Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Supposuimus in praecedentibus vires homini per gratiam actualem conferri, quod ipsa eiusdem gratiae definitio docet; modo quaerimus an id verum sit et cuiusmodi sint istae vires. Thesis haec non est exclusiva; nam gratiam vires quoque alterius ordinis conferre docebimus Thesi seq.

Constat gratiam actualem exercere causalitatem moralem erga voluntatem humanam. Vocat enim, excitat, trahit, allicit eandem ad bonum: imo quia ea est ipsa vocatio, excitatio etc., obtinet hanc causalitatem moralem ad modum formae: Deus autem, qui auctor est vocationis, excitationis etc., qui nempe vocat, excitat etc., est sub hoc respectu efficienter moralis causa actuum corum, qui propter illam vocationem, excitationem etc. fiunt. Verum haec causalitas moralis gratiae distinguenda est secundum rationem saltem (an re ipsa distinguatur disputabimus in fine thesis) ab iis viribus moralibus, quas in thesi dicimus per gratiam conferri voluntati. Vis enim moralis gratiae vocatur ea, qua fit ut plus minus facile sit superare difficultates ortas ex insita nobis inclinatione ad ea, quorum amor non est rationi conformis; quatenus propter certas cogitationes et affectiones ad bonum inditas nobis a Deo valemus eas difficultates superare, sive quia augetur inclinatio in bonum, sive quia minuitur inclinatio in malum. Appellatur itaque haec vis moralis, quia sita est in certa cognitione, delectatione, inclinatione etc., qua, prout talis est, non physica, sed moralis facultas ad actum obtinetur, eo quod difficultas quaedam excluditur et facilitas comparatur, exsistente etiam sine ea in nobis physica potestate ad actum.

Iam vero gratiam actualem huiusmodi vires praestare voluntati manifestum est. Etenim ipsa est cognitio opportuna ad agendum honeste, ipsa est delectatio, suavitas boni, affectio animi et inclinatio ad agendum honeste, ipsa est amor et complacentia boni, ardor caritatis et inclinatio in bonum; atqui his exsistentibus minime pronitas ad malum et additur vel augetur facilitas ad bonum: ergo his formaliter instructus animus vires morales obtinet ad bonum. Sane experientia nos docet quod cum difficultatem ad honeste agendum experimur, id ex eo procedit quod inclinationem quandam sentimus plus minus vehementem ad inhonesta, quam si superveniens aliqua lux veritatis et affectio ac suavitas honesti occupet, statim difficultas magna saltem ex parte evanescit alacresque nos sentimus ad ardua quaeque honesta peragenda: atqui id fit per gratias actuales: ergo.

III. Non erit autem inopportunum de vi et necessitate actuum indeliberatorum in ipso ordine naturali aliquid disputare, ut analoga gratiae indoles intelligatur plenius.

a) Exsistunt ne igitur semper in nobis ante actus deliberatos huiusmodi motus voluntatis indeliberati? Si experientiam primo consulimus, constat quod frequentissime ex cognitione intellectus excitantur in voluntate motus indeliberati, qui sunt affectio ad id, quod ut bonum proponitur aut aversio ab eo, quod proponitur ut malum et frequenter constat quod uterque motus, prout diversa sunt obiecta, quae simul proponuntur, vel diversus respectus, qui in uno obiecto ab intellectu consideretur, simul excitatur in voluntate. Iam vero causa eliciens hos motus non est libera; quia nondum adest exercitium libertatis, sed est causa necessaria; elicit nimirum eos motus voluntas prout est natura. Atqui causa necessaria in iisdem adiunctis agit semper eodem modo: ergo semper in iis adiunctis huiusmodi motus exsistunt. Iam vero adiuncta, in quibus experientia constat eos motus indeliberatos exsistere, sunt vel sola cognitio alicuius rei praevertens, vel ad summum cognitio rei, quae ad nos aliqua ratione spectet possitque nobis aliquod bonum vel malum procurare. Ergo quotiescumque cognitio vel cognitio talis praevertit, exsistant oportet huiusmodi motus spontanei.

b) Quod si quaestio fiat cur isti actus exsistant, primo respondemus hanc esse naturam voluntatis humanae, ut cum a potentia in actum exit, paulatim veluti per gradus procedat et ideo ante actus deliberatos erumpat in huiusmodi imperfectos actus spontaneos, qui sunt quaedam via et dispositio ad illos. Respondemus secundo quod causa finalis horum motuum indeliberatorum, sive illud quod ipsa natura per eos intendit (quod quidem est id, quod naturaliter ex iis consequitur) est praeparatio voluntatis ad actus deliberatos, sive sit praeparatio necessaria simpliciter ut sit actus deliberatus, sive sit necessaria secundum quid, ut nempe suavi modo et facili actus deliberatus exsistat. Id certe experimur in nobis quod nisi aliquid nobis sub aliqua ratione placeat, illud non eligimus. Et sane voluntas etiam cum ordinatissime agit, bonum suum quaerit, bonum enim unicuique proprium; idcirco oportet ut intellectus id, quod eligendum sit, proponat etiam ut bonum voluntatis. Iam vero sive quia ex hac propositione intellectus sequatur necessario ea spontanea complacentia voluntatis, sive quia ea exigatur ut voluntas eligat (alterutrum enim esse debet, quoniam hi actus naturali, ut vidimus, necessitate exsistunt), semper verum erit hos actus esse naturale elementum dispositionis et praeparationis voluntatis ad actus deliberatos.

Attamen quemadmodum requiritur quidem aliqua cognitio pro exercitio libertatis, sed non est opus ut illud eligatur quod clariore et certiore notitia apprehenditur, ita etsi requiratur aliqua spontanea complacentia, non est tamen opus ut vehementiorem voluntas, quae domina est sui actus, sequatur: quanquam id non raro contingat.

c) De necessitate autem huius spontaneae affectionis seu complacentiae excitatae in voluntate ex praevertente cognitione loquitur Augustinus L. I. ad Simplician. 9. II, n. 21: «Quis, inquit, animo amplectatur aliquid quod cum non delectat?» et n. seq. «voluntas ipsa nisi aliquid occurrerit quod delectet et invitet animum, moveri nullo modo potest: hoc autem ut occurrat non est in hominis potestate.»

Ex his porro consequitur quod cum tenuis est affectio spontanea erga aliquid et vehemens e contrario in aliud, difficile sit et raro contingat quod voluntas erga illud libere feratur.

IV. Haec gratia, prout suavitatem et facilitatem voluntati indit, est gratia sanans, quatenus haec intelligitur ea, quae vulneri scilicet concupiscentiae medetur, cuius necessitas ex laxato freno concupiscentiae oritur; quaedam enim impotentia honeste agendi inducta est propter relaxatam concupiscentiam in nobis ex peccato primi parentis. Hanc impotentiam quoad singulos actus minuit aut tollit gratia sanans seu medicinalis, de qua adeo frequenter loquitur Augustinus. Qua in re ne decipiaris, adverte quod haec gratia est in ordine praesenti supernaturalis et praeter hoc munus sanandi concupiscentiae vulnus, praestat etiam aliud, de quo in Th. seq. In statu vero integritatis loco huius gratiae, prout est medicinalis adversa motibus concupiscentiae, erat donum habituale integritatis, quod gratuitum et ipsum erat.

V. Breviter nunc expedienda est quaestio, quam superius reliquimus in medio: an scilicet causalitas moralis gratiae sit idem cum vi morali quam confert. Respondemus autem quod re sunt idem. Nam causalitas moralis competit formaliter gratiae, quatenus ipsa est formaliter vocatio, excitatio et huiusmodi: atqui haec vocatio, excitatio etc. nihil est aliud reapse quam cognitio, suasio, delectatio, complacentia, suavitas etc. qui sunt omnes actus vitales; his porro instructa voluntas formaliter potentior fit moraliter ad agendum: ergo. Differunt vero ratione; quia causalitas moralis gratiae spectatur prout gratia est a Deo provocante hominem ad bonum, vires autem spectantur prout ipsa gratia exsistens formaliter in facultate expeditam eam facit ad agendum.

VI. Quod autem docuimus de viribus moralibus collatis per gratiam actualem non ita est universaliter exclusive accipiendum, ut voluerimus dicere nullas esse vires morales ad honeste agendum sine gratia actuali, vel quamlibet actualem gratiam per se solam conferre vires sufficientes ad perfectionem operis: sed affirmavimus tantum quod gratia actualis, cum confertur, vires praestat morales et quaelibet quidem gratia actualis vires aliquas morales ad aliquid confert.

PARERGON.

Potest esse tanta perfectio motuum indeliberatorum, quos excitat Deus in animo ad consensum aliquem voluntatis obtinendum, ut oppositus dissensus voluntatis evadat moraliter impossibilis.

I. Moraliter impossibile dicimus, quod, licet sit physice possibile, est tamen maxime naturae nostrae difficile ideoque spectata communi hominum ratione agendi, vel nunquam vel fere nunquam contingit. Tam vero his praestitutis, quae diximus in praecedente Thesi, manifestum est quod cum cognitio vel duo opposita obiecta repraesentat, vel unum tum sub respectu eligibilis, tum sub respectu non eligibilis, fieri potest ut motus indeliberatus voluntatis in unum obiectum vel in unam rationem obiecti sit vehementissimus et motus indeliberatus in oppositam sit tennissimus. In hac autem hypothesi est moraliter impossibile h. e. maxime difficile ut voluntas eligat id, ad quod exstat motus indeliberatus tenuissimus. Illud autem non eligendo, eliget id, ad quod vehementissime fertur; aliquid enim voluntas constituta in actu primo agit necessario, libertate exsistente ad alterntrum. Atqui potest Deus excitare motus indeliberatos erga aliquod eligibile ita ut ipsi vehementissimi sint et motus in oppositum sint tenuissimi: ergo. Manet tamen possibilitas physica, quia ille vel tenuissimus motus in oppositum est sufficiens ut voluntas possit propter suam indifferentiam illud amplecti, sed deest possibilitas moralis.

Sane Ripalda De Ente Supern. D. CIX. Sect. 2. ait hanc esse communem Theologorum sententiam nec se nosse unum, qui eam neget. Affert autem ex auctoritate ad id probandum argumentum ex Prov. XXI, 1. Cor regis in manu Domini, quocumque voluerit, inclinabit illud et ex August. Enchir. c. 98. «Quis tam impie desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerit, ubi voluerit, in bonum non posse convertere?» aliaque similia eiusdem testimonia. Porro ut id verum sit, necesse est ut gratiae haec vis adseratur, qua possit, manente quidem possibilitate physica, moralis gigni impossibilitas dissensus. Suarez in opere postumo De vera Intelligentia auxilii efficacis c. 35. probat Deum posse quandam necessitatem inferre voluntati ad actum: disputat autem quomodo id fieri possit, supponit possibilem esse aliquam qualitatem, sed probabilius dicit quod fieret per actionem Dei n. 12. Tum n. 17. mentionem facit eius modi, quem explicavimus.

1. Imo si supponatur voluntatem libere velle non posse id, ad quod spontaneo motu prius (naturâ saltem) affecta non fuerit; dicendum quoque est, de re possibili loquendo, quod talis etiam cose potest huiusmodi indeliberatorum motuum divina excitatio, ut simul cum iis deliberatus motus voluntatis in oppositum sit physice impossibilis. Scilicet potest efficere Deus non tantum ut motus propensionis indeliberatus vehementissimus in aliquid exsistat, sed etiam ut desinat seu non excitetur motus aliquis indeliberatus propensionis in oppositum, sed tantum ut exsistat aversionis motus in istud: atqui in hac hypothesi ne dum moraliter, sed physice est impossibilis dissensus voluntatis; quia nulla exsistente inclinatione naturali indeliberata in aliquid deest, ut supponimus ex praec. Th. n. III., ratio sufficiens liberi consensus voluntatis in illud. Si vero in hoc voluntas non consentit, in illud utique consentiet; quia aliquid, ut iam monuimus, velle debet. Cf. Ripalda ibid. Sect. 3.

III. Adverte, cum hanc potestatem Deo eiusque gratiae vindicamus, non docere nos Deum reapse ita agere multoque minus hanc esse ordinariam et communem divinae Providentiae rationem, sed velle tantum nos ostendere quid gratia Dei possit, ut eius efficacia moralis penitus intelligatur. Verum censemus absonum non esse arbitrari quod Deus identidem cum Sanctis suis ita egerit et agat; quibus si tunc actu deerit potestas expedita merendi, hic defectus (qui ceteroquin adest nobis frequentissime, ut cum e. g. dormimus) compensabitur eo bono, quod est quaedam praegustatio caelestis beatitudinis. Nonne potest Deus alicui viatori visionem sui brevi aliqua mora concedere? an id impossibile vel Deo illicitum existimabitur, quia tunc desineret potestas merendi?

Ceterum adserenda est Deo potestas efficiendi citra communicationem suae visionis immediatae atque nulla adhibita coactione, ut peccatum in voluntate sit physice impossibile. Probatur ex eo, quod beatitudo naturalis est possibilis; cum certitudine autem et inamissibilitate beatitudinis nequit cohaerere potestas physica expedita ad actum peccandi; hanc autem non videtur Deus meliore modo impedire posse, quam eo, quem nunc proposuimus. Ergo.

Nota. Doctrina de efficacia morali gratiae in Th. praeced. tradita, tenenda est accurate; quia, ut postea docebimus, discrimen inter gratiam congruam et non congruam, inter efficacem et pure sufficientem, pendet ex ea efficacia morali gratiae.

I. Quod gratia praeveniens vires morales addat, constat ex dictis. Vis haec moralis, si per se sola spectetur, vim physicam agendi non immutat. Quaeritur itaque utrum physicas quoque vires gratia conferat nobis, ita ut per eam physice potestas agendi sit maior. Potestas physica seu vis physica est principium efficiens actus, ita ut sine ea non solum difficile, sed absolute fieri non possit id, quod per ipsam fit. Potestas physica oritur ex ipsa entitativa perfectione principii agentis, imo est illa ipsa perfectio prout est ordinata ad agendum.

Cum ergo asseritur quod per gratiam addantur vires physicae facultati ad agendum, dicitur 1) negative, quod vis absolute necessaria ad eliciendos actus salutares non tota sit a natura dicitur 2) positive, quod ea vis sit quoque ex gratia; ideoque per gratiam formaliter in natura exsistentem vis physica facultatis sit maior, ita ut facultas actum sive effectum in ratione entis perfectiorem edere possit, quam sine gratia.

Hoc porro est quod defendimus, seposita tamen quaestione, quae postea agitanda erit, quid nempe et quomodo natura simul et gratia conferant ad actum salutarem eliciendum. Demonstratio ad id probandum petenda est ex eo conceptu gratiae, quem Patres omnes de ea accurate disputantes animo informarunt nobisque tradiderunt.

II. Itaque ratio loquendi testium divinorum de vi et efficacia gratiae huc redit: a) sine gratia nihil nos facere quod expedit ad salutem, Deum operari in nobis velle et perficere, sine gratia non esse nos sufficientes ad cogitandum salutariter, per gratiam praestari ut quod faciendum cognoverimus facere valeamus; sine gratia non posse nos implere divina mandata, fieri in nobis per infusionem et inspirationem Spiritus S. ut sicut oportet agere valeamus: gratiam dari non solum ut facile, sed ut simpliciter possimus implere mandata, per solum naturae vigorem non posse nos nedum omnia aut plura, sed nec aliquid agere quod pertinet ad salutem vitae aeternae, Deum praeparando voluntatem per gratiam suam, conferre potestatem: c) sine gratia nullum opus bonum fieri posse vel minimum: imo d) neque Adamum in natura integra, neque Angelos in statu viae potuisse aliquid boni facere sine auxilio actuali Dei. Cf. Auctoritates Apostolicae Sedis allatas a Caelestino, Concilia Carthag. et Arausicanum II. Augustinum passim in operibus contra Pelagianos, Prosperum adv. Collatorem etc. Patet quod in his formulis sermo est non de aliqua tantum dignitate actus, quae illi adveniat ex Dei gratia, sed per se et directe semper sermo est de potestate agendi, quae confertur per gratiam, per auxilium Dei ac per solum auxilium Dei et de impotentia naturae solius ad idem agendum. Ergo nisi ludere velimus verbis aut lusisse censeamus Patres, vis quaedam et efficacia his formulis asseritur gratiae ad opera salutaria. Iam vero haec vis vel est moralis tantum vel etiam physica: alterutra autem esse debet; quia inter eas non est medium. Atqui evidens est non esse tantum moralem. Nam manifestum est quod, si solum vis moralis conferretur, falsum esset sine gratia nullum opus salutare esse possibile, illud quoque quod nullam ex naturae corruptione patitur difficultatem, ut cogitare, ita ut etiam naturae integrae et Angelicae impossibile fuerit: etenim si vires morales tantum per gratiam conferrentur, opus salutare sine ea foret tantum difficile, ideoque non quodcumque esset impossibile; sed aliquod, in quo praesertim nulla est difficultas et ubi natura non est vitiata, fieri posset et reapse fieret nec infrequenter. Ergo vis, quae adseritur gratiae, est vis physica. Dices sine cogitatione congrua naturali nequit fieri a voluntate quodvis bonum naturale et tamen non vires physicas, sed morales ea confert. Respondeo falsum esse quod sine ea cogitatione et subsequente affectione indeliberata congrua fieri non possit bonum, si alia cogitatio eiusdem rei adsit: sed solum verum est quod non fiat et ideo non fiat quia voluntas non vult. Patres autem non docent solum sine gratia nihil fieri boni salutaris, sed nihil posse fieri, non esse in natura vigorem ad ullum bonum vel piam cogitationem, piumve amorem eliciendum; etsi aliae adsint cogitationes ad illud ferentes.

II. Ex analogia quoque fidei id probare licet. Etenim tenendum est gratiam actualem esse principium vitae sitae in actu secundo, quae propria est ordinis supernaturalis; ideoque gratiam eandem intrinsece spectare ad ordinem supernaturalem. Iam vero constat ex dictis in Tractatu de ordine supernaturali (de Deo Creant. Th. XXX. seq.) quod ipse secundum perfectionem ontologicam excedit ordinem naturalem; potestas proinde agendi propria ordinis supernaturalis debet ontologice praestare potestati ordinis naturalis: cum ergo per gratiam ea potestas conferatur, oportet quod gratia excellentiorem perfectionem ontologicam facultatibus nostris tribuat, quod non aliud est quam vires physicas ei conferre. Quod quomodo fiat declarare possumus ex iis quae in Th. seq. statuemus.

I. Quidam theologi, praesertim Thomistae, docent praeter gratiam actualem excitantem positam in actibus vitalibus, aliam realiter distinctam gratiam actualem admittendam esse, quae praevertat ipsos actus corumque sit principium quaeque proprie sit gratia excitans. Huiusmodi gratia facultati, cui confertur, inesset ad modum qualitatis, unde qualitas vocatur, qualitas vero non vitalis; quia non est actus, sed praecedit actum; qualitas praeterea sua natura fluens, quia confertur propter actus; cum itaque actus fluant, non maneant et ipsa cum illis fluit h. e. desinit esse. Ex hac qualitate facultates informatae assequuntur ut elicere possint quemlibet actum supernaturalem, unde hae qualitates simul cum facultatibus principium sunt actus supernaturalis. Et quidem duplex genus harum qualitatum a quibusdam theologis distinguitur, alterum quod principium sit actuum indeliberatorum, alterum deliberatorum. Sed modo de priori genere proprie disputamus, quia co excluso et alio quoque facili negotio, habita ratione actionis deliberatae sub gratia, excludi potest.

Illud vero considerandum est, quod qualitates hae censentur necessariae, cum desunt habitus supernaturales infusi; his enim exsistentibus, facultates iam sunt elevatae et potentes ad actus supernaturales. Cum ergo quaeritur an ad gratiam actualem spectent huiusmodi qualitates mortuae; quaestio est de gratia actuali, quae iustificationem praecedit et quoad eos actus, quorum habitus infusi nondum praeexsistunt.

II. Ut ordine procedamus, proponemus prius argumenta eorum, qui has tuentur qualitates, tum sententiam nostram vindicabimus et simul illorum argumentis faciemus satis.

Argumenta eorum huc redeunt. 1) Idea gratiae actualis, quam Patres exhibent, huc redit ut per eam Deus excitet, trahat, pulset, vocet, tangat cor hominis: atqui excitatio, tractio, pulsatio, vocatio, tactus non sunt effective ab eo, qui excitatur, trahitur etc., sed tantum ab excitante, trahente etc.; gratia ergo actualis est aliquid aliud praeter actus vitales; hi enim sunt effective ab homine.

2. Ut facultates salutariter operentur, elevandae sunt supernaturaliter; idcoque elevatio facultatis praesupponitur actui. Porro huiusmodi elevatio debet esse realis et intrinseca; atqui hoc fieri nequit nisi per formam sive qualitatem aliquam realem superadditam. Etenim oportet ut realiter et intrinsece facultas mutetur: atqui iuxta communem doctrinam, nequit aliquid realiter et intrinsece mutari nisi per aliquid novum in eo exsistens, quod prius non erat; si enim nihil novi est in eo, ipsum idem eodem modo erit ac prius; si autem idem eodemque modo, nulla realis mutatio contigit.

3. Gratia est talis, ut sine ea natura sit essentialiter impotens ad eliciendos actus; quare ipsa vires novas confert facultatibus et causa est, si non adaequata, saltem praecipua actuum; atqui quod vires reales novas confert facultati, quod est praecipua causa actuum, est aliquid certe perfectius ipsa facultate, et ab ea distinctum ipsique ut forma inhaerens: ergo.

4. Gratia Deo est in nobis sine nobis, non tantum sine nobis libere volentibus et merentibus, sed sine nobis vi nostra ipsam producentibus. Ergo est aliquid prorsus distinctum ab actibus nostris et a nostra vi naturali. Atqui si talis est, cum certe sit aliquid reale in nobis, necesse est ut sit aliqua qualitas realis transiens, nam quilibet modus sive qualitas modalis non est reapse distincta ab ipsis actibus et vi naturae.

III. Nostra sententia est admittendas non esse huiusmodi qualitates realiter distinctas infusas facultati, elevationem autem facultatis ad actum supernaturalem eliciendum (cum solum transeunter facultas elevanda est) non fieri per tales qualitates, sed fieri immediate per divinam virtutem operantem in facultate.

Quoad 1m haec est primo sententia Suarezii (De div. Gratia I. III. c. 4): «Supponimus, ait, actus esse supernaturales et ideo non posse a sola naturali potentia, virtute sua elici: propter hanc enim rationem praecipue moti sunt auctores ad dicendum infundi nobis aliam gratiam priorem his actibus, quae sit principium illorum, quam volunt esse rem creatam et inhaerentem potentiae, reipsa distinctam ab actu gratiae et principium eius (en sententia clare expressa, de qua nobis est quaestio), quam vocant motionem virtuosam puram ita ut qualitas non sit: alii dicunt esse qualitatem actualem seu transeuntem a nobis receptam et nullo modo a nobis factam;» subdit porro: «Ego vero censeo nullam talem entitatem infundi, quae sit prior tempore vel natura ipso actu gratiae excitantis vel principium proximum eius, sed solum Spiritum S. immediate ac per se ipsum infundere hos actus, elevando potentiam ad conficiendos illos.» Idem docet c. 19. Porro in iis verbis tria continentur: a) nulla entitas infunditur facultati ut actus gratiae excitantis, puta piae cogitationis elici valeat: b) quod alii volunt effici a Deo, mediante hac entitate, id Deus praestat immediate per se ipsum: c) Deus ita agendo non solum auctor est actuum supernaturalium, relicta potentia in suo ordine naturali, ut quidam, nescio cur, somniantur censuisse Suarez, sed simul elevat potentiam ad conficiendos illos actus supernaturales, h. e. illam collocat in ordine supernaturali. Cf. eumdem de fide III. S.3.n.11. Haec autem et non alia est nostra opinio.

Primum argumentum ducimus ex PP. auctoritate. Talis realis qualitas, principium exsistens actuum supernaturalium, indeliberatorum, piae cogitationis, delectationis etc. foret gratia actualis princeps vel potius ipsa sola esset gratia actualis actusque vitales inter effectus gratiae potius computandi essent, ut Card. Gotti facile concedit in II. p. Tract. VI. g. 2. ad. 2. § 2. Atqui, si ita est, necesse quoque foret ut penes eos testes revelationis, qui frequentissime et uberrime de gratia locuti sunt et disputarunt, huius qualitatis vel sub hac vel alio aequivalenti nomine mentio aliqua occurreret, praesertim tum cum primam gratiam, qua Deus nos praevenit, indicare satagunt. Atqui constat 1) de tali qualitate penes eos testes altum esse silentium 2) quando ii primam gratiam indicare volunt, a qua pendet totum iustificationis opus, eam ita exhibere, ut tum generatim in operatione Dei, tum speciatim in actu aliquo vitali positam eandem esse clare significent.

Quoniam igitur nec operatio Dei, nec actus vitales sunt tales qualitates reales mortuae; ex illis tamen testibus quidnam sit gratia edocendi sumus nec fas est nobis pro lubitu res novas et inauditas confingere; manifestum est propugnatores qualitatis realis auctoritate maiorum destitui. Hoe est argumentum Suarezii 1. c. «In conciliis, ait, et Patribus nullum vestigium talis gratiae invenimus, quin potius ipsam inspirationem ponunt ut gratiam primam et praeterea indicant immediate infundi ab ipso Spiritu S. et non mediante aliqua qualitate».

Probatur ergo ultima minor argumenti allati. Et quidem quoad primam parter probatio eo redit ut ostendamus, quae a Thomistis ex Patribus afferuntur ut indicia et argumenta huius qualitatis, eam reapse non significare. Id praestabimus solventes simul praecedentia argumenta, quae ratiocinationes continent ex iis collectas, quae gratiae actuali Patres adserunt.

Itaque primo argumentum ductum ex appellationibus factis gratiae expediamus. Aiunt (argum. 1.) doctrinam esse Patrum Deum per gratiam excitare, trahere, pulsare, vocare, tangere cor hominis: porro excitatio, vocatio, pulsatio, tactus non sunt effective ab eo qui excitatur, pulsatur, tangitur, vocatur, sed ab agente extrinseco; gratia ergo est effectus solius Dei: atqui actus vitales sunt effectus quoque facultatis: item gratia Dei praeveniens est in nobis sine nobis; at actus vitales sunt ex nobis (arg. 4.): ergo indicatur satis clare a Patribus gratia aliqua praeter actus vitales; quae gratia non potest esse nisi qualitas realis. Verum 1) constat excitationem, vocationem, pulsationem, tactum esse metaphorice accipienda. 2) Constat quoque his appellationibus: Deus excitat, vocat etc. duo significari, nempe formalem excitationem, rocationem etc. atque causam efficientem huius vocationis, excitationis etc. exsistentis formaliter in homine. Constat 3) causam efficientem et extrinsecam esse Deum, qui efficacia suae voluntatis hunc effectum producit. Constat 4) actum moventis in mobili non esse nisi motum ipsius mobilis, ut docet s. Thomas 1. 2. g. CX. a. 2., excitationem autem, vocationem, etc. esse motum quemdam intentionalem sive actum animae vitalem: sicut enim vis mechanica excitatur formaliter per motum exsistentem in ipsa ex agente extrinseco, qui motus est actus et moventis et moti, ita facultates vitales, intellectiva et volitiva, quarum motus non est nisi aliquis actus vitalis earumdem, excitantur formaliter per actus vitales cognitionis et delectationis aut similes, qui exsistant in ipsa ex speciali efficacia Dei agentis.

Et sane 5) quo redit iuxta Patres huiusmodi excitatio, vocatio, tactus cordis etc.? eo profecto ut sit quaedam illuminatio intellectus, quaedam inspiratio dilectionis, delectationis aut huiusmodi. August. in Psal. CII. n. 16. «Vocat undique ad correctionem, vocat undique ad poenitentiam.... vocat per intimam cognitionem.» In Ioan. Tract. XXVI. n. 7. «Omnis, qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. Videte quomodo trahit Pater, docendo delectat, non necessitatem imponendo.» Ad Simplic. I. I. q. 2. n. 21: «Quis potest credere nisi aliqua vocatione, h. e. aliqua rerum testificatione tangatur? quis habet in potestate tali viso attingi mentem suam, quo eius voluntas moveatur ad fidem?» Episcopi Afri ad Zosimam: «Praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda fidelium.» At cuius rei inspiratione? illius utique, de qua frequenter Augustinus, nempe dilectionis, delectationis, suavitatis; quemadmodum et Patres Synodi Arausic. II. c. 7. gratiam necessariam ad operandum bonum quodvis quod pertineat ad salutem vitae aeternae appellant illuminationem et inspirationem spiritus s. qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati. Itaque quando dicitur Deus per gratiam suam nos vocare etc. si gratiae nomine donum aliquod creatum intelligitur, ea gratia non est vocatione distincta; si vero gratiae nomine causa efficiens vocationis intelligitur, ea est Deus, qui profecto solus nos vocat et excitat. In locutionibus quidem Patrum significatur aliquid praevertens actus vitales; ut cum iidem Patres Arausicani c. 4. et 6. docent fieri in nobis per infusionem et operationem Spiritus S. ut purgari a peccato velimus, ut credamus et omnia bona agere valeamus: id tamen nihil est quod suadeat esse qualitatem aliquam realem inditam a Deo; sed est ipsa Dei operatio, qua elevatur facultas redditurque capax agendi supernaturaliter: de qua operatione mox dicturi sumus. Ad id vero quod ex iisdem Patribus affertur gratiam praevenientem esse in nobis sine nobis facile respondemus distinguendo. Gratia Dei est in nobis sine nobis libere agentibus et merentibus, trans., sine nobis vi nostrae naturae agentibus, subd., vi naturae elevatae; nego; vi purae naturae; subd., h. e. ea sola non sufficit; conc. ea, cum elevata est, reapse non agit, nego. Hinc Bernardus De Grat. et lib. arbitr. «Deus tria haec, h. e. cogitare, velle, perficere operatur in nobis. Primum profecto sine nobis, secundum nobiscum, tertium per nos.» Cogitatio, quae est actus vitalis, sine nobis physice agentibus fieri nequit: ergo rò sine nobis non excludit physicam activitatem facultatis. Alia argumenta paulo post expendemus.

Probatur eadem minor nostri argumenti quoad alteram partem. Patribus quaestio erat cum Massiliensibus de initio Fidei, seu de initio conversionis hominis ad Deum; tuebantur autem Patres initium esse ex gratia Dei: porro gratia haec, de qua in hac controversia loquebantur Patres, est gratia prima, quam nullus actus salutaris praecedit, quae est in ordine exsecutionis primum principium salutis. Iam vero cuius indolis est haec gratia? ea est cognitio quaedam, ea est voluntas (seu volitio) quaedam. Ita Augustinus de Praedestinatione Sanctorum c. 2. disserit: «Commendans (Paulus) istam gratiam, quae non datur secundum aliqua merita, sed efficit omnia bona merita, non quia idonei sumus, inquit, cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Adtendant hic et verba ista perpendant, qui putant ex nobis esse fidei ceptum et ex Deo esse fidei supplementum. Quis enim non videat prius esse cogitare quam credere? nullus quippe credit aliquid, nisi prius cogitaverit esse credendum... Quod ergo pertinet ad religionem atque pietatem (de qua loquebatur Apostolus), si non sumus idonei cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est, profecto non sumus idonei credere aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est.» metipsis, quod sine cogitatione non possumus, sed sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est Cont. duas epist. pelagg. I. II. c. 9. » Sed nimirum quod scriptum est, hominis est praeparare cor et a Domino responsio linguae (Prov. XVI. 1.) non bene intelligendo falluntur, ut exsistiment cor praeparare, h. e. bonum inchoare sine adiutorio gratiae Dei ad hominem perlinere. Absit ut sic intelligant filii promissionis tanquam... cum audierint a Paulo: non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, ipsum convincant dicentes: ecce idonei sumus ex nobismetipsis praeparare cor ac per hoc et boni aliquid cogitare. Quis enim potest sine bona cogitatione ad bonum cor praeparare?.... Homo praeparat cor, non tamen sine adiutorio Dei, qui sic tangit cor, ut homo praeparet cor.» Et c. 12. » Gratia agitur non solum ut facienda noverimus, verum etiam ut cognita faciamus; non solum ut diligenda credamus, verum etiam ut credita diligamus. Haec gratia, si doctrina dicenda est, certe sic dicatur ut altius et interius eam Deus cum ineffabili suavitate credatur infundere, ita ut non ostendat tantummodo veritatem, verum etiam impertiat caritatem. Sic enim docet Deus eos, qui secundum propositum vocati sunt, simul donans et quid agant scire et quod sciunt agere.» Et c. 20. » Illa possibilitas (nempe naturae), non ut iste opinatur, una eademque est radix. Aliud est enim caritas bonorum radix, aliud cupiditas radix malorum, tantumque inter se differunt sicut virtus et vitium. Sed plane illa possibilitas utriusque radicis est capax; quia non solum potest homo habere caritatem, qua sit arbor bona, sed potest etiam cupiditatem, qua sit arbor mala. Sed cupiditas hominis, quae vitium est hominis, hominem habet auctorem... caritas autem, quae virtus Dei est, ex Deo nobis est.» Iam vero manifestum est his in testimoniis gratiam ab Augustino proponi, quae sita sit in cogitatione, voluntate, dilectione; atqui manifestum pariter est his in testimoniis, quorum simillima plurima alia afferri possent, gratiam eam indicari, quae radix est vitae supernaturalis, quae possibilitati naturae immediate superadditur, per quam incipit in nobis Fides, per quam incipit in nobis dilectio, per quam praeparatur cor; atqui haec est gratia, quam nullum aliud genus gratiae praevertit; sed est ea a qua initium ducit operatio Dei in nobis: ergo.

Argumentum alterum ex ipsa rei natura petitum. Talis qualitas contradictionem implicat. Etenim eo ipso quod est realiter distincta qualitas, est quaedam res permanens: nam non est motus aut actio: quidquid autem non est huiusmodi, est permanens, seu non desinit esse nisi per contrarium aut per actionem positivam alicuius causae: igitur gratia haec actualis esset res permanens. Atqui natura gratiae actualis postulat ut sit quid transiens, non secus ac actio facultatis, desinens absque ulla actione contrarii aut expellentis eam: ergo gratia actualis sita in qualitate reali realiter distincta, constat notis contradictoriis. Hoc est argumentum Suarezii: «forte non est possibilis spiritualis qualitas, quae non sit actus vitalis, sed per modum actus primi et tamen natura sua sit transiens et quasi dependens a suo effectu: nam si ab illo non pendet, cur cessante illo, statim corrumpitur, cum sit in subiecto incorruptibili et a nullo contrario expellatur?» Huic argumento profecto non fit satis, si dicas hanc esse naturam huius qualitatis ut haec duo simul patiatur: quibus verbis repetis quidem tuam thesim, sed intactum relinquis argumentum contrarium, quod hanc naturam repugnare ostendit.

Argumentum tertium in eo situm est ut demonstremus absque huiusmodi qualitate, per solam divinam efficientiam obtineri illud, propter quod isti auctores hanc qualitatem exigunt, h. e. elevationem facultatis ad ordinem supernaturalem. Supponitur facultas nondum habitibus supernaturalibus instructa et elevanda transeunter, cum praeparatur, a Deo. Cum istud demonstraverimus, illud confectum erit, quod secundo loco enunciavimus ab initio (n. III.), quod per se non est prorsus distinctum a praecedente et sic faciemus quoque satis argum. 2° e 30.

Itaque audiamus primo s. Thomam I. II. q. CX. a. 2. «Dupliciter ex gratuita Dei voluntate homo adiuvatur. Uno modo in quantum anima hominis movetur a Deo ad aliquid cognoscendum vel volendum vel agendum. Et hoc modo ipse gratuitus effectus in homine non est qualitas, sed motus quidam animae: actus enim moventis in moto est motus.» Et ita in cunctis his quaestionibus de gratia loquitur s. doctor, mentione qualitatis tunc facta solummodo, cum de gratia permanente sermo est. Haec doctrina s. Thomae tum manifeste

Confirmat hactenus dicta, tum viam nobis munit ad id quod nobis nunc declarandum est.

Loquitur s. doctor de actibus salutaribus ideoque supernaturalibus; nam agitur de gratuita Dei voluntate adiuvante: adiuvatur autem animus a Deo ad hos actus ponendos; fit ergo animus potens hos actus elicere ideoque constituitur in ordine supernaturali; attamen nulla qualitas infunditur: ergo 1) censuit s. Thomas elevari supernaturaliter facultatem per gratiam actualem, citra ministerium alicuius qualitatis. At qui fieri id potest? Comparat 2) s. doctor actionem Dei excitantis in animo pias cogitationes, volitiones etc. actioni moventis mobile. Effatum est toties repetitum a s. Thoma quod actus moventis (non activitas) est ipse motus mobilis. Cum animus movetur a Deo, actus moventis erit quidam motus animi: motus autem animi non sunt nisi actus vitales cognitionis aut volitionis; id est ergo quod procedit ab activitate Dei moventis. Corpus quidem mobile patiens tantummodo est: at animus cum sit vivens, motus eius actus vitalis est ad quem vi sua vitali eliciendum movetur a Deo. Oportet igitur, ut ipsa vis animi subsit activitati Dei moventis. Et sane in ipso motu corporis, ante actionem motus, exsistit contactus moventis et mobilis, per quem fit applicatio activitatis prioris ad posterius. Aliquid simile supponendum est in motione divina nec est cur neges id suppositum a s. Thoma. Unitur scilicet prius, prioritate naturae, vis creata movenda divinae moventi ut unum exsistat principium adaequatum motus seu actus secuturi. Tam vero certum est principium quod causa subiugis et excitata ad actum a causa superiore ac sub hac et cum hac operans, non solum potest id, quod per se sola posset, sed et illud id quod a causa superiore fertur, sive ad id, ad quod potentiam habet dummodo a causa superiore moveatur. Deus autem movens animum humanum, potest efficacia suae virtutis movere vel tantum ad id ad quod naturaliter fertur animus, vel ad id quoque quod animus potest sub virtute Dei moventis animum supra exigentiam eius naturae. Sub tali efficacia virtutis divinae explicatur ea, quae dicitur potentia obedientialis animae (de Deo creante Th. XII.), ut animus sub Deo et cum Deo operans possit edere actus, quos sola vi naturali cum naturali concursu Dei non valeret, h. e. possit elicere actus. supernaturales. Quocirca in hoc negotio non est spectanda facultas tanquam sola operans, sed coniuncta Deo agenti in illa et simul cum illa atque agenti praeter et supra exigentiam eius naturae. Propter hanc coniunctionem in activitate animus nequit amplius manere intra fines suarum virium naturalium, sed vere et realiter elevatur, novum modum agendi acquirens, qui respondet suae potentiae obedientiali, etsi nulla alia realitas sit praeter Deum agentem et animum sub eo et cum eo operantem.

Cum igitur adversarii dicunt: si nulla est qualitas realis insita, habetur sola natura, quae nequit edere actus supernaturales, non bene ratiocinantur et nobis imponunt id, quod vehementer negamus. Nam principium actus non est sola natura, sed natura cum Deo non tantum concurrente sed praeveniente et movente ad agendum et quia Deus praevenit et movet facultatem supra eius naturalem exigentiam, reddens efficacia suae virtutis expeditam ad agendum potentiam illius obedientialem; vires, quibus facultas agit, non sunt naturales sed supernaturales. Hic nobis videtur esse conceptus doctrinae s. Thomae, qui sub gratia actuali actus supernaturales supponit et negat qualitates infundi a Deo. Necessitas proinde qualitatis alicuius, cum agitur de elevatione facultatis permanente seu habituali, aliunde est repetenda vel demonstranda; sed de hac re nos hic non agimus. Porro his factum est etiam satis difficultatibus reliquis supra allatis; ideo hic finis esto.

Coroll. Ex hac et praec. Th. collige gratiae competere causalitatem physicam.