ad causas formales probabant pelagiani. Nempe primo remissionem peccatorum, de qua Augustinus De Gestis Pelagii c. 35: «Post veteres haereses invecta etiam modo haeresis est, non ab episcopis seu presbyteris vel quibuscumque clericis, sed a quibusdam veluti monachis, quae contra Dei gratiam ..., tanquam defendendo liberum arbitrium, disputaret ... et in actibus nostris Dei adiutorium denegaret dicendo: ut non peccemus impleamusque iustitiam, posse sufficere naturam humanam, quae condita est cum libero arbitrio camque esse Dei gratiam; quia sic conditi sumus, ut hoc voluntate possimus et quod adiutorium legis mandatorumque suorum dedit et quod ad se conversis peccata praeterita ignoscit: in his solis esse Dei gratiam deputandam, non in adiutorio nostrorum actuum singulorum.» Cf. et can. 3. Conc. Carthag. Tum adoptionem in filios Dei insuper profitebantur pelagiani. Ita Caelestius in libello, quem Romae obtulit Zosimo: «Infantes autem debere baptizari in remissionem peccatorum, secundum regulam universalis Ecclesiae et secundum Evangelii sententiam confitemur, quia Dominus statuit regnum caelorum non nisi baptizatis posse conferri, quod, quia vires naturae non habent, conferri necesse est per gratiae largitatem.» Et Iulianus (in opere Augustini cont. eumdem L. III, c. 3.) «Gratia baptismatis non pro causis est mutanda, quod ipsa dona sua pro accedentium capacitate dispensat. Ideoque Christus, qui est sui operis redemptor, auget circa imaginem suam continua largitate beneficia et quos fecerat condendo bonos, facit innovando adoptandoque meliores.»

Iam vero ex his gratiis, gratiam adoptionis putabant omnibus necessariam non quidem ut quomodocumque felices essent homines in altera vita, sed ut regnum caelorum consequerentur. Gratiam remissionis peccatorum necessariam peccatoribus adultis censebant, nam parvulos immunes esse a peccato docebant. Ceteras vero gratias datas in adiutorium possibilitatis negabant esse necessarias, sed eas tantum conferri volebant, ut facilius liberum arbitrium servaret divina mandata. «Ipsa via salutis (quam per legem, doctrinam et exempla Christi invenimus) etiam solâ inveniri potest naturâ, sed facilius si adiuvet gratia» aiebant teste Augustino De Grat. Christi. c. 41. Quod rursus patet ex doctrina Pelagii, quam refert Augustinus De Pecc. Origin. c. 20 his verbis: «Non igitur, sicut Pelagius et eius discipuli, tempora dividamus dicentes: primum vixisse iustos homines ex natura, deinde sub lege, tertio sub gratia. Ex natura, scilicet ab Adam tam longa aetate, qua lex nondum erat data. Tunc enim, aiunt, duce ratione cognoscebatur creator et quemadmodum esset vivendum, scriptum gerebatur non lege literae sed naturae. Verum vitiatis moribus, ubi cepit non sufficere natura iam decolor, lex ei addita est, qua, velut Luna, fulgori pristino, detrita rubigine, redderetur. Sed posteaquam nimia peccandi consuetudo praevaluit, cui sanandae lex parum valeret, Christus advenit et tanquam morbo desperatissimo, non per discipulos, sed per se ipsum medicus ipse subvenit.» Ex qua trium aetatum distributione liquet censuisse pelagianos nedum citra Christi gratiam, sed et sine lege scripta, per solam naturam homines sanctos potuisse esse et reapse aliquos fuisse. Unde necessitas legis et Christi orta ex vitiis contractis et nimia peccandi consuetudine, moralis est tantummodo, ut difficultas superetur. Quod de lege dicitur, id multo magis de illustratione immediata afirmandum est; nam absolute docent per se sufficere naturam.

Fidem vero Christi, post ipsius adventum necessariam putabant, ut patet ex verbis Pelagii in epist. ad Ephesios c. 6: «Quando iam homines aliter salvari non poterunt, nisi Christi Fide salventur.»

V. Quaestio est difficilior utrum nec ne gratiam aliquam voluerint esse gratuitam pelagiani. In primis hoc fuit eorum capitale dogma, nequissimum et subtilissimum germen aliorum errorum, ut ait Prosper in epistola ad Rufinum, gratiam scilicet Dei secundum merita hominum dari. Quem quidem errorem ab ipso initio sui haeresis pelagiana professa est, ut constat ex iis quae in Synodo Diospolitana anno 415 obiecta sunt Pelagio; quamvis, ut advertit Garnerius, reprobatio huius erroris in canonibus Concilii Carthaginiensis non reperiatur, neque in literis Synodicis Concilii prioris Carthaginiensis et Milevitani ad Innocentium atque in huius rescriptis. Verum considerare licet dogma hoc, gratiam Dei secundum merita nostra dari, cohaerere cum alio dogmate de possibilitate naturae ad pie iusteque vivendum seu cum negatione necessitatis gratiae. imo haec duo: gratia Dei secundum merita hominum datur et gratia Dei necessaria non est, formulas esse partiales unius adaequati dogmatis, quod totum ab singulis partim significatur, partim adsignificatur. Nam gratiam aliquam esse pelagiani non negabant, cum plura viderent beneficia esse Dei, quae per se potuisset Deus naturae negare ipsamque liberam creationem naturae liberique arbitrii collationem inter gratias praecipuas referebant. Verum cum ipsi apud se statuissent liberum arbitrium sic a Deo conditum esse sibi sufficiens ad omne exercitium virtutis totamque perfectionem assequendam et proinde ad merendum quidquid virtuti respondere fas est, hinc 1) negabant praeter ipsam gratiam creationis naturae, necessariam esse aliam gratiam libero arbitrio ad sancte vivendum atque 2) affirmabant posse naturam meritis ex se partis comparare sibi cetera beneficia seu gratias Dei. Unde caput hoc doctrinae gratiam Dei secundum merita nostra dari, consequens erat ex altero, quod prius fuisset praestitutum, naturam esse per se sufficientem ad sancte vivendum. Vicissim et hoc alterum ex illo priori, quod antecedenter fuisset positum, consequebatur. Si enim gratia Dei secundum merita hominis datur, praecedunt ergo merita, quae non nisi a natura esse possunt et idcirco natura per se est potens ad iuste operandum. Negarunt scilicet pelagiani simul et necessitatem et gratuitatem gratiae. Est autem per se evidens, quod si gratuitas gratiae negatur, necessitas quoque gratiae quatenus est talis, negatur: quod enim debitum redditur, non est gratia. Et vicissim, si necessitas gratiae negetur, quia natura est per se potens ad merendum, negatur quoque gratuitas donorum, quae deinceps superaddantur naturae.

Non licet divinare quodnam ex his duobus excogitatum ab ipsis primum explicite fuerit; certum est eos utrumque docuisse et utrumque propriis argumentis firmasse certumque pariter est quaestionem de gratuitate gratiae agitatam potissimum esse post proscriptam haeresim a Zosimo an. 418. ac gratiae gratuitatem defensam data opera ab Augustino postremis suis operibus. Quemadmodum vero pelagiani necessitatem gratiae negabant, ne libertas negata aut laesa videretur, ita et gratiam Dei secundum merita dari docebant, ne iniustus Deus et personarum acceptor censeretur.

Quamvis tamen pelagiani gratuitatem gratiae generatim negarent docentes gratiam Dei secundum merita dari, attamen putandum non est voluisse omnes prorsus gratias rependi meritis nullasque gratis conferri. Sane quomodo concipere potuerunt gratiam legis et doctrinae externae, exemplorum Christi dari nobis secundum merita, cum et nostrorum singulorum merita eae gratiae praeverterint et generatim lex et doctrina, ex parte saltem, cognoscatur antequam quis actu mereatur. Cum praesertim iuxta doctrinam pelagianam de distributione trium aetatum, quam superius dedimus, lex data sit Christusque venerit eo quod vitiati essent mores et nimia peccandi consuetudo praevaluerit; in genere ergo humano merita mala non bona praecesserant. Non apparet autem quomodo opera bona subsequentium hominum has gratias sibi potuerint mereri; ergo has gratias quamvis non necessarias naturae, gratuitas tamen agnovisse pelagiani dicendi sunt. At gratia interioris immediatae illustrationis qua aperitur intelligentia mandatorum, qua Spiritus revelat legem, doctrinam et Christi exempla, gratia adoptionis, qua Deus se convertit ad homines atque in suos filios et amicos recipit, gratia vitae aeternae seu regni caelorum, hae gratiae certe sunt, quas secundum merita dari adultis (nam infantibus impossibile erat) pelagiani volebant. «Intellectum est (ait Prosper epist. ad Rufinum c. 2) saluberrimeque perspectum hoc tantum eos de gratia confiteri, quod quaedam libero arbitrio sit magistra seque per cohortationes, per legem, per doctrinam, per creaturarum contemplationem, per miracula perque terrores indicio eius ostendat, quo unusquisque secundum voluntatis suae motum, si quaesierit, inveniat, si petierit, recipiat, si pulsaverit, introeat. Quia scilicet gratiae ipsius vocatio hoc primum circa nos agat, ut nostrae facultatis arbitrium admoneat nec aliud sit gratia, quam lex, quam propheta, quam doctor, cui circa omnes homines per universum mundum commune et generale sit studium, ut qui voluerint, credant et qui crediderint, iustificationem merito fidei et bonae voluntatis accipiant ac sic gratia secundum hominum meritum tribuatur atque hoc modo gratia non sit gratia.» Augustinus haec verba Pelagii refert De Grat. Christi c. 31: «Quam liberi arbitrii potestatem dicimus in omnibus esse generaliter in Christianis, Iudaeis atque Gentilibus; in omnibus est liberum arbitrium aequaliter per naturam, sed in solis Christianis iuvatur a gratia. Illi ideo iudicandi atque damnandi sunt, quia cum habeant liberum arbitrium, per quod ad fidem venire possent et Dei gratiam promereri, male utuntur libertate concessa. Hi vero remunerandi sunt, qui bene libero utentes arbitrio merentur Domini gratiam et eius mandata custodiunt."

Quaestio est tamen de gratia remissionis peccatorum. Garnerius (in Marium Mercatorem p. 1. D. VII. c. 5. § 3) contendit Pelagium fuisse semper in ea sententia quod gratis datur, imo et ceteros eius sequaces, si Caelestium excipias; estque loculentum Augustini testimonium De Grat. et lib. arbit. c. 6: «Cum dicunt pelagiani hanc esse solam non secundum merita nostra gratiam, qua homini peccata dimittuntur, illam vero, quae datur in fine, idest aeternam vitam, meritis praecedentibus reddi: respondendum est etc.» At Petavius (l. c. c. 3) dubitat an semper in ea sententia fuerit Pelagius, et certe non videt quomodo haec doctrina cum cetera doctrina Pelagii cohaereat. Ipse enim docet iustificationem promereri fide, fidem autem meritis naturae acquiri. Et quamvis quae modo dedimus ex Augustino, affirmentur ab eo in libro scripto anno 424., attamen in libro de Gestis Palaestinensibus scripto anno 417. et in epist. ad Paulinum Nolanum scripta 418. affirmat Augustinus obiectum fuisse Pelagio in diospolitana Synodo quod doceret: quod poenitentibus venia detur non secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum meritum et laborem eorum, qui per poenitentiam digni fuerint misericordia.

Quid ergo? vel mutavit hac in re opinionem Pelagius, quod tamen mirum foret nunquam id animadversum ab Augustino, vel dicendum cum Garnerio hanc fuisse specialem opinionem Caelestii, quae Pelagio obiecta fuerit tantum ob utriusque in haeresi societatem. Sane Pelagius id se docere negavit nec dissimulationis vitium quoad hoc in eo carpit Augustinus. Quomodo vero Pelagius gratuitam remissionem peccatorum componere valuerit cum cetera sua doctrina, haud difficile intelliges, si perpendas quod quantumvis sit excellens naturae dignitas ac magna vis agendi ac ingentia sint illa, quae creatura afferre posse dicitur Deo pro satisfactione, attamen acceptatio satisfactionis est semper libera Deo offenso a sua creatura, sicut et in Christo locum habuit. Acceptat autem Deus, iuxta Pelagium, merita fidei naturalia et sic remissio obtinetur per Fidem, quae est opus naturae, condignum etiam, si vis, in actu primo, sed obtinetur acceptante Deo gratis huiusmodi meritum Fidei. Porro haec ipsa erat sententia Caelestii obiecta Pelagio in Synodo diospolitana.

VI. Quaeritur utrum circa necessitatem gratiae pelagiani constantes fuerint affirmantes semper id quod ab initio docuerant, an quodammodo sententiam suam deinceps mutaverint. Auctoritas Augustini persuadet deflexisse processu temporis quadantenus pelagianos a sententia, quam prius conceperant et aliquid voluisse concedere catholicis. Ita August. Serm. CLVI. c. 12. quem anno circiter 417 recitavit, quo damnata est haeresis ab Innocentio: «Sic vos tamen scitote agere bona ut sit rector Spiritus adiutor, qui si defuerit, nihil boni omnino agere valeatis. Nam sient quidem dicere ceperunt, qui coaretati sunt gratiam aliquando confiteri (et benedicimus Deum quia vel hoc aliquando dixerunt, accedendo enim proficere poterunt et ad id, quod vere rectum est, pervenire). Jam ergo dicunt adiutricem esse gratiam Dei ad facilius facienda mandata. Ista sunt enim verba eorum. Ad hoe dedit, inquiunt, Deus gratiam suam hominibus, ut quod facere iubentur per liberum arbitrium, facilius possint implere per gratiam.» At quaenam est gratia quam deinceps concessit Pelagius dari a Deo ad facilius facienda mandata, de qua et Patres Carthaginienses loquuntur? Ea videtur esse illustratio mentis etiam interior, quam demonstravimus a Pelagio admissam, de qua sermo est quoque in his Augustini verbis De Gratia Christi c. 40: «In quibus eis verbis certe manifestum est ita eum velle nos adiuvari gratia Spiritus S., non quia sine illo etiam per solam naturae possibilitatem non possumus resistere tentatori, sed ut facilius resistamus. Quod tamen qualecumque et quantulumeumque adiutorium cum credibile est in hoe constituere quod nobis videtur scientia revelante Spiritu per doctrinam, quam non possumus vel difficile habere possumus per naturam.» Scilicet videtur ah initio Pelagius gratiam eum tantum admisisse, quae posita est in ipso libero arbitrio naturalique boni possibilitate naturalique lege, quae in statu, ut aiebat, naturae sufficiunt, tum adiecisse gratias, non quidem necessarias sed ad facilius operandum, legem et doctrinam interioremque etiam immediatam illustrationem, qua legis intelligentia aperiretur; itaque gratia data ad facilius implendam legem est gratia doctrinae quae nobis manifestatur per Evangelium et Christi exempla et praecipue, nisi fallimur, est gratia interioris immediatae illustrationis, qua nobis a Spiritu aperitur intelligentia doctrinae Christi, quam gratiam Pelagius, ut diximus, tandem admisit. (IV.)

VII. Ceterum, ut hoc loco dicamus quidquid ad quaestionem historicam de gratuitate gratiae negata a pelagianis spectat, haec monenda esse censemus. 1) Post Tractoriam Zosimi an. 418. illud potissimum contenderunt pelagiani gratiam Dei secundum merita nostra dari, seu quaestionem de Gratia sub ratione praecipue gratuitatis agitarunt. Liquet ex disputationibus Patrum post illud tempus, qui illud caput doctrinae frequentius impugnant. Afferri etiam solet Augustini testimonium ex lib. De Grat. et lib. arbit. qui scriptus est anno 426 vel 427: sed ibi forte solum methodus disputandi pelagianorum indicatur. Ita c. 14. ait: «Sed cum fuerint convicti non defensores sed inflatores et praecipitatores liberi arbitrii, quia neque scientia legis divinae neque natura neque sola remissio peccatorum est illa gratia, quae per Iesum Christum D. N. datur;.... ad hoc se convertunt, ut quocumque modo conentur ostendere gratiam Dei secundum merita nostra dari. Dicunt enim: etsi non datur secundum merita bonorum operum, quia per ipsam bene operamur, tamen secundum merita voluntatis dari; quia bona voluntas, inquiunt, praecedit orantis, quam praecessit voluntas credentis, ut secundum haec merita gratia sequatur exaudientis Dei.» 2) Pro gratuitate gratiae neganda pelagiani, cum urgerentur diversa sorte parvulorum, illud etiam respondebant quod a Massiliensibus postea adoptatum est, nimirum alios eligi, alios relinqui, quia eorum futura opera (quae nempe futura fuissent) Deus praevidit. Id testatur Augustinus epist. ad Sixtum CXCIV. scripta anno 418. n 25. 3) Quamvis pelagiani, ut mox dicemus, gratiam interiorem voluntatis nunquam probaverint, tamen cum docerent gratiam Dei dari secundum merita, videntur ita generatim esse locuti, ut quamlibet gratiam interiorem comprehenderint sive quam ipsi reapse faterentur sive quam Catholici admittendam esse probarent: hoc est illud speciatim intendisse videntur pelagiani, ut gratuitatem gratiae negarent, ne fatum induceretur, ne acceptio personarum diceretur esse apud Deum ideoque eorum assertio fuisse videtur non solum absoluta quoad eas gratias, quas ipsi profitebantur, sed et hypothetica pro gratia a catholicis propugnata; nimirum eorum assertio erat huic aequivalentem: quaecumque sit gratia, quae admittenda est, sive etiamsi gratia propria voluntatis sit admittenda, ea tamen datur secundum merita. Id nobis haec suadent a) testimonium modo citatum Augustini, ex quo videntur de hac re potissimum exhiberi solliciti pelagiani ut gratia dicatur dari secundum merita bonae voluntatis, etiamsi per ipsam bene operemur.Usus disputandi Patrum, qui exprobrant pelagianis quod doceant gratiam Dei secundum merita nostra dari, nulla gratiarum distinctione facta et etiam cum disserunt de gratia proprie dicta voluntatis. August. Cont. duas epistt. pelagg. L. I. c. 3. (anno 420 aut paulo post) «Ne forte dicant ad hoc esse adiutos (homines) ut haberent potestatem fieri filii Dei: ut autem hanc accipere mererentur, prius cum libero arbitrio nulla adiuti gratia receperunt: haec est quippe intentio, qua gratiam destruere moluntur, ut eam dari secundum merita nostra contendant; ne forte ergo hanc evangelicam sententiam sic dividant, ut meritum ponant in eo quod dictum est: quotquot receperunt eum et deinde non gratis datam, sed huic merito redditam gratiam in eo quod sequitur: dedit eis potestatem filios Dei fieri, etc.» Et paulo post «Nemo igitur potest habere voluntatem iustam, nisi nullis praecedentibus meritis acceperit veram, h. e. gratuitam, desuper gratiam. Hoc isti nolunt elati et superbi nec purgando defensores, sed extollendo praecipitatores liberi arbitrii. Qui non ob aliud nobis haec dicentibus indignantur, nisi quia gloriari in Domino dedignantur.» Suadet animadversio quaedam Augustini in sententiam quandam pelagianorum, quae est huiusmodi (L. I. ciusdem operis c. 8). «Hoc nolis obiciendum putarunt (pelagiani) quod incito et reluctanti homini Deum dicamus inspirare, non quanticumque boni, sed et ipsius imperfecti cupiditatem. Fortassis ergo ipsi eo modo saltem servant locum gratiae, ut sine illa putent hominem posse habere boni scilicet imperfecti cupiditatem; perfecti autem non facilius per illam posse, sed nisi per illam» omnino non posse. Verum et sic gratiam Dei dicunt secundum merita nostra dari, quod in Oriente Pelagius ecclesiasticis gestis damnari timendo damnavit.» «Iam vero haec hypothesis, quam Augustinus facit, quod pelagiani solius imperfecti cupiditatem tribuerent naturae, ut sic defenderent gratiam Dei secundum merita dari, possibilitatem vero boni perfecti nullam tribuerent naturae, argumento est non visum fuisse Augustino repugnare quod pelagiani ut defenderent gratiam Dei secundum merita dari, id unice saltem contenderent possibilitatem boni imperfecti esse in natura. Hanc autem repugnantiam deesse potuit duplici ex capite videri Augustino. Vel quia sciebat ipsos reapse docere tunc gratiam esse necessariam ad bonum perficiendum, vel quia videbat ad thesim tuendam, quam tunc propugnabant pelagiani, id satis esse si dicerent ad inchoandum bonum sufficere naturam. Atqui primum est falsum: alterum vero huc redit: thesis, quam defendebant pelagiani, nempe gratia Dei datur secundum merita, satis iuxta ipsos sibi constat, si saltem inchoatio boni est a natura, etsi deinceps ad perficiendum bonum gratia etiam voluntatis requiratur; quae fuit postea sententia Massiliensium. Porro id tantumdem est ac dicere pelagianos ita tum defendisse gratiam Dei secundum merita dari, ut id unice contenderent gratiam Dei, quaecumque ea demum sit, non esse gratuitam: ideoque non absolute tantum de gratia sua, sed et hypothetice de gratia quoque catholicorum esse locutos.

VIII. Sequitur quaestio potissima, utrum pelagiani gratiam interiorem immediatam voluntatis aliquando confessi sint et quidem utrum etiam ante damnationem haeresis, an saltem post haeresim a Zosimo proscriptam. Item cuiusnam gratiae voluntatem adiuvantis professionem postularunt Patres a pelagianis, ut catholicis eos accenserent. Haec altera quaestio propius ad nos spectat, qui dogma catholicum iuxta normam Patrum declarare et defendere debemus. Itaque ad primam quaestionem responsio est: pelagianos neque ante neque post damnationem haeresis concessisse gratiam interiorem voluntatis, eam nempe gratiam, quae voluntatem quoque afficeret, vires ei addens ad operandum.

A) Et quidem quoad eam aetatem, quae Tractatoriam Zosimi anno 418. praecessit, evidens id fit ex certissimis monumentis.

Satis sit haec afferre. a) Libri de libero arbitrio scripti sunt a Pelagio anno 416; porro in eis libris nullam gratiam interiorem voluntatis subministrantem vires profiteri Pelagium, sed solam gratiam legis et doctrinae sive cognitionis, testis est Augustinus in libro de Gratia Christi, quo eos libros Pelagii refutavit. β) Episcopi Africae Aurelius aliique tres cum Augustino, in literis datis ad Innocentium I. sub finem anni 416. qui iisdem rescribens anno 417. haeresim primum damnavit, haec habent (epist. CLXXVII. inter Augustinianas) «Sive enim gratiam dixerit (Pelagius) esse liberum arbitrium sive gratiam esse remissionem peccatorum sive gratiam esse legis praeceptum, nihil eorum dicit, quae per subministrationem virtutis Spiritus S. pertinent ad concupiscentias tentationesque vincendas.» γ) Eodem tempore Augustinus scribens ad Hilarium fratrem et consacerdotem epist. CLXXVIII. ait: «Nova quaedam haeresis inimica gratiae Christi contra Ecclesiam Christi conatur exsurgere, sed nondum evidenter ab Ecclesia separata est, hominum scilicet, qui tantum audent infirmitati humanae tribuere potestatis, ut hoc solum ad Dei gratiam pertinere contendant, quod cum libero arbitrio et non peccandi possibilitate creati sumus et a Deo mandata, quae a nobis implerentur, accepimus; ceterum ad eadem mandata servanda et implenda nullo divino adiutorio nos egere. Necessariam vero nobis esse remissionem peccatorum; quia ea, quae a nobis in praeteritum male facta sunt, infecta facere non valemus. Cavendis autem futuris vincendisque peccatis omnibusque tentationibus virtute superandis, sine ullo deinceps adiutorio gratiae Dei, naturali possibilitate humanam sufficere voluntatem.» δ) Idem testatur Innocentius in literis datis ad Patres Conc. Carthag. et Conc. Milevitani et ad quinque Episcopos. ε) Idem evincitur ex canonibus 3. et 5. Concilii Carthaginiensis habiti anno 418. in quibus ii damnantur, qui docent gratiam Dei ad solam remissionem valere peccatorum, negant vero valere ad adiutorium, quo in posterum non committantur peccata, qui concessa gratia scientiae legis, negant gratiam, qua praestatur nobis ut diligamus et valeamus facere quod faciendum esse cognoverimus. ζ) Tandem Zosimus in Tractoria sua hunc errorem pelagianorum damnavit. Nam testatur Prosper adversus Collatorem n. 57. quod «Africanorum

Conciliorum decretis beatae recordationis Papa Zosimus sententiae suae robur annexuit et ad impiorum detruncationem gladio Petri dexteras omnium armavit antistitum." Porro Africani Patres hunc errorem potissimum proscripserunt. Unde et Caelestinus, enarrans quaedam verba Tractoriae Zosimi, sententiam statuit huic errori contrariam et eiusdem Zosimi auctoritate probat c. 9. inter Auctorr. Sedis Apost. » Quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso libero operetur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit, quia per illum aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus. Ad hanc enim nos professionem idem doctor instituit, qui cum ad totius orbis episcopos de divinae gratiae opitulatione loqueretur, quod ergo, ait tempus intervenit, quo eius non egéamus auxilio? in omnibus igitur actibus, causis, cogitationibus, motibus adiutor et protector orandus est. Superbum est enim ut quidquam sibi humana natura praesumat."

At sunt qui contrarium opinantur et in suae opinionis confirmationem haec proferunt 1) verba Pelagii, quae Augustinus refert in libro de Grat. Christi c. 10. suntque desumpta ab operibus Pelagii scriptis ante Tractoriam Zosimi: » Quomodo, inquit, stabit illud Apostoli: Deus est enim, qui operatur in nobis et velle et perficere? Operatur in nobis velle quod bonum est, velle quod sanctum est, dum nos terrenis cupiditatibus deditos et mutorum more animalium tantummodo praesentia diligentes, futurae gloriae magnitudine et praemiorum pollicitatione succendit, dum revelatione sapientiae in desiderium Dei stupentem suscitat voluntatem, dum nobis suadet omne quod bonum est." Atqui haec est gratia interior voluntatis. 2) Eodem in libro Augustinus c. 29. recitalis verbis Pelagii ex primo de libero arbitrio: » Ut quod per liberum, inquit, homines facere iubentur arbitrium, facilius possint implere per gratiam:" subdit Augustinus: » Tolle facilius, et non solum plenus, verum etiam sanus est sensus, si ita dicatur: ut quod per liberum homines facere iubentur arbitrium, possint implere per gratiam." Porro non esset sanus sensus, si gratia ea non esset inspirationis; ergo eam gratiam admittebat Pelagius in eoque solum errabat quod non ad posse, sed ad facilius posse tantum dari contenderet. 9) Teste Augustino in eodem opere de Gratia

Christi cc. 2. 7. 10. concessit Pelagius boni possibilitatem esse donum gratiae Dei eamque compleri supernaturali adiutorio; atqui ea possibilitas boni est interior adiutoriumque, quo completur, est adiutorium voluntatis.

Verum ad 1 Augustinus in codem libro de gratia Christi testatur, quod in nullo Pelagii opere, quod ipse legerit, unquam vidit profiteri ipsum gratiam interiorem voluntatis. C. 30. ait: «Istam gratiam, qua iustificamur, idest qua caritas Dei diffunditur in cordibus nostris per Spiritum S., qui datus est nobis, in Pelagii et Caelestii scriptis, quaecumque legere potui, nusquam eos inveni quemadmodum confitenda est, confiteri.» Ergo fieri non potest ut is verbis Pelagii ab Augustino relatis contineatur gratia caritatis diffusa in cordibus, quae est gratia proprie dictae inspirationis. Et sane iis verbis Pelagii hunc commentarium subiicit immediate c. 10. Augustinus: «Quid manifestius nihil aliud eum dicere gratiam, qua Deus in nobis operatur velle quod bonum est, quam legem atque doctrinam?... Sed nos eam gratiam volumus iste aliquando fateatur, qua futurae gloriae magnitudo non solum promittitur, verum etiam creditur et speratur, nec solum revelatur sapientia, verum et amatur, nec solum suadetur omne quod bonum est, verum et persuadetur.» Scilicet quod testatur Augustinus ibid. c. 41. de libris Pelagii de lib. arb: «quaecumque pro gratia videtur dicere qua iuvamur, ut declinemus a malo bonumque faciamus, ita dicit, ut nullo modo a verborum ambiguitate discedat, quam discipulis sic possit exponere, ut nullum auxilium gratiae credant, qua naturae possibilitas adiuvetur, nisi in lege atque doctrina, ita ut ipsas orationes, ut in scriptis suis manifestissime affirmat, ad nihil aliud adhibendas opinetur, nisi ut nobis doctrina etiam divina revelatione aperiatur... Ab illo enim suo manifestissimo dogmate non recedit omnino, ubi tria illa constituit possibilitatem, voluntatem, actionem et solam possibilitatem dicit divino adinvari semper auxilio, voluntatem autem et actionem nullo Dei adiutorio existimat indigere.» Gratiam scilicet interioris illustrationis iis in verbis Pelagius expressit, ut ex ipsa Augustini interpretatione patet.

Ad 2 rursus cum verba ea Pelagii ex libro primo de libero arbitrio desumpta sint in iisque testetur Augustinus gratiam propriam voluntatis negari a Pelagio, evidens est non posse ea verba Pelagii ad sensum intentum ab obiicientibus traduci. Itaque ibi non de natura gratiae, sed de necessitate sermo est Augustino: porro si quaestio tantum fiat de gratiae necessitate, certum est verba Pelagii, detracta vocula facilius, sensum sanissimum exhibere. At si quaeras rursus cuiusmodi sit gratia necessaria, respondebitur, id in praecedentibus iam fuisse ab Augustino definitum atque idcirco id modo eum supponere.

Ad 3) autem dicimus nullam ibi esse reapse difficultatem. Etenim possibilitas boni est quidem gratia iuxta Pelagium, sed est ipsa gratia creationis: adiutorium vero, quo possibilitas adiuvatur, in lege posuit et doctrina sive in scientia, non autem in caritate et subministratione virtutis Spiritus S.

B) Certum pariter esse debet pelagianos in eadem sententia perstitisse post haeresim ab Innocentio et Zosimo damnatam neque adiutorium voluntatis interius viresque ei conferens profiteri voluisse. Sane 1) in professione fidei, quam Iulianus alii qui Episcopi pelagiani obtulerunt Apostolicae Sedi post Tractoriam Zosimi, cui subscribere detrectarunt, non secus loquuntur ac prius loquebantur nullamque mentionem iniiciunt gratiae illius, quam prius negaverant. Ita enim aiunt: «Divinae legis mandata ob Dei iustitiam possibilia dicimus et fatemur universe posse compleri per gratiam Christi, quae omnibus bonis actibus adiutrix semper et comes est et per liberum arbitrium hominis, quod et ipsum donum Dei est. Quam tamen gratiam Dei ita accipimus, ut non sequatur nolentem nec destituat obsequentem.» Quae quidem ita ambigua sunt ut de sola quoque gratia scientiae exponi commode possint. Unde 2) de Iuliano, qui princeps factionis pelagianae tune exstitisse videtur, haec habet Marius Mercator in Subnotationibus in scripta Iuliani: «Haec atque eiusmodi (capitula pelagiana) etiam Iuliano et ceteris eius commanipularibus placuere, quae cum cognita atque detecta, ecclesiasticâ fuissent cum praefatis personis (Pelagio et Caelestio) auctoritate damnata, librorum quoque numerositate ab eodem Iuliano defensa sunt: placuitque ei cum Pelagio et Caelestio in damnatione tertium numerari.» Si Pelagii et Caelestii doctrinam defendit, quae ecclesiastica auctoritate fuerat damnata, non ergo eam sententiam temperavit. Et re quidem vera 3) ipse Iulianus in libro 1º ex octo ad Florum, quos anno circiter 421 scripsit, sic suam aperit sententiam, ut refert Augustinus Oper. imperf. L. I. n. 94: «Gratiam Christi multiplicem confitemur. Primum munus eius est, quod ex nihilo facti sumus, secundum quod et viventibus sensu, ita sentientibus ratione praestamus, quae impressa est animo, ut conditoris imago diceretur, ad cuius aeque respicit dignitatem arbitrii concessa libertas. Ita gratia legem in adiutorium misit, ad eius spectabat officium, ut rationis lumen, quod pravitatis exempla hebetabant et consuetudo vitiorum, multimodis eruditionibus excitaret atque invitatu suo foveret. Ad istius ergo gratiae idest divinae benevolentiae, quae rebus causam dedit, plenitudinem spectavit, ut Verbum caro fieret et habitaret in nobis. Haec ergo gratia, quae in baptismate non solum peccata condonat, sed cum hoc indulgentiae beneficio et provehit et adoptat et consecrat; haec, inquam, gratia meritum mutat reorum, non liberum condit arbitrium, quod eo accipimus tempore, quo creamur; utimur autem, quo valentiam inter bonum et malum discretionis adipiscimur. Bonae itaque voluntati innumeras adiutorii divini adesse species non negamus; sed ita ut non per adiutorii genera aut fabricetur quae fuerit arbitrii destructa libertas aut aliquando ea exclusa, vel boni vel mali cuiquam necessitas credatur incumbere (en argumenta pelagianorum contra necessitatem gratiae voluntatis; non ergo haec heic asseritur): verum arbitrio libero omne adiutorium cooperatur.» Hic porro locus erat gratiam interiorem voluntatis inter ceteras, si eam Iulianus probasset, enumerare, at ea silentio praeteritur; non ergo inter gratias ea tunc recensebatur a pelagianis. Quare 4) Augustinus, qui legerat et duas pelagianorum epistolas scriptas post Tractoriam Zosimi et octo libros Iuliani ad Florum, non tradit eos docere, nisi quod et primitus, Pelagius docuerat. Ita enim ait Contra duas epistt. pelagg. L. IV, c. 5: «Nusquam isti inimici gratiae ad eamdem gratiam vehementius oppugnandam occultiores moliuntur insidias, quam ubi legem laudant, quae sine dubitatione laudanda est. Legem quippe diversis locutionum modis et varietate verborum in omnibus disputationibus suis volunt intelligi gratiam, ut scilicet a Domino Deo adiutorium cognitionis habeamus, quo ea, pure facienda sunt, noverimus, non inspirationem dilectionis ut cognita sancto amore faciamus, quae proprie gratia est.» in Opere imperf. in quo libris Iuliani respondet, ait L. III, n. 14: «Sed cum quaeritur a vobis quae sint ista adiutoria gratiae Dei, edicitis quae supra commemorasti, Deum adiuvare praecipiendo, benedicendo, sanctificando, coercendo, provocando, illuminando; quae omnia etiam per homines fiunt, etiam per Scripturas... Non tamen qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus: hoc est autem incrementum, ut unusquisque obediat praeceptis Dei, quod non fit, quando vere fit, nisi caritate... Istam caritatem non dat nisi Deus; caritas enim ex Deo est. Hanc vos inter adiutoria gratiae, quae commemoratis, nominare non vultis, ne hoc ipsum, quod obedimus Deo, eius esse gratiae concedatis. Putatis quippe isto modo auferri voluntatis arbitrium.» Idem tandem liquet testimonio Augustini ex libro de haeresibus relato in initio huius disputationis, ab illis verbis: «illam vero gratiam Dei, sine qua nihil boni possumus» etc. in quibus testatur Augustinus pelagianos gratiam Dei revocare ad legem atque doctrinam, fateri eosdem dari quidem scientiam, sed negare quod caritas datur.

Neque argumenta, quae in contrarium afferuntur, aliquid efficiunt. Aiunt enim 1) quemadmodum ante damnationem haeresis Patribus quaestio erat de natura gratiae eiusque necessitatem vindicabant, ita post damnationem haeresis, relicta ea quaestione, ad tuendam gratuitatem gratiae Patres se converterunt; quod argumento est pelagianos in prima quaestione dedisse manus victas et consensisse Catholicis. Quod quidem probari quoque potest testificatione Augustini, qui ait pelagianos, convictos quod gratia Dei non sit tantum scientia aut natura, aut remissio peccatorum, se convertisse ad hoc ut ostenderent gratiam Dei secundum merita dari. De Grat. et lib. arb. c. 14. loco superius citato.

Verum a) falsum est Patres etiam post damnationem haeresis non agitasse quaestionem de natura gratiae eiusque necessitate. b) Etsi dicat Augustinus pelagianos fuisse convictos, non eos dicit etiam confessos. Unde c) quod Patres potissimum vindicaverint post Tractoriam Zosimi gratuitatem gratiae non ex eo factum est quod pelagiani in alia quaestione consenserint cum Catholicis, sed tum ex eo quod pelagiani ex ea parte profligati, ne prorsus victi viderentur, instaurarunt bellum in... ea parte, quae prius fuerat minoribus curis tractata conten- deruntque gratiam Dei secundum merita dari; tum ex eo factum est quod priore quaestione sufficienter discussa et ab- soluta, Patribus non erat opus amplius in ea immorari. Hinc est quod Augustinus, qui loco citato de Gratia et lib. arb. c. 14. dicit, ut obiiciunt nobis, pelagianos fuisse convictos et ita se convertisse ad impugnandam gratuitatem gratiae, eodem in libro c. 11. idem ait: «Quid est ergo quod vanissimi homines et perversissimi pelagiani legem dicunt esse Dei gratiam, qua iuvamur ad non peccandum? Quid est miseri quod dicunt, qui sine ulla dubitatione tanto Apostolo (Gal. II, 16) contradicunt!» Adhuc ergo perseverabant pelagiani in errore de natura gratiae necessariae ad opus.

Aiunt Augustinus in libro de dono perseverantiae, ideoque postrema sua aetate ad tria tantum capita revocat doctrinam, quam Ecclesia contra pelagianos defenderet, inter quae capita non illud exstat de natura et necessitate gratiae c. 2. «Tria sunt, ut scitis, quae maxime adversus eos catholica defendit Ecclesia; quorum est unum gratiam Dei non secundum merita nostra dari... alterum est, in quantacumque iustitia sine qualibuscumque peccatis in hoc corruptibili corpore neminem vivere; tertium est, obnoxium nasci hominem peccato primi parentis.» Ergo, inquiunt, de illo priore capite nulla erat amplius controversia cum pelagianis.: testimonium Augustini esse affirmativum, non exclusivum; β) Augustinum enumerare, non omnia, sed quae maxime tunc Ecclesia tuebatur contra pelagianos: γ) Augustini testimonii interpretationem exigendam esse ad alia testimonia, quae at- tulimus ex Opere cont. epistt. pelag. ex Opere imperfecto, et ex libro de haeresibus.

Aiunt saltem concedendum est pelagianos, etsi perre- xerint negare necessitatem gratiae interioris, quae vires conferret voluntati ad incipiendum, tamen concessisse necessitatem eius- dem gratiae ad perficiendum. Quod probare se putant testimonio adducto ex c. 8. L. II. cont. duas epistt. pelag. quod superius exhibuimus sub num. VII.: verum noluisse Augustinum iis verbis docere quid absolute sentirent pelagiani de gratiae natura eiusque necessitate, evi- dens est ex iis, quae de iisdem pelagianis tradit in aliis operibus scriptis etiam postrema aetate ex quibus iam testimonia citavimus; ex quibus liquet nunquam voluisse pelagianos agnoscere gratiam interiorem voluntatis. Quibus testimoniis addi et hoc potest ex Op. imper. L. II. n. 198: «Iam erumpite in apertum, inimici crucis Christi... Aperte dicite, iustificari natura, iustificari lege possumus; gratis mortuus est Christus. Sed formidantes multitudinem Christianam, pelagianum verbum supponitis et quaerentibus a vobis, quare mortuus sit Christus, si natura vel lex efficit iustos; respondetis, ut hoc ipsum facilius fieret: quasi posset, quamvis difficilius, fieri tamen sive per naturam sive per legem. Christe responde, vince, convince, clama: sine me nihil potestis facere; taceant qui clamant: etsi difficilius, tamen possumus ei sine te facere.» Adhuc ergo persistebant pelagiani in sententia sufficientiae naturae ad faciendam iustitiam, quod non solum inchoationem, sed et perfectionem complectitur atque adiutorii legis, doctrinae et exemplorum Christi, quae tamen gratia ad facilius tantum praeberetur. Porro cum hac doctrina componi nequit sententia asserens ad perficiendam iustitiam necessariam esse gratiam interiorem voluntatis.

Huc quoque facit quod ait Augustinus de discrimine inter pelagianos et massilienses. De Praed. SS. c. 1. «Pervenerunt isti fratres nostri, pro quibus sollicita est pia caritas vestra, ut credant cum Ecclesia Christi, peccato primi hominis obnoxium nasci genus humanum nec ab isto malo nisi per iustitiam secundi hominis aliquem liberari. Pervenerunt etiam, ut praeveniri voluntates hominum Dei gratia fateantur atque ad nullum opus bonum vel incipiendum vel perficiendum sibi quemquam sufficere posse consentiant. Retenta ergo ista, in quae pervenerunt, plurimum eos a pelagianorum errore discernunt.» Ergo pelagianorum error erat: ad incipiendum et perficiendum sibi quemquam sufficere.

