Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Scripturarum locutiones, quas colligunt haeretici Calviniani, Ianseniani, Quesnelliani, eae sunt, quibus docemur, vel quid per se valeat homo in ordine salutis, vel quomodo aut quid operetur gratia in nobis. Ad 1^m. classem eae spectant, quibus homines dicuntur mortui in peccatis Ephes. II, 1., caeci Luc. IV, 19., tenebrae Matth. VI, 23., arbor mala Matth. VII, 18., servi peccati Rom. VI, 17., exsistentes in carne, quae non potest se subiicere legi Dei Rom. VIII, 7., animales 1. Cor. II, 14., nihil posse ex se ipsis tanquam ex se ipsis 2. Cor. III, 5.. Ad 2^m. classem pertinent eae locutiones, quibus dicitur Deus creare cor mundum Psalm. L, 12., facere in nobis cor novum Ezech. XXXVI, 26., excitare e mortuis et vivificare Ephes. II, 5., cor aperire et circumcidere Deuter. XXX, 6., auferre cor lapideum et dare cor carneum ac facere ut in praeceptis eius ambulemus Ezech. XXXVI, 26., compellere intrare Luc. XIV, 23., trahere Ioan. VI, 44.. Ad 3^m. classem referuntur eae locutiones, quibus totum Deo adscribendum esse asseritur, quippe qui sit ille, qui omnia in nobis operatur Isaiae XXVI, 12. Ephes. I, 11. 1. Cor. XII, 6., qui incipit et qui perficit Philip. I, 6..

II. Iam vero ad prima testimonia advertimus 1) metaphoricis esse plerasque ex his locutionibus et si eas pressius accipias ac a re significata excludere velis quidquid per eas locutiones significari potest exclusum; debes nedum actum liberae determinationis detrahere voluntati, sed et actum spontaneum, qui actus vitalis est nec potest a mortuo procedere. Id porro et iis adversatur, qui haec testimonia nobis obiiciunt. Itaque 2) norma aliqua praestituenda est, ad quam exigatur interpretatio huiusmodi metaphorarum. Haec autