Tractatus de Gratia Divina Actuali

Ut autem hurusmodi illustratio immediata mentis exsistat in nobis, requiritur ex ordinaria Providentiae lege obiectum extrinsecus propositum, quod piam cogitationem determinare valeat.

I. Ad gratias actuales spectare mentis illustrationes generatim acceptas universa catholica traditio testatur. Docemur enim Deum esse qui dat spiritum sapientiae et revelationis oculosque cordis illuminatos Ephes. I, 16. seq. ipsum illucere in cordibus nostris 2ª Cor. IV, 6. ipsum aperire oculos hominum, ut convertantur a tenebris in lucem Act. XXVI, 16. seq. illuminare oculos nostros, tenebras nostras Psal. XII, 4. XVII, 20. nos audire et elicere a Patre Ioan. VI, 45. atque sufficientiam nostram cogitandi (salutariter) esse a Deo 2ª Cor. III, 5.. Secundum haec docent Maiores cognitionem sui Filii non sono aut voce Patrem nobis immittere, sed illuminatione et illustratione mentis Cyril. Alex. in Ioan. L. IV. c. 7. divinum verbum veluti paedagogum nostrum nos admonere, reprehendere, arguere, minari Clemens Alex. Pedag. L. I. c. 9. visorumque suasionibus agere Deum ut velimus et credamus, sive extrinsecus per evangelicas exhortationes, sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem Aug. De Spir. et lit. c. 34.. Et sane «cum ab illo illius adiutorium deprecamur ad faciendam perficiendamque iustitiam, quid aliud deprecamur, quam ut aperiat quod latebat et suave fiat quod non delectabat?» Idem. de pecc. merit. et remiss. L. II. c. 19. «Non enim in hominum sed Dei est potestate ut habeant homines potestatem filii Dei fieri: ab...» ipso quippe accipiunt eam, qui dat cordi humano cogitationes pias.» Idem De Spir. et lit. c. 8. Hinc in Conc. Arausicano II. c. 7. definitum est: «si quis per naturae vigorem bonum aliquod, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare, ut expedit, aut eligere, sive salutari idest evangelicae praedicationi consentire posse confirmat absque illuminatione et inspiratione Spiritus S., haeretico fallitur spiritu.»

Constat igitur inter divina auxilia, quibus ad pie agendum adiuvamur, habere locum illuminationes sive illustrationes mentis: auxilium vero Dei, quo ad agendum adiuvamur, est gratia actualis: ergo. Dices forte probandum adhuc esse quod ea auxilia sint gratia, h. e. gratis data sive indebita naturae. Verum advertendum est modo non agi quaestionem de gratuitate gratiae, sed de eius natura, quare modo supponendum est, quod tamen deinceps probabitur, in locis citatis agi de his auxiliis, quae naturae indebita sunt gratisque dantur. Ceterum id ex allata testificatione Augustini et concilii definitione satis liquet.

Huiusmodi porro haberi actualia auxilia posita in illustrationibus mentis, ratio fide edocta demonstrat, ostendens eorum necessitatem. Etenim vita supernaturalis in actu secundo citra Dei gratiam explicari non potest, cum sit opus supra vires naturae; rursus vita in actu secundo, quae in cognitione et amore consistit, sine illustratione mentis nequit incipere; ergo ad vitam supernaturalem consistentem in cognitione et amore, gratuita illustratio mentis a Deo procedens postulatur. Haec porro gratuita illustratio est gratia actualis: ergo ad gratias actuales spectat illustratio mentis.

I. Illustratio mentis duplex distingui debet, mediata et immediata. Mediata dicitur, cum per extrinseca tantum obiecta sive media excitat Deus in mente notitiam, sive apprehensionem aliquam, quemadmodum visis plurimis mens nostra moveri potest ad aliquid cogitandum. Immediata illustratio dicitur ea apprehensio sive notitia, quam Deus, proposito quidem extrinsecus obiecto, ipse vi sua excitat, physice agens in mente et tangens ipse virtute sua hominum corda, non quidem aliquid revelans, sed indebito lumine confortans mentem ut veritatem rite apprehendat. Discrimen est inter utrumque. Prima notitia, adhibito extrinseco medio, naturaliter oritur in mente et idcirco viribus naturalibus intellectus respondet: altera, prout immediata est, soli Deo gratuito agenti physice in intellectu et illuminanti debetur. Prior proinde notitia, subiectire et efficienter spectata, nexa est cum extrinsecis obiectis sufficienter propositis nexu naturalis consecutionis, ut his exsistentibus et ipsa sit. Altera autem subiectire rursus et efficienter spectata, cum a Deo sit gratuito eam excitante in nobis, non cohaeret nexu supradicto consecutionis cum extrinseco obiecto. Obiectire tamen spectata cohaeret cum extrinseco obiecto. Quae ut statim declarentur, perpende, quod gratia actualis illustrationis per se non eo spectat ut aliquid novi nobis patefaciat. Revelatio enim eorum, quae cognoscenda sunt ut rite agamns, quaeque proindo necessaria est omnibus, est publica et socinlis facta a Christo Ecclesiae per Apostolos, non est privata. Porro gratia actualis illustrationis singulis necessaria est singulisque singillatim confertur. Dixi per se, potest enim Deus, si velit, illustrando intellectum alicuius, novi aliquid ei manifestare. Sed haec est specialis gratia ad donum spectans prophetiae. Cum ergo gratia actualis illustrationis non eo spectet per se ut aliquid novi revelet, eo spectabit, ut mens rite sicut oportet apprehendat et cogitet id, quod aliunde ei proponitur ad cogitanduni. Haee igitur extrinseca propositio veritati» requiritur ut illustratio immediata mentis exsistat. Et sane naturaliter intellectus al› obiecto extrinseco determinatur ad actum; supernaturaliter vero praedicatio verbi Dei est divinitus instituta, ut per eam homines adducantur ad fidem, al iustificationem atque ad exercitium sanctitatis (sumimus verbum Dei praedicatum in universa sua amplitudine, h. e: sive simpličiter praedicatum, sive acquivalenter h: e. vel scriptum vel memoria revocatum vel quoquomodo manifestatum vel in symbolis ritibusque sacris aut similibus rebus repraesentatum). Cum ergo hoe tantum modo ex providentia ordinaria aliquid noviter cogitandum menti proponatur; sequitur generatim obiectum naturaliter determinans, quod piam cogitationem excitare potest, requiri ex lege Providentiae ordinaria, ut sit in nobis illustratio immediata. Itaque illustratio mentis mediata non est en, quae obiecto extrinsecus proposito excitatur in nobis; nam hoc et immediatae competit; sedl est ea, quae al obiecto extrinseco divinitus proposito excitatur naturaliter in nobis: immediata vero quae, ea exsistente conditione, vi Dei gratuito in nobis agentis nostramque facultatem illustrantis excitatur. tatem ad excellentius agendum elevantis excitatur in nobis. In hac re duplici quaestioni per se locus est. Prior est, an in ordine gratiae actualis sit possibilis utraque illustratio; altera, an reapse in ordine praesentis providentiae utraque illustratio, altera ab altera distincta detur. Huius vero secundae quaestionis solutio pendet etiam a quibusdam principiis, quae postea producturi sumus, ex quibus videtur confici nullam esse illustrationis gratiam tantum mediatam. Quia vero modo agimus tantum de essentia gratiae actualis, licet praescindere paulisper ab examine eorum principiorum, ita ut, si vera sit in hac re sententia negans, accipiantur quae dicimus de illustratione mediata tanquam dicta hypothetice et ad ordinem spectantia possibilitatis. Defendimus ergo intra amplitudinem gratiarum actualium contineri non solum illustrationes mediatas, sed etiam ac potissimum immediatas.

III. Quoad mediatas, si tantum quaestio possibilitatis fiat, nulla est difficultas. Nam revelatio divina, verbum Dei quotidie auditum aut lectum, exempla Christi et Sanctorum, cetera a Deo instituta in Ecclesia et similia eo spectant, ut excitent in nobis notitias salutares et quando haec media rite applicata sunt, naturaliter, secluso quoque alio quovis gratuito auxilio, excitare eas notitias valent: quia vero haec media indebita sunt et ad ordinem spectant supernaturalem, eae omnes notitiae sunt totidem illustrationes gratuitae sive gratiae illustrationis. Et quidem ipsa extrinseca revelatio gratia est illustrationis in actu primo: cum vero ex eius applicatione excitatur in nobis notitia, haec est illustrationis gratia in actu secundo, quae si naturaliter solum oritur ex applicatione obiecti, est tantum illustratio mediata. Huc referri possunt testimonia Scripturarum, ut Psal. XVIII, 9. Lex Domini immaculata convertens animas, testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis; iustitiae Domini rectae lactificantes corda, praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos; et I Petri II, 21. Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius. De eodem forte Augustinus loquitur De Spiritu et littera, c. 31: «Visorum suasionibus agit Deus ut velimus et ut credamus sive extrinsecus per evangelicas exhortationes... sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem.»