IX. Restat ut videamus quaenam sit gratia, cuius professionem exegerint Patres a pelagianis. Quaestio maximi momenti est et accurate tractanda. Quidam enim eruditi viri, ut certa sua systemata tueantur, eam gratiam fingunt et a pelagianis negatam et a Patribus propugnatam, quam ipsi excogitarunt camque vellent auctoritate Patrum ita munitam imponere aliis tanquam dogma revelatum. Haec itaque teneantur.

1. Auxilium Dei necessarium, de quo loquebantur Patres, Palm. De Grat. tion est illud, quod dici solet concursus generalis Dei, quod omnibus actionibus cuiusque causae secundae est necessarium. Probatur. Concursus generalis Dei se habet ratione naturae ad omnes actus physice spectatos sive bonos sive malos; atqui Patres huiusmodi auxilium indicabant, quod esset naturae superadditum donum et quod non esset nisi ad bonum, qua potestas ad bonum non ad malum conferretur. Hue enim facit quod iam advertimus. Th. VIII. n. VI.

Praeterea auxilium, de quo loquebantur Patres, asserebatur ab eis necessarium ad actus salutares, ad operandum sicut oportet; atqui concursus generalis Dei est necessarius quoque pro actibus naturalibus; ergo auxilium, quod vindicabant Patres, est speciale aliquod auxilium, distinctum a concursu generali.

Rursus auxilium defensum a Patribus, est auxilium, quo praevenitur, praeparatur, excitatur facultas ad operandum: atqui concursus generalis est tantum cooperans.

Item auxilium propugnatum a Patribus est auxilium prorsus gratuitum, est auxilium quod pelagiani secundum merita dari contendebant: atqui concursus generalis debitus est naturae creatae nec illud mereri licet, cum primum meritum necessario praevertat. Ergo.

Id tamen non impedit quominus aliquando Patres, ut superbiam pelagianorum retunderent auxiliique divini ad bene operandum necessitatem naturaeque impotentiam, quam adeo efferebant pelagiani, demonstrarent, illud quoque doctrinae caput in medium afferrent, quod ad Dei concursum generalem redit, ut videtur facere Hieronymus in Dialogo primo contra pelagianos, quorum si verba tantum consideres, quae Hieronymus refert, generalem etiam concursum negare videntur. Sed haec specialis ratio argumentandi, ab aliquo Patre aliquando adhibita, non est confundenda cum doctrina illa, quam cum omnibus Patribus universa Ecclesia adversus pelagianos asseruit (cf. Th. XXII. n. I).

Adverte etiam, concursum generalem distinctum esse ab eo auxilio naturali gratuito, quo Deus excitat mentem ad congruas cogitationes, de quo in Thesi II. locuti sumus. Quia vero huiusmodi gratuitum auxilium in utroque ordine naturali et supernaturali locum habet, non est consequens, quod, si Patres de eo auxilio loquuntur, de auxilio naturali dissertant.

2. Auxilium Dei, cuius professionem Patres postulabant a pelagianis, est auxilium internum, auxilium voluntatis suggerens ei vires ad volendum et operandum; quin tamen Patres contenderent credendum esse certum quemdam modum, quo ab huiusmodi auxilio adiuvatur voluntas, sive eam praedeterminando, sive, multo minus, ei necessitatem inferendo. Probatur. Pelagiani gratias omnes externas admittebant, his tamen contenti non erant Patres; aliquod ergo auxilium interius immediatum asserebatur a Patribus. Auxilium autem immediatum praeter illustrationem mentis, quam aperte testati sunt Patres, erat potissimum auxilium voluntatis, quod eam sanaret viresque ei adderet ad operandum sicut oportet. Id postulatum esse a Patribus satis patet ex pluribus auctoritatibus iam citatis. Porro hoc tantum dicimus postulatum fuisse a Patribus, quin solliciti essent ac credendum proponerent modum quemdam, quo divina gratia operatur in nobis. Modum profecto aliquem adesse noverant; quaenam est enim res sine aliquo modo? Sed non erat quaestio tunc quinam esset iste modus: nec Patres determinatum aliquem modum credendum pelagianis proponebant. Sane Patres Carthaginienses in epistola ad Innocentium (quae est CLXXV inter Augustinianas) et Patres Milevitani ad eumdem in epistola (CLXXVI inter August.) id reprobant in Pelagio et Caelestio quod nullum relinquant locum gratiae Dei, qua Christiani sumus, qua ipsum nostrae voluntatis arbitrium vere fit liberum, quod in eo collocent gratiam Dei, quod talem instituerit naturam, quae possit per propriam voluntatem implere legem Dei sive naturaliter in corde conscriptam sive in literis datam; illam vero gratiam nolint agnoscere, qua contra peccati malum et ad operandam iustitiam Deus est noster adiutor, quam praedicat Apostolus dicens: condelector legi Dei secundum interiorem hominem, video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captivantem me sub lege peccati, quae est in membris meis. Miser ego homo quis me liberabit de corpore mortis huius? Gratia Dei per I. Ch. D. N. Pariter quinque Episcopi Africani ad eumdem Innocentium (epistola CLXXVII inter August.) id reprehendunt in Pelagio quod sive gratiam

Dei dixerit esse liberum arbitrium, sive gratiam esse remissionem peccatorum, sive gratiam esse legis praeceptum, nil eorum dicat quae per subministrationem Spiritus S. pertinent ad concupiscentias tentationesque vincendas atque postulant ut Pelagius «illam confiteatur apertissime gratiam, quam doctrina christiana praedicat esse propriam Christianorum, quae non est natura, sed qua salvatur natura, quae naturam non auribus sonante doctrina vel aliquo adiumento visibili fovet, sicut plantator quodammodo et irrigator extrinsecus, sed subministratione Spiritus et occulta misericordia, sicut facit ille, qui dat incrementum, Deus.»

Item Synodi tum Carthaginiensis tum Arausicana definientes id, quod de adiutorio gratiae Dei credendum sit, haec statuunt, per gratiam Dei nobis praestari ut diligamus et valeamus facere, quod cognovimus esse faciendum et non solum ut facilius, sed ut simpliciter possimus legem implere, per infusionem et inspirationem S. Spiritus non per naturae vigorem, fieri ut omnia sicut oportet agere valeamus, per eamdem inspirationem Spiritus S. corrigi voluntatem nostram ab infidelitate ad fidem, ab impietate ad pietatem, Deum operari in nobis et nobiscum, ut operemur, ita homines volentes agere quod agunt, ut tamen a Dei gratia voluntas praeparetur ut velit et volens atque agens adiuvetur.

Item in auctoritatibus Apostolicae Sedis a Caelestino collectis id docemur neminem uti bene libero arbitrio nisi per Christum, neminem aliunde Deo placere nisi ex eo quod ipse donaverit, Deum operari in cordibus hominum atque in ipso libero arbitrio ut omnis motus bonae voluntatis ex Deo sit, ut sit auctor omnium bonorum affectuum et operum.

Porro ex his omnibus liquet quid reprobaverint in haereticis Patres, quid postulaverint ut crederetur, id porro est adiutorium voluntatis; de modo vero quo adiuvat illoque modo, quem quidam comminiscuntur, prorsus nihil.

Idem evidenter constat ex Augustino. Cont. duas epistt. pelagg. L IV, c. 6. ait: «Quid eis prodest, quod in laude ipsius liberi arbitrii, gratiam dicunt adiuvare uniuscuiusque bonum propositum? Hoc sine scrupulo acciperetur catholice dictum, si non in bono proposito meritum ponerent, cui merito iam merces secundum debitum, non secundum gratiam, red... deretur, sed intelligerent et confiterentur etiam ipsum bonum propositum, quod consequens adiuvat gratia, non esse potuisse in homine, si non praecederet gratia.» Et de Gratia Christi c. 17. «Quantum attinet ad istam de divina gratia et adiutorio quaestionem, tria illa, quae apertissime distinxit, attendite: posse, velle et esse id est, possibilitatem, voluntatem, actionem. Si ergo consenserit nobis, non solam possibilitatem in homine, etiamsi nec velit nec agat bene, sed ipsam quoque voluntatem et actionem idest ut bene velimus et agamus, quae non sunt in homine, nisi quando bene vult et bene agit; si, ut dixi, consenserit etiam ipsam voluntatem et actionem divinitus adinvari et sic adiuvari ut sine illo adiutorio nihil bene velimus et agamus eamque esse gratiam Dei per I. Ch. D. N. in qua nos sua non nostra iustitia iustos fecit, ut ea sit vera iustitia, quae nobis ab illo est; nihil de adiutorio gratiae Dei, quantum arbitror, inter nos controversiae relinquitur.» Quid his verbis clarius? Hoc unum postulabatur, faterentur adiutorium, quo voluntas et actio adiuvatur: circa modum vero dicitur nihil. Non ergo proponebant Patres credendum certum quemdam modum, quo gratia operetur in nobis, quamvis scirent utique aliquem esse modum; sed de hoc non erant solliciti satisque eis erat si crederetur ipsum actum voluntatis ipsam actionem bonam esse a Deo adiuvante.

Unde istud est, quod Augustinus frequentissime exprobrat pelagianis, quod nolint fateri caritatem Dei diffundi in cordibus nostris, illam autem si fateantur, eos vere correctos affirmat: «Istam Dei gratiam (ait de Gratia Christi c. 26.) in divinis eloquiis manifestam etiam Pelagius manifeste fateatur seque tamdiu contra sensisse non operiat impudentissimo pudore sed dolore saluberrimo aperiat, ut sancta Ecclesia non turbetur pervicaci eius obstinatione sed veraci correctione laetetur. Cognitionem et dilectionem, sicut sunt discernenda, discernat; quia scientia inflat, caritas aedificat et tunc scientia non inflat, quando caritas aedificat. Et cum sit utrumque donum Dei, sed unum minus, alterum maius, non sic iustitiam nostram super laudem iustificatoris nostri extollat, ut horum duorum quod minus est, divino tribuat adiutorio, quod autem maius est, humano usurpet arbitrio. Et si consenserit nos gratia Dei recipere caritatem, non sic sentiat, tanquam ulla merita bona nostra praecesserint.»

Idem tandem efficitur animadversione adhibita ad controversiam cum Massiliensibus. Constat enim (ut suo loco c. IV. art. 1. ostendemus) convenisse Patres inter et Massilienses quoad indolem gratiae, quae necessaria est pro operibus bonis idque unum postulasse Patres ut ad initium quoque fidei eandem gratiam necessariam esse faterentur Massilienses. Iam vero, fatente ipso lansenio, Massilienses non admittebant gratiam ullam praedeterminantem: Patres autem gratiam, cuius professionem exigebant, sic definiebant ut ea esset, qua praevenitur et praeparatur nostra voluntas et qua adiuvatur ad agendum. Cf. quae disputabimus suo loco de Errore Massiliensium.

Liquet ergo Augustinum illud unum postulasse quod certissimum est et catholicum, nempe voluntatem interius praeparari et adiuvari subministratione virtutis Spiritus S. quod et omnes Theologi catholici fatentur et demonstrant; cetera vero, quae ad modum spectant, aliena fuisse a controversia, quae tunc habebatur cum pelagianis.

Hoc autem non perinde est ac dicere Augustinum non esse locutum de modo, quo Deus in voluntate agit efficaciter ut actus salutares exsistant; profecto et de hac re non raro locutus est Augustinus idque suo loco videbimus: sed tantum negamus inter Augustinum pugnantem pro dogmate catholico et haereticos fuisse quaestionem de modo, quo gratia vires suas exerat in animo ut actio salutaris consequatur aut postulasse unquam ab haereticis Augustinum ut profiterentur certum quemdam modum, quo Dei operatio efficax est in voluntate.

X. Historiam damnationis haeresis pelagianae breviter perstrinxit Augustinus epist. CXV. ad Valentinum, n. 2. «Quod scriptum est ad Papam Innocentium Romae Urbis Episcopum de Concilio provinciae carthaginiensis et de Concilio Numidiae (en duplex Concilium provinciale Carthaginiense et Milevitanum, quae literas synodicas tantum miserunt Romam quin canones conderent) et aliquanto diligentius a quinque Episcopis et quae ipse ad tria ista rescripsit (en prima damnatio haeresis auctoritate Romani Pontificis Innocentii, qua causam finitam esse dicebat Augustinus): item quod Papae Zosimo de Africano concilio scriptum est (epistola fuit synodalis satis prolixa, qua Pelagii et Caelestii errores perstringebantur) eiusque rescriptum ad universos totius orbis episcopos missum «Concilio apud Carthaginem habito, ait Prosper in Chronico an. 418. ducentorum quatuordecim episcoporum ad Papam Zosimum synodalia decreta perlata, quibus probatis per totum mundum haeresis pelagiana damnata est: per tam nempe epistolam Zosimi, quam Marius Mercator Tractoriam vocat, qua, ut idem Prosper ait adv. Coll. c. 21. Papa Zosimus gladio Petri dextras omnium Antistitum armavit ad detruncationem erroris; et quod posteriori Concilio plenario totius Africae contra ipsum errorem breviter constituimus (en canones octo vel novem Carthaginienses contra haeresim pelagianam, qui erant brevis recapitulatio eorum, quae in epistola synodali missa ad Zosimum ab antecedente Concilio fuerant praescripta atque a Zosimo approbata), haec omnia et in praesenti legimus cum ipsis et per eos misimus vobis.» Cf. Fratres Ballerini Operum S. Leonis Tom. III. Observationes in Dissertationem 13am Quesnelli cap. 1. §. 2. sqq.; atque ibid. de antiquis Collectionibus Canonum. Part. II. c. III. §. 10. Cf. Opera citata Petavii et Garnerii et Livini Meyer.