Tractatus de Gratia Divina Actuali

Porro declarata primum doctrina prioribus illius libri capitibus comprehensa, docemus utrumque adiutorium esse gratiam perseverandi, adiutorium quidem sine quo non ex habitualibus donis et gratis actualibus coalescens praebuisse Adamo ad modum causae efficientis potestatem perseverandi, adiutorium vero quo esse gratiarum seriem sive divinam providentiam erga sanctos complectentem tum interiores gratias tum exteriores et quidquid ad salutem praedestinati confert ipsamque perseverantiam passivam, qua providentia ita iustus regitur, ut tandem actu perseveret. Discrimina autem ab Augustino statuta inter utrumque adiutorium nullam rationem sufficientem suppeditant asserendi ex Augustini sententia gratiam ex se determinantem voluntatem perseverandi in his, qui perseverant.

I. Iansenius (De Gratia Christi L. II. c.4.) post Calvinum probationem suae sententiae, tanquam in inexpugnabili arce collocatam esse affirmat in capitibus 10. 11. 12. Libri Augustini de Corrept. et Gratia. Ex iis doctrinam hanc colligit Iansenius. 1) Discrimen esse inter auxilia collata naturae integrae et lapsae.De Gratia Christi L. II. c.4. tegrae et auxilia, quae naturae lapsae conferuntur. Adam enim, secundum Augustinum, habuit quidem gratiam, sed disparem (c. 11. n. 29); duplex proinde Augustinus distinguit adiutorium, nempe adiutorium sine quo non et adiutorium quo: illud datum fuisse primo homini docet, hoc sanetis in statu lapsus (cap. 12. n. 34).2) Discrimen hoc in eo esse positum, quod auxilium primi hominis a) esset in potestate eius liberi arbitrii, quo scilicet auxilio homo uteretur, si vellet: «Nec ipsum (Adamum) Deus esse voluit sine sua gratia, quam reliquit in eius libero arbitrio» (c. 11. n. 31). «Deus dederat homini bonam voluntatem.... dederat adiutorium sine quo in ea non posset permanere, si vellet; ut autem vellet, in eius libero reliquit arbitrio» (c. 11. n. 32). Poterat nimirum primus homo dissentire, sicut reapse contigit. Erat ergo adiutorium tale ut non determinaret actum voluntatis, sed determinatio actus boni ex gratia permitteretur ipsi voluntati liberae; hoc enim est quod iis verbis significatur: ut vellet homo, relictum esse in eius libero arbitrio. Quare huiusmodi adiutorium erat gratia quae dabat posse, non vero dabat h. e. non determinabat ipsum actum, erat gratia indifferens, versatilis, cuius efficacia a voluntate hominis pendebat. Ex quo consequebatur b) quod merita hominis primi essent merita propria liberi arbitrii eique potius quam gratiae sive Deo tribuerentur: «quia noluit (Adamus) permanere, profecto eius culpae est, cuius meritum fuisset, si permanere voluisset; sicut fecerunt Angeli sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitrum, per idem liberum arbitrium steterunt ipsi et huius permansionis debitam mercedem recipere meruerunt» (ibid). «Unde autem non glorietur caro coram Deo, nisi de meritis suis? quae quidem potuit habere sed perdidit et per quod habere potuit per hoc perdidit, h. e. per liberum arbitrium; propter quod non restat liberandis nisi gratia liberantis» (c. 12. n. 37). «Nunc autem per peccatum perdito bono merito, in his, qui liberantur, factum est donum gratiae, quae merces meriti futura erat» (c. XI. n. 32). Nimirum cum homo esset, qui usum gratiae actumque bonum determinaret, ipse se discernebat, ipse sibi bonum comparabat, non a Deo accipiebat.

E contrario auxilium, quod in statu naturae lapsae confertur, non est relictum in potestate liberi arbitrii, quod amissum est per peccatum; sed est auxilium quod se habens ad modum causae formalis, ipsum dat actum bonum et necessario dat actum bonum, ita ut dissensus voluntatis esse non possit; quemadmodum nequit non esse effectus formalis, existente causa formali. «Aliud est adiutorium, sine quo aliquid non fit, et aliud adiutorium, quo aliquid fit. Nam sine alimentis non possumus vivere, nec tamen cum adfuerint alimenta, iis fit ut vivat qui mori voluerit. Ergo adiutorium alimentorum est sine quo non fit, non quo fit ut vivamus. At vero beatitudo, quam non habet homo, cum data fuerit, continuo fit beatus. Adiutorium est enim non solum sine quo non fit, verum etiam quo fit, propter quod datur… Primo itaque… datum est adiutorium perseverantiae, non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero Sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis non tale adiutorium perseverantiae datur, sed tale ut eis perseverantia ipsa donetur: non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum non nisi perseverantes sint» (C. 12, n. 34). «Adam non habuit gratiam? Imo vero habuit magnam, sed disparem… Etsi non interim laetiore nunc, verumtamen potentiore gratia indigent isti (Sancti in hoc statu)» (c. 11, nn. 29, 30). Ex eo autem quod huiusmodi adiutorium ita in hominibus operatur determinando actum bonum, consequitur Deum esse, qui hominem ab homine discernit Deumque esse causam nostrorum meritorum, non liberum arbitrium totumque Deo referendum esse in acceptis.

3. Causam discriminis inter duo adiutoria repetendam esse ex diversitate virium naturae integrae et lapsae. «Si in tanta infirmitate vitae huius ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent; inter tot at tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent aut non ita vellent infirmitate voluntatis ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia inleclinabiliter et insuperabiliter ageretur; et ideo quamvis infirma, non tamen deficeret neque adversitate ulla vinceretur… Fortissimo quippe dimisit atque permisit facere quod vellet; infirmis servarit, ut, ipso donante, invictissime quod bonum est vellent et hoc deserere invictissime nollent» (c. 12. n. 38). Et sane alia auxilia debentur homini sano, alia infirmo nec quod hominem sanum iuvat, conferri plerumque potest homini aegroto. Diversis proinde adiutoriis adiuvanda erat natura sana et natura lapsa tantumque discrimen intercedere debebat inter adiutoria, quantum inter naturam sanam et lapsam h. e. inter naturam a concupiscentia immunem plenisque viribus liberi arbitrii instructam ac naturam concupiscentiae obnoxiam, prostratis ac fractis viribus liberi arbitrii.

4. Quocirca discrimen hoc inter adiutoria utriusque status, necessarium esse; quia ab indole diversa utriusque status determinatum atque esse essentiale: differunt enim essentialiter modi quibus ea adiutoria operantur, sicut pariter essentialiter differunt status naturae integrae et status naturae lapsae. Hactenus Iansenius.

Duo asseruntur a Iansenio. 1) Talem esse naturam gratiae tum primi hominis tum ceterorum talemque esse rationem differentiae inter utramque, qualem hactenus docuit: 2) doctrinam hanc esse Augustini atque ab eo tradi disserte iis capitibus 10. 11. 12. De Corrept. et Gratia. Atqui utrumque falsum est, quod seorsim demonstraturi sumus.

II. Doctrina Iansenii huc redit: a) necesse est statuere essentiale discrimen inter auxilia naturae integrae et auxilia naturae lapsae, quia naturae infirmae nequeunt ea convenire, quae conveniunt sanae. b) Gratia propria naturae integrae et sanae est gratia, cui resisti potest: gratia propria naturae lapsae est gratia, cui non potest resisti; quia natura, quae sana est, habet integras vires liberi arbitrii, minus proinde opus habet ut a Deo iuvetur satisque ei est auxilium, cuius usus eius libero arbitrio permittatur; at natura lapsa, cuius arbitrii vires fractae sunt, maiori auxilio indiget nec potest auxilium Dei eius libero permitti arbitrio, quod vitiatum peneque totum deletum est. c) Gratia, cui resisti potest, non est gratia, quae discernit iustum ab iniusto, non est gratia, quae sit proprie causa meritorum, causa totius operis boni: e contrario gratia discernens, gratia causa meritorum totiusque boni, est gratia, cui non potest resisti. d) Quare Angeli boni per liberum arbitrium se discreverunt, Adam se per liberum arbitrium servavit, quia habebant gratiam, cui resisti poterat; at homines lapsi gratiam habent, cui resisti non potest. trium potuit discernere; merita Angelorum fuerunt merita liberi arbitrii et talia esse potuissent merita Adami; e contrario in natura lapsa sancti discernuntur per gratiam eorumque merita totumque bonum quod habent, ex gratia sunt.

III. Iam vero primum doctrinae caput falsum est. Etenim gratia, quam defendimus cum Patribus necessariam, est gratia intrinsece supernaturalis; porro pro utroque statu naturae eadem est eius gratiae necessitas pro actibus supernaturalibus et in utroque statu natura est pariter impotens ad opera supernaturalia. Essentialiter ergo eadem esse debet gratia. Ratio autem petita ex eo quod aegroto ea apta non sunt remedia, quae sanum decent, inepta prorsus est. Nam 1) etiam hoc dato, cum tamen infirmus recuperat sanitatem, potest iis mediis uti quibus prius utebatur ante infirmitatem; iam vero homo lapsus per gratiam iustificantem ad sanitatem restituitur, poterit ergo homo iustificatus per eam gratiam operari, qua operabatur Adamus. 2) Si id quod remedii vim habet, habet etiam rationem simpliciter medii, quo natura sive sana, sive aegrota opus habet ad aliquid faciendum; idem, quamvis non sub ratione remedii, adhiberi quoque poterit naturae sanae: id videre est in pluribus sive alimentis, sive aliis externis rebus, quibus utimur, quae per se necessariae sunt naturae ut vivat quaeque usui esse possunt sano et infirmo, quamvis infirmo id quoque conferant, quod ad consecutionem sanitatis iuvent. Atqui talis est gratia, quae per se est necessarium medium naturae pro actibus supernaturalibus ideoque naturae quovis in statu necessarium: at praeterea propter hanc eamdem rationem medii, habet quoque rationem medicinae; cum enim potestatem conferat agendi salutariter et actus salutares, si a peccatore fiant, disponant ad iustificationem h. e. sanitatem recuperandam, gratia hanc potestatem peccatoribus tribuens, medicinae rationem habet. 3) Haec gratia quae vires physicas et morales praebet ad agendum supernaturaliter, si subiectum reperiat concupiscentiae obnoxium, valere quoque potest ad eam refrenandam, sive eius morbum curandum. Vi enim concupiscentiae, quae moraliter agit suadendo aut alliciendo, vis ipsa moralis gratiae quae suadet bonum et allicit divinitus ad illud, idonea satis est ad resistendum; quare discrimen non est in ipsa gratia, sed solum quoad aliquem effectum, qui ab ea procedit in hoe statu, non in priore procedebat, ubi deerat illud, quod eun effectum exigebat. Notandum vero quod hic effectus per se spectatus non est ratio adaequata necessitatis gratiae, quae propter supernaturales actus datur et sine qua concupiscentia frenari posset.

IV. Alterum doctrinae caput rursus est falsum. Nam quamvis verum sit gratiam naturae innocentis et Angelorum eam fuisse, cui posset voluntas resistere; falsum tamen est quod gratiae, quae naturae lapsae datur, non possit resisti. Id iam in superioribus probavimus satis. Ratio quoque quae affertur, primo falsum supponit, deinde, etiam eo dato, concludit nihil, imo oppositum demonstrat. Supponit enim per peccatum primi hominis amissas esse vires liberi arbitrii quibus se potest ad bonum et malum determinare, quod falsum est; sicut iam probatum est. Sed eo quoque concesso; quoniam gratia, quae nunc confertur, eo spectat ut naturam sanet, restituens nempe sanitatem pristinam, quoad ea saltem, quae necessaria sunt ad vitam aeternam merendam, libertas autem indifferentiae erat pars sanitatis Adami et necessaria in ea sanitate ad merendum; ea quoque nunc dicenda est restitui per eam gratiam, qua ea sanitas restituitur. Probat igitur ea ratio oppositum eius, quod demonstrare volebat.

V. Tertium quoque doctrinae caput itemque quartum falsa sunt. Nam, ut iam vidimus in Thesi XLIV, gratia discernens est ea quae merita naturae excludit, quae initium est omnis operis boni; ad id autem non requiritur gratia determinans, sed gratia praeveniens et praeparans voluntatem. Rursus ipse Adamus et Angeli sancti per gratiam fuere discreti: atqui ea gratia talis erat, cui posset resisti; ergo. Praeterea gratia est principium meriti, causa totius boni in nobis; quia dat ipsum actum bonum, dat autem quatenus et sine ea nihil salutare possumus et ipsa incipit praeveniendo voluntatem et subsequitur praeparatam voluntatem adiuvando: ad id vero non postulatur gratia determinans, sed gratia praeveniens et adiuvans, vires physicas et morales conferens voluntati. Quare et quoad Angelos quoque et Adamum gratia dabat actum bonum eorunque merita ex gratia erant, quamvis non ex gratia indignis collata, sed ex gratia non dignis in ipsa naturae conditione donata et eatenus dicuntur speciali ratione. ea merita fuisse per liberum arbitrium, nostra autem ex gratia, quatenus merita primi hominis et Angelorum non erant ex gratia misericorditer superaddita naturae peccatrici et indignae. Scilicet quemadmodum humana natura, ita et liberum quoque arbitrium comparari potest tum prout natura solum quaedam est, cum gratia simpliciter sumpta, tum prout talis natura est instituta a Deo h. e. natura elevata et recta, cum aliqua gratia, quae rectitudinem culpabiliter amissam, misericorditer reparet. Si prima comparatio fiat, dicendum est merita primi hominis non ex natura vel ex libero arbitrio fuisse, sed ex gratia; si altera comparatio instituatur, dicendum quod merita primi hominis per liberum arbitrium fuerunt, nempe per liberum arbitrium a sua institutione rectum et nondum indigens gratia reparante defectum naturae, quem libere contraxisset.

VI. Nunc probandum est falsum prorsus esse quod doctrinam hactenus impugnatam tradiderit Augustinus iis in locis de Corrept. et Gratia. Id probaturi sumus, instituta prius brevi analysi eorum, quae praecedunt disputationem Augustini de duplici adiutorio.

Itaque notandum quod Augustinus hunc librum De Correptione et Gratia scripsit, ut probaret aliquibus bonis Monachis Adrumetinis corrigendos esse eos, qui male agunt, quamvis bene agere donum sit Dei et gratia non naturae meritis rependatur, sed gratis detur. Utrumque autem tuetur Augustinus et correptionis utilitatem et gratiae gratuitatem; nam utrumque ab iis monachis impetebatur, qui dicentes non corripiendos esse male agentes, sed tantum orandum esse Deum, ut det eis bonam voluntatem, eo rem deducebant, ut, si mali corripiendi sunt, negandum sit donum Dei esse opera bona, sed ea tribuenda sint hominum voluntati.

Quod spectat ad gratiae gratuitatem illud Augustinus defendit, quod prius iam contra pelagianos defenderat; porro ipse nunquam prius eam gratiam propugnaverat, quae det actum bonum determinando ad unum voluntatem ita, ut ei non possit resisti. Et sane nihil huiusmodi occurrit in responsionibus Augustini ad singulas obiectiones monachorum. Non abs re esse arbitramur summatim referre et obiectiones et responsiones, quibus continetur prior libri pars, ex quibus occasio nata est tractandi de duplici adiutorio; ita enim mens Augustini erit nobis perspicua magis.

Monachi aiebant (n. 4.) «Ut quid nobis praedicatur atque praecipitur ut declinemus a malo et faciamus bonum, si hoc nos non agimus sed id velle et operari Deus operatur in nobis?» Augustinus respondet: falsum esse quod nos non agamus; sed verum esse nos non agere ex nobis et requiri praevenientem gratiam. Porro huius gratiae necessitas non facit inutilem Superiorum praedicationem et praeceptum; nam praedicatio et praeceptum eo spectant ut ostendant quid faciendum sit et cuius viribus fiat cum fit et quis sit orandus cum vires desunt; sicut ergo gratia externa legis non est inutilis, quamvis necessaria sit interior gratia, quae gratis datur, ad facienda opera legis, ita nec praedicatio nec praecepta Superiorum sunt inutilia.

Instant Monachi (n. 5.) «Ergo praecipiant tantummodo nobis quid facere debeamus, qui nobis praesunt et ut faciamus, orent pro nobis, non autem nos corripiant et arguant, si non fecerimus.» Augustinus respondet omnia fieri debere, quia sicut in praeceptione cognoscis quid facere debeas et in oratione cognoscis unde accipias quod vis habere; ita in correptione cognoscis tuo te vitio non habere quod habere debes. Correptio ergo utilis est, quia per eam docemur nostro vitio nos non accipere a Deo bonum.

Monachi (n. 6.) «Quomodo meo vitio non habetur, quod non accepi ab illo, a quo nisi detur non est omnino alius, unde tale ac tantum munus habeatur?» Augustinus monet paululum heic esse immorandum et deinceps difficultatem eorum repetens, eos ita loquentes inducit.

Monachi (ibid.) «Praecipe mihi quid faciam et si fecero, age pro me gratias Deo, qui mihi ut facerem dedit; si autem non fecero, non ego corripiendus sum, sed ille orandus est, ut det quod non dedit... ora ergo pro me ut accipiam caritatem... Recte corriperer si eam mea culpa non haberem, hoc est si eam possem mihi dare vel sumere ipse nec facerem, vel si dante illo, accipere noluissem. Cum vero et ipsa voluntas à Domino praeparetur, cur me corripis, quia vides me eius praecepta facere nolle?»

Augustinus (nn. 7. 8.) prius quaestionem circumscribit quoad eos, qui non faciunt praecepta Dei iam sibi nota, cuiusmodi erant illi Monachi. Tum respondet: 1) quicumque Dei praecepta iam sibi nota non facit, suo vitio malus est; idcirco 2) si corripi non vult, eo ipso corripiendus est, quod corripi non vult; quia non vult, sua vitia sibi demonstrari. 9) Per correptionem, qua vitia demonstrantur, excitatur utilis dolor, quo nempe quaeratur medicus, ostenditur propria difformitas et ita excitatur homo ad desiderandum et orandum reformatorem. Quare 4) correptio medium quoddam est, quo pervenimus ad accipiendum a Deo, quod ab ipso est petendum: quamvis ipse solus citra superiorum correptionem dare possit. Sed et ipse solus dare potest gratiam citra orationem et fidem, citra praedicationem et nihilominus hi monachi non negant orationis et praedicationis utilitatem: fateantur ergo utilitatem quoque correptionis. Responsio ergo huc redit: non esses corripiendus, si tuo vitio non esses malus, si correptio non esset medium, quo utitur Deus ad gratiam dandam, concedo, vel transeat: sed si e contrario, tuo vitio sis malus et Deus correptione utatur ad gratiam conferendam; nego. Porro adverte quod cum Augustinus dicit eos suo vitio esse malos, dicit eo ipso illos quidem praeveniente gratia fuisse vocatos a qua sola datur potestas agendi et quae gratuito datur, sed eos noluisse vocationi consentire; nam consentire vel dissentire propriae voluntatis est.

Monachi non contenti adhuc urgent argumentum idem (n. 9.) «Apostolus ait: Quis enim te discernit? quid autem habes quod non accepisti? Cur ergo corripimur, arguimur, reprehendimur, accusamur? Quid facimus, qui non accepimus? Obedientiam non accepimus; quid itaque corripimur, quasi nos eam nobis dare possimus et nostro arbitrio dare nolimus?» Augustinus in primis advertit quod qui haec dicit, extra culpam se videri vult, in hoc quod non obedit Deo; quia utique ipsa obedientia est munus Dei. Tum respondet responsione bimembri. Distinguit eam: qui ita loquuntur vel sunt iam regenerati, vel non sunt regenerati. Si nondum sunt regenerati, iure corripiuntur in eis inobedientia, quae in ipsis est, quia haec non a Deo est, qui fecit hominem rectum, sed ab homine peccante et cum peccatum eius sit ita commune. omnibus, ut et singulorum sit proprium: merito in singulis inobedientia corripitur. Hoc est, ea ratione, qua peccatum originale nostrum est, eadem possunt ob ipsum illud gerentes reprehendi, non reprehensione proprie dicta, qua culpa voluntati personali imputatur, sed reprehensione, quae perinde sit ac reprobatio rei malae, quae locum habere potest ubicumque haberi potest damnatio; propter peccatum originale vero iure homines damnantur. Atque id ab Augustino dictum est, ut intelligant homines non esse iniquitatem apud Deum, et ut homines sibi ipsis displiceant, qui se malos fecerunt. Verum id potius per transennam dictum est ab Augustino: non enim Monachi illi, quibuscum agebat, tales erant, aut in hac hypothesi loquebantur.

Itaque si regenerati sunt, qui haec obiiciunt, Augustinus negat quod non acceperint. Perpende hanc responsionem, quae mentem Augustini aperit nodumque solvit difficultatis, quae totam disputationem legentibus forte subrepit et memorare quis sit scopus proprius huius disputationis: malos nempe esse corripiendos.

Ait ergo: «Si iam iustificatus in malam vitam sua voluntate relabitur, certe iste non potest dicere: non accepi, quia acceptam gratiam Dei suo in malum libero amisit arbitrio.» Si iustus qui peccat non potest dicere: non accepi obedientiam; quia culpa sua amisit gratiam quam acceperat: ergo cum ea gratia coniuncta erat potestas obediendi ideoque defectus obedientiae ipsi imputandus est, non Deo, a quo, si voluisset, et actualem obedientiam accepisset, ail quod bonus usus gratiae acceptae sufficiebat. Hic est sensus responsionis Augustini.

Addit Augustinus quod qui gratiam acceptam amisit, si correptione compunctus salubriter ingemit et ad meliora revertitur, in eo profecto utilitas correptionis apparet. Quare rursus patet correptionem utilem esse.

Monachi contra aerius pugnunt (n. 10.) aientes: «Possum omnino, quando me arguis quod ex bona vita in malam mea voluntate relapsus sum, dicere adhuc: quid ego feci, qui non corripiar? Accepi enim fidem, quae per dilectionem operatur; sed in illa usque in finem perseverantiam non accepi. An quisquam dicere audebit istam perseverantiam non esse Dei donum!» Scilicet quoniam donum Dei est perseverantia, haberi non potest nisi accipiatur a Deo; ego autem a Deo non accepi, qui non perseveravi; nam perseverassem si accepissem: ergo possum dicere: non accepi.

Adverte istos monachos non potuisse de se affirmare nisi defectum perseverantiae partialis usque ad certum tempus; defectus enim perseverantiae totalis usque in finem vitae nequit nisi in ipso fine vitae cognosci, sicut et perseverantia. Nihilominus, quia perseverantia usque in finem postulat ut iustitia accepta tandem retineatur et iustitiam deserere est quaedam via ad non perseverandum usque in finem; hinc isti monachi aiunt se non accepisse perseverantiam in finem, personam veluti induentes corum, qui ita iustitiam deserunt ut non perseverent finaliter.

Augustinus respondens 1) concedit imo, quia prima vice de hac re disserte et explicite agit, probat longa oratione (n. 10-24) perseverantiam esse Dei donum. 2) Docet vere dici posse: «Homo in eo, quod audieras et tenueras, in eo perseverares, si velles» (n. 11). Confer hoc cum responsione praecedente: inculcatur enim cadem veritas. 3) Contendit quod etsi donum Dei sit perseverantia, non sequitur illud, quod ultimo monachi colligebant ex his omnibus h. e. non esse eos corripiendos; nam iuste corripiuntur, qui «ex bona in malam vitam sua voluntate mutati sunt» (n. 11) et quia correptio valere potest ut resipiscant et sic finalem perseverantiam assequantur, si sunt secundum propositum vocati (nn. 13. 25).

Si ex bona in malam vitam sua voluntate mutati sunt; ergo rursus haec mutatio non defectui gratiae, qua potuissent boni permanere, sed abusui gratiae huius tribuenda est. Aliis verbis praesentia gratiae vere sufficientis indicatur. Sed de hoc alibi.

Ex hac disputatione liquet Monachos illos Adrumetinos non esse assecutos sensum earum propositionum, quae non sunt Augustini, sed Scripturae: bona opera esse Dei dona, Deum operari nostram voluntatem, nihil nos habere quod non acceperimus: ita enim eas intelligebant, ac si excluderent omnem operationem voluntatis, quae e contrario non excludunt cooperationem liberam voluntatis gratiae praevenienti et meritum ex gratia partum pro gratiis subsequentibus, sed tantum operationem naturae antevertentem et merentem gratias vel ex se sola sufficientem ad operandum salutariter.

Ad Augustinum quod spectat, patet ipsum in hac disputatione habuisse semper prae oculis ultimam conclusionem Adrumetinorum, quam impugnat, nempe male agentes non esse corripiendos atque ad eius impugnationem tela suae argumentationis potissimum dirigere.

Inspicienti responsiones Augustini patet quoque ipsum respondere quantum satis est ad infringendam vim argumentorum adversariorum nec adeo sollicitum esse uberioris explicationis et penitioris demonstrationis in re satis evidenti: posse nempe malos corripi, etsi bene agere sit ex gratia Dei.

Tandem basis totius responsionis Augustini haec est: nos vitio nostro mali sumus: non manemus in iustitia accepta, quia nolumus: Deus dedit potestatem iustis manendi in iustitia, sive potestatem perseverandi. Atqui haec basis nullo modo cohaeret cum doctrina gratiae necessitantis. Ergo quae in hoc libro praecedunt capita illa de duobus adiutoriis, non favent profecto interpretationi iansenianae.

VII. Ceterum advertendum quod Augustinus de gratia et de iis qui per gratiam vocantur heic disputans, habet prae oculis, ut frequenter solet, tum gratiam congruentem (qua nempe quis vocatur sicut aptum est ei ut vocantem non respuat, ut ait ad Simplicianum I. I. q. II. n. 13.) tum vocatos secundum propositum, h. e. electos seu praedestinatos, quos et filios promissionis appellat. Quare disputationem cum Adrumetinis susceptam, qua prima pars libri absolvitur, ita concludit c. 9. n. 25. «Nemo ergo dicat non esse corripiendum qui exorbitat de via iusta, sed ei reditum et perseverantiam a Domino tantum esse poscendam: nemo prudens et fidelis hoc dicat. Si enim secundum propositum vocatus est iste, procul dubio illi etiam quod corripitur Deus cooperatur in bonum. Utrum autem ita sit vocatus, quoniam qui corripit, nescit, faciat ipse cum caritate quod scit esse faciendum; scit enim talem corripiendum, facturo Deo aut misericordiam aut iudicium, misericordiam quidem, si a massa perditionis ille qui corripitur gratiae largitate discretus est et non est inter vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, sed inter vasa misericordiae, quae praeparavit Deus in gloriam, iudicium vero, si in illis est damnatus, in his non est praedestinatus.» Haec autem limitata ratio concipiendi gratiam Dei, paulo obscuram et impeditam reddit responsionem Augustini, quae secundum plenam doctrinam catholicam brevissime et clarissime illis bonis monachis reddi potuisset. Cf. quae dicemus Th. XLVIII.

Iam vero doctrina ab Augustino explicata in ultima responsione suppeditavit occasionem quaestioni de gratia perseverantiae collata Adamo et sic explicationi duplicis adiutorii.

VIII. Doctrina autem Augustini de duplici adiutorio (capp. 10—12) huc redit. Agit data opera de gratia sive adiutorio perseverantiae. Comparat ipse Adamum non perseverantem in statu iustitiae originalis cum Sanctis perseverantibus usque ad mortem aitque habuisse Adamum adiutorium sine quo non poterat perseverare et quo poterat perseverare, Sanctos habere adiutorium quo fit ut perseverent seu quo perseverant.

Declaratio prioris adiutorii continetur his capitibus doctrinae, quam ibidem Augustinus tradit. Adam habuit gratiam magnam (n. 29.), qua poterat permanere in bono quod acceperat (n. 32), habuit adiutorium, quo poterat non peccare (n. 34), quo poterat perseverare si vellet (n. 32), adiutorium, quod desereret, cum vellet et in quo permaneret, si vellet (n. 31), non fieret ut vellet (n. 31), adiutorium relictum in eius libero arbitrio (n. 31), adiutorium, quod et Angeli sancti habuerunt, qui per liberum arbitrium steterunt (n. 32), adiutorium quo perseverare posset, non quo ipsa perseverantia donaretur (n. 34).

E contrario adiutorium quo perseverandi, illud est quo non solum potestas perseverandi, sed perseverantia ipsa donatur (n. 34.), quemadmodum per beatitudinem, quae data fuerit, continuo fit homo beatus (ibid.), est adiutorium Dei, sine quo perseverare non possunt, in quo non solum permaneant, si velint, sed tale, ut in eis Deus operetur ut velint (n. 38), est potentior gratia, qua nunc indigent sancti (n. 30), est adiutorium, quo infirmitati voluntatis humanae subvenitur, ut indeclinabiliter et insuperabiliter agatur a gratia Dei (n. 38.).

IX. Advertunt eruditi (cf. Zacharia Thesaurus theologicus. Tom. V. Controv. 3. opusc. 7.) talem ab Augustino exhiberi notionem adiutorii Adami, ut concipere oporteat aliquid in habitu positum et permanens, non aliquid tantum actuale et transiens. Et sane adiutorium, in quo quis permanet, quod deserit homo cum velit, aliquid permanens significat (neque his loquendi modis gratiam actualem solet Augustinus significare. Verum, si haec exclusive accipiantur, probari nobis non possunt. Nam et certa est Augustini sententia, Adamum indiguisse gratia actuali tum intellectus tum voluntatis atque pro quovis opere bono eadem indiguisse eique utramque fuisse praesto semper (App. ad. c. II.) et heic quoque satis Augustinus indicat gratiam actualem praeter habitualia dona. Dicit enim (n. 32) quod ut Adam in bono, quod acceperat quodque nondum perdiderat, permaneret, egebat adiutorio gratiae, sine quo illud omnino non posset et acceperat posse, si vellet. Satis distinguitur heic adiutorium gratiae a bono, quod acceptum fuerat et in quo permanendum erat. Atqui bonum acceptum, quod nondum amissum erat, est ipsa iustitia et sanctitas originalis quae gratiae habitualis est donum.

Dices: adiutorium quo diversum ab adiutorio dato Adamo, exhibetur tale, ut per ipsum dicatur Deus (n. 38) operari velle; ergo adiutorium Adami non operabatur velle ideoque non erat gratia voluntatis.

Respondeo: quandoquidem heic non est quaestio nisi de adiutorio perseverantiae: illud velle non est simpliciter quodcumque velle, sed velle perseverare. Cur autem dicatur Deus operari in Sanctis hanc voluntatem, non esse operatum nec fuisse operaturum in Adamo, constabit ex dicendis.

Quocirca adiutorium sine quo non ita complectitur habitualia dona, ut includat quoque gratias actuales, quae per se pertinent ad statum iustitiae et ex lege Dei iusto cuivis debentur. Ergo adiutorium sine quo non ex utroque elemento constabat. Utrumque elementum spectat ad constitutionem principii potentis perseverare; unde adiutorium sine quo non, quod potestatem hanc constituebat, spectat ad genus causarum efficientium. Indoles tamen eius propria secundum quam differt ab altero adiutorio distinctius recognoscetur, cognito adiutorio quo.

X. Itaque adiutorium quo Aliud est adiutorium sine quo aliquid non fit, et aliud est adiutorium quo aliquid fit. Nam sine alimentis non possumus vivere neque tamen cum adfuerint alimenta, eis fit ut vivat qui mori voluerit. Ergo adiutorium alimentorum, est sine quo non fit, non quo fit ut vivamus. At vero beatitudo, quam non habet homo, cum data fuerit, continuo fit beatus. Adiutorium comparatur causae formali. est enim non solum sine quo non fit, verum etiam quo fit propter quod datur... Nunc Sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis tale adiutorium datur, ut eis perseverantia ipsa donetur; non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum non nisi perseverantes sint.» Huic adiutorio respondet novissima libertas non posse peccare et novissima felicitas perseverantiae bonum non posse deserere, quae sunt bona potiora aliis, nempe posse non peccare et posse non deserere bonum, quae respondent alteri adiutorio (n. 33). Porro adiutorium, quo fit ut quis perseveret et quo dato fieri non potest ut quis non perseveret, quo perseverans fit, ut per beatitudinem quis fit beatus, est certe ipsa perseverantia formalis vel ipsam sine dubio complectitur.

2. Istud adiutorium comprehendit quoque ea auxilia efficacia, quibus perseverantia activa usque in finem obtinetur. Sane adiutorium hoc, quod (n. 34) appellatur adiutorium quo, est illa gratia, cuius characteres describit (n. 31) «Haec prima est gratia (adiutorium quod desereret, cum vellet...) quae data est primo Adam; sed hac potentior est in secundo Adam. Prima est enim qua fit ut habeat homo iustitiam, si velit; secunda ergo plus potest, qua etiam fit ut velit et tantum velit tantoque ardore diligat, ut carnis voluntatem contraria concupiscentem voluntate spiritus vincat.» Adiutorium quo est id quo fit ut Sancti «invictissime, quod bonum est, velint et hoc deserere invictissime nolint» (n. 38). Est adiutorium, quo «tantum Spiritu Sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint quia sic volunt, ideo sic velint, quia Deus operatur ut velint» idque «inter tot ac tantas tentationes, quibus infirmitate sua voluntas (sine gratia) succumberet» (ibid.). Atqui haec est gratia sive series gratiarum efficientium perseverantiam activam.

3. Haec gratiarum series complectitur etiam exteriores gratias, quibus occasiones bene agendi suppeditantur et occasiones peccandi arcentur vel occasio resipiscendi offertur et mors differtur, cum homo in peccato est et infertur, cum iustus est. De iis enim, qui actu perseverant, dixerat (n. 13): «non esse dubium quod et procuratur eis audiendum Evangelium et cum audiunt credunt et in fide, quae per dilectionem...» operatur, usque in finem perseverant et si quando exorbitant, correpti emendantur... et nonnulli accepta gratia (iustificationis) in qualibet aetate, periculis huius vitae mortis celeritate subtrahuntur." Ac de iisdem dicit (n. 34.) quod «fides eorum perseverabit usque in finem, nec eam nisi manentem vitae huius inveniet finis.» Atque talibus docet omnia cooperari in bonum «usque adeo prorsus omnia, ut etiam si qui eorum deviant et exorbitant, etiam hoc ipsum eis faciat (Deus) proficere in bonum, quia humiliores redeunt atque doctiores.» Quapropter certa est sententia eorum, qui docent adiutorium quo non esse unam gratiam, sed seriem gratiarum sive divinam providentiam erga Sanctos complectentem tum gratias interiores tum exteriores et quidquid ad salutem praedestinati confert ipsamque perseverantiam passivam, qua providentia ita iustus regitur ut tandem actu perseveret.

XI. Quaeritur ergo an ex characteribus utriusque adiutorii iure Iansenius collegerit Augustini doctrinam esse, quod gratia, quae in hoc statu naturae lapsae et reparatae datur et quam ipse Augustinus contra pelagianos tot operibus defendit, necessitatem inferat voluntati atque hoc sensu accipiendam esse doctrinam Augustini de gratia naturae lapsae in omni eius controversia cum pelagianis aut semipelagianis.

Respondeo contendere quidem haereticos distinctionem duplicis adiutorii traditam in lib. De Correp. et grat. clavem esse necessariam pro aperienda intelligentia totius doctrinae Augustini circa gratiam: verum id perperam affirmatur. 1) quidem quia id non videtur censuisse ipse Augustinus, qui in contentione pelagiana, dum ferveret disputatio, numquam duplicis adiutorii mentionem vel minimam iniecit, quod tamen facere debuisset, si ea distinctione omissa, doctrina eiusdem de gratia est inintelligibilis: devictis tandem pelagianis, ad quosdam pios monachos scribens, eam distinctionem profert in medium, quae una tantum vice in tot operibus comparet. Quia haec nova distinctio spectat e sententia eiusdem auctoris non ad gratiam generatim sed ad gratiam perseverantiae; in controversia autem pelagiana disputatum est generatim de gratia necessaria ad bonum opus, ad fidem, ad quemcumque actum bonum, sive perseveraturi sint qui bene agunt, sive secus.

Quamvis autem ea distinctio non sit clavis necessaria pro aperienda intelligentia doctrinae augustinianae de gratia; negari tamen non potest quod, cum ab Augustino tandem producta sit, lucem quandam afferre possit ad clarius intelligenda quaedam capita doctrinae eiusdem aut ex ea saltem liceat argumentari pro tuenda certa interpretatione doctrinae Augustini.

XII. Quare ad quaestionem propositam respondeo directe negans iure Jansenium collegisse, quae colligit. Nam 1) heic Augustinus non disputat de gratia necessaria ad singulos actus eademque efficaci, quae datur etiam non perseverantibus quaeque data est quoque Adamo, qui certe aliquid boni operatus est ante peccatum, sed de gratia perseverandi, et quidem quoad Adamıum non de gratia perseverandi in iustitia usque ad finem vitae, quam ipse quoque habuit, sed de gratia perseverandi in statu integritatis; quoad iustos vero de gratia perseverandi usque in finem in statu restitutae sanctitatis. Atqui quaestio nostra cum Iansenio est de natura gratiae actualis quae datur ad singulos actus. Haec proinde doctrina Augustini non spectat ad nostram quaestionem.

2. Ut paucis rem expediam: quidquid de utroque adintorio affirmatur, rite intelligitur, si adiutorium quo prout est efficiens, dicatur esse series auxiliorum tum ex divina virtute valentium non solum ad salutariter agendum, sed et ad concupiscentiam ceteraque impedimenta superanda, tum ex divina praescientia infallibiliter efficacium, quae absoluta intentione a Deo conferantur ut certissime perseverantia obtineatur: adiutorium autem sine quo non dicatur esse auxilium sufficiens ad operandum salutariter collatum tamen citra absolutam intentionem ut Adam in eo statu integritatis perseveraret.

Sane in hac hypothesi vere dicitur 1) gratiam et perseverantiam relictam fuisse in libero arbitrio Adami; non¹ vero in arbitrio libero Sanctorum. Nam non exsistente absoluto decreto perseverantiae Adami in statu integritatis, neque erat voluntas conferendi ea auxilia, quibus certissime obtineretur ea perseverantia: sed datis opportunis auxiliis, a sola voluntate Adami primum pendebat determinare perseverantiam illius status. Secus e contrario contingit quoad perseverantiam Sanctorum, quae primum dependet ex decreto Dei conferendi seriem gratiarum infallibiliter efficacium, quibus datis fieri nequit ut homo nolit. Certe non decrevit Deus absoluta antecedente voluntate ut status integritatis perseveraret, sed voluntate absoluta antecedente decrevit ut gratia reparatae salutis in pluribus efficax esset aeternumque maneret. Eo enim ipso quo decreta Redemptione, voluit Christum esse caput, voluit et esse corpus quod ei perpetuo aptaretur, ne unquam vitio nostro fieret ut caput maneret sine corpore. Id se curaturum Deus certe statuit ut in aeternum forent, qui Christo essent incorporati, sancti scilicet in aeternum beati. Hanc oeconomiam divinam prae oculis heic habet Augustinus eamque in concreto iis sanctis applicat, qui reapse aeternum salvantur.

Vere dicitur 2) quod gratia Adami dabat posse, gratia Sanctorum dat actum; quia reapse defuit ibi actus, heie est. Vere dicitur 3) quod gratiâ Adami non fiebat ut vellet: hac enim phrasi Deus operatur ut velint non significat Augustinus tantum gratiam voluntatis simpliciter sicut alibi (cf. Th. XLIV. p. la. et Th. XVIII. p. 1a.), sed specialem gratiam Dei; est enim ea gratia, qua indeclinabiliter, insuperabiliter et invictissime homo vult bonum, quae nempe infallibiliter effectum assequitur. Iam vero talis non fuit gratia Adami: gratiâ ergo Adami non fiebat ut vellet: per gratiam autem Sanctorum Deus operatur ut velint, non solum quia in illo defuit actus perseverandi, in his est: sed quia Deus his est voluntate absoluta ut sit perseverantia, confert ea auxilia, quibus ipse infallibiliter perseverantiam eorum assequatur; operatur ergo Deus seu facit ut velint nec permittit ut nolint perseverare: aliter vero se gessit Deus erga Adamum. Verum dicitur 4) quod potentiore gratia modo homines indigeant, atque hac subventum sit infirmitati humanae, ut indeclinabiliter et insuperabiliter aguntur a gratia Dei: nam his praeter quam quod significatur a) gratiam medicinalem maiores vires exercere. quia et contra concupiscentiam infirmitatemque naturae robur addere debet b) eiusque gratiae moralem necessitatem in hoc statu haberi c) ac gratiam perseverantiae eam nunc conferri, qua infallibiliter obtineatur effectus: significatur praecipue d) oeconomiam huius antecedentis praedestinationis perseverantiae susceptam esse a Deo pro hominibus lapsis, propter maiorem, ex parte infirmitatis naturae, difficultatem perseverandi in bono; quod quidem utrum verum sit nec ne disputare licebit; sed nunc sententiam Augustini proponimus, qui ita censuit.

Haec omnia non postulant gratiam determinantem voluntatem ad unum, sed solum gratiam, quae ex se robusta sit contra impedimenta et ex divina praescientia sit infallibiliter effectum consecutura. Novit enim Deus vocare homines sicut aptum est eis ut vocantem sequantur. Huc redit explicatio Merlin, Oper. cit. p. 224. p. 1a, d. ult.