IV. Quoad illustrationes immediatas vero, primum liquet possibiles esse tales gratuitas mentis illustrationes; nam, remota etiam quacumque quaestione circa modum, quo Deus mentem illustrare immediate possit, certum esse debet antecedenter rationi tum Deum per se posse immediate id quod per causas secundas non vitales, cuiusmodi sunt obiecta, facit, tum creatorem ipsum intellectus posse illum immediate modificare, adeoque et illustrare. At praeterea constat etiam reapse inter gratias actuales illustrationum mentis recensendas esse illustrationes immediatas. Sane de his non infrequenter loquitur Scriptura. Etenim a) 2. Cor. III, 5. ait Apostolus: Non quod sufficientes simus cogitare (sermo est de cogitatione salutari) aliquid a nobis, quasi ex nobis: sed sufficientia nostra ex Deo est. Advertendum est quod sufficientia cogitandi est aliquid subiectivum, sicut virtus; cum ergo dicitur insufficientia nostra cogitandi, significatur vim intellectus non esse ex se subiective parem ad cogitandum sicut oportet. Haec quidem interpretatio primum defendenda est. Sane probata ea fuit patribus latinis in controversia pelagiana ac synodorum decretis in causa fidei confirmata (Syn. Arausic. II. c. 7.): quid ergo impedit ne hunc arbitremur esse sensum Apostoli, habita quoque ratione textus originalis? Ait cl. interpres Iustiniani sensum verborum graecorum οὐχ ὅτι ἱκανοί ἐσμεν, ἀφ’ ἑαυτῶν λογίσασθαί τι esse hunc: nihil posse nos nobis arrogare, imputare, non esse dignos, qui nobis aliquid tribuamus, quia omnis nostra dignitas ἐν ἱκανότητι ex Deo est. Hanc interpretationem auctoritate Chrysostomi, Theophylacti et Oecumenii confirmat. Addit praeterea eam cum praecedentibus cohaerere, uti dixerat Apostolus se fiduciam habere per Christum ad Deum.

Verum ἡ ἱκανότης est certe etiam sufficientia atque ἱκανός sufficiens in idiomate quoque T. N. et Pauli: conferatur in eadem epistola c. II. 6 vel quod perinde est, ἱκανὸς valet idoneus, ut ibid. v. 16 et 2. Tim. II, 2. Pariter λογίζεσθαι est quoque cogitare vel meditari 1. Cor. XIII, 5 et evidentius Philipp. IV, 8. Atqui haec interpretatio in loco nostro 2. Cor. III, 5. cum praecedentibus cohaeret, imo a contextu postulatur. Sensus enim totius sermonis luc redit; gloriamur apud Deum de nostro erga vos ministerio, nihil interim nobis vindicantes, quippe qui ex nobis ne valemus quidem aliquid cogitare. ticula xai et in sequente versiculo — «Sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros novi testamenti» — redundaret, supposita alia interpretatione. Nam in ea interpretatione dignitas, quae ex Deo est, esset haec ipsa dignitas ministerii: at particula et docet aliud et aliud esse, ai quod dicimur facti idonei, in praecedenti versiculo et in sequenti, quod plane intelligimus, si primum de sufficientia seu idoneitate ad cogitandum, tum de idoneitate ad ministerium sermo sit.

His positis certum est heic esse sermonem de cogitatione in ordine salutari seu de cogitatione salutari: probationem enim vel declarationem insufficientiae suae ex eo quoque petit Apostolus, quod Deus eum fecerit idoneum ministrum Testamenti novi; sane insufficientia est in eo ordine, in quo est fiducia (v.1.) ad Deum, qui nos sufficientes, idoneos facit; atqui habetur haec fiducia per Christum; fiducia vero Christi meritis innixa spectat ad ordinem salutis.

Iam vero insufficiens dicitur mens nostra ad cogitandum ex se ipsa vel propter rationem illam communem, quia et Deus nos creavit et sine Deo conservante et cooperante possumus nihil, vel ex aliqua ratione speciali. Primum admitti nequit. Nam sufficientia, de qua loquitur Paulus, pendet ex meritis Christi eiusdemque ordinis est ac sufficientia ad ministerium Apostolatus: atqui huiusmodi sufficientia non est ex creatione vel ex ea operatione Dei debita naturae, qualis est conservatio et cooperatio. Praeterea sufficientia, quam Apostolus dicit ex Deo esse, dicitur ab eodem simul quoque nostram esse: «cogitamus scilicet ex nobis, ἀφ’ ἑαυτῶν»; vim proinde habemus cogitandi, ita tamen ut hoc ipsum habeamus a Deo, non quasi ex nobis οὐκ ἐξ ἑαυτῶν: atqui id est plusquam simplex cooperatio Dei. Ratio autem specialis vel est in eo quod indigeamus extrinseca propositione obiecti cogitabilis vel praeterea intrinseca illuminatione. Primum rursus seorsim acceptum non est satis; quia reapse id, quod cogitare non possumus eo tantum quia deest propositio obiecti, quodque semel ac obiectum propositum est, cogitare valemus, ad id, more saltem humano loquendo, dicimur esse per nos ipsos sufficientes. Ergo sufficientia haec cogitandi, quae a Deo est, dicenda est aliquod intrinsecum donum perficiens mentem, ut mens eo instructa valeat quod per se solam facere non valeret: haec autem est quae vocatur illustratio immediata. Idcirco docemur quod exsistente licet obiecto, nisi Deus adiuvet, vires interius subministrando, mens sicut oportet cogitare nequit.

b) 1. Cor. III. 7. Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. Quid per metaphoram plantationis et irrigationis significetur, evidens est: nimirum Fidei institutionem, seu eruditionem intellectus in ordine salutis per extrinsecum ministerium exhibere. Incrementum dare vero est efficere ut planta explicetur et crescat, efficere nimirum illud totum, quod est finis plantationis et irrigationis. Deus itaque ὡς ἀληθῶς incrementum dans praestat totum quod intendit et qui plantat et qui rigat. «Qui incrementum dat, non arborem vel vitem confirmat, sed creat. Illo enim incremento fit ut etiam lignum plantatum radicem producat et figat. Illo incremento fit, ut semen iactum germen emittat.» (Aug. L. III. cont. epist. Petiliani). Quare in hoc negotio solus Deus dicitur esse aliquid, aliquid nempe magnum, praestans (cf. Philipp. II, 13). Quomodo autem Deus praebet huiusmodi incrementum? Perpende quod id, quod per extrinsecum ministerium fit, illud idem Deus ut causa principalis per suos ministros operatur. Porro praeter istud Deus incrementum dans, aliud et quidem excellentius operatur absque ministerio externo. Dico absque ministerio externo: si enim et illud per ministros ageret; quemadmodum duo priora, quae Deus ut causa principalis agit, ministris tribuuntur, quia per eos Deus agit, ita non esset ratio cur et hoc tertium denegaretur ministris, si et hoc per ipsos fieret a Deo. Igitur incrementum hoc subministratur a Deo per aliquid aliud praeter mediatam illustrationem, quae per extrinsecum ministerium habetur. Subministratur scilicet ipsa subiectiva sufficientia cogitandi et volendi ut oportet, qua fit ut semina iacta suscipiantur rite et excolantur et crescant in nobis. Quare rursus iure dicitur nihil is esse, parum scilicet et per se solum quid insufficiens conferre in hoc negotio qui plantat et rigat, sed aliquid esse, qui incrementum dat; non quia ipsi sub Deo nihil conferant, sed quia ipsi vires non praestant nec se habent ad opus ut causa efficiens, sed solum ut conditio. «Ipse (ait August. De Grat. Christi c. 19.) in bonis arboribus cooperatur fructum, qui et forinsecus rigat atque excolit per quemlibet ministrum et per se dat intrinsecus incrementum.» c) 1a. Ioan. II, 20. Vos unctionem (χρῖσμα) habetis a Sancto et nostis omnia et 27. Unctio (χρῖσμα) eius docet vos de omnibus. Iam vero collatis Act. IV. 27. X, 38. Hebr. I, 9. 2a. Cor. I. 21. χρῖσμα unguentum sed effusum (secus enim quid confert? unde merito Vulgatus reddidit unctio) multipliciter quidem ab interpretibus accipitur: facile tamen inter omnes convenit en significari donum aliquod infusum, donum autem sapientiae aut prudentiae; nam de doctrina agitur.

Porro haec unctio primum interior est quoad effectum; intellectus est scilicet qui docetur: praeterea interior est etiam quoad efficientiam, ita ut non solum intellectum doceat Spiritus per extrinsecum legitimum authenticumque magisterium, sed et insuper immediata interiori efficientia seu operatione. Ratio est quia operatio Dei, quae est magisterium extrinsecum suorum ministrorum, nequit appellari unctio Spiritus docentis; unctio enim immediatam operationem in subiectum repraesentat quod ungi dicitur, quod heic est intellectus, qui docetur. Ergo intellectus immediata unctione interiori perfunditur, h. e. immediata illuminatione illustratur. August. in hunc locum Tract. III in I. Ioann. «Nolite putare quemquam aliquid discere ab homine. Admonere possumus per strepitum vocis nostrae; si non sit qui doceat, inanis est strepitus noster.... Ubi illius inspiratio et unctio non est, forinsecus inaniter perstrepunt verba.» «Audit quippe homo (ait idem de peccat. merit. et remiss. I. I. c. 25) dicentem hominem vel angelum; sed ut sentiat et cognoscat rerum esse quod dicitur, illo lumine intus mens eius adspergitur, quod aeternum est, quod etiam in tenebris lucet.»

Tandem si conferantur testimonia Scripturae allata in parte praeced. ex epistola ad Ephes. et ex Psalmis, manifestum est quod exoratur a Deo illustratio mentis pro iis, qui extrinsecam revelationem iam acceperunt et tenent et haec exoratur ut scientia debita habeatur, ne tenebris mortis praeoccupentur; igitur praeter illustrationem mediatam, alterius cuiusque interioris, quae a Deo immediate procedit, mentio fit. Ergo.

V. Patres quoque id disserte docent. Praeter Augustinum iam allatum sic canit Prosper Carm. de ingratis c. 14. Non hoc consilio tantum hortatuque benigno — Suadens atque docens, quasi formam legis haberet — Gratia, sed mutans intus mentem atque reformans — Vasque novum ex fracto fingens virtute creandi.» Auctor de Vocatione omnium gentium L. 1. c. 3. «Cum igitur verbum Dei per ministerium praedicantium auribus carnis infertur, miscetur operatio potentiae divinae cum sono vocis humanae et qui incitavit evangelizantis officium, audientis quoque firmavit affectum; dulcescit enim animae cibus Verbi, veteres tenebrae nova luce pelluntur et obtutus interior caligine antiqui erroris exuitur.» Quia nempe «Frustra sermo divinus exterioribus auribus sonat, nisi Deus spiritali munere auditum hominis interioris aperiat:» ut cum Fulgentio in conclusione libri de Incarn. et Grat. docent Gregorius M. hom. VIII. in Ezechielem, Bernardus De Conver. ad Clericos c. 1. Thomas Lect. VI. in Ioan. XIV, 26. et qui prae ceteris audiendi sunt Patres Conc. Arausicani II, cn. 7., quo docemur ad credendum sicut oportet necessariam esse illuminationem Spiritus S. Porro advertatur definitionem hanc latam esse contra semipelagianos et pelagianos, qui gratiam externam revelationis mediatamque illustrationem ultro admittebant.

VI. Restat probandum illustrationem immediatam esse potiorem mediata. Si quidem utramque seorsim consideras, nequit vere fieri comparatio; quia immediata nunquam sola datur et sola nihil praestaret: sed considerandae illae sunt prout in concreto se habent. Porro accedente inspiratione immediata obtinet praestantior effectus; ipsa enim est, quae intrinsece facultatem elevat potestatemque et vires suggerit cogitandi sicut oportet et haec est, quae secundum Patres requiritur ut rite operemur. Ergo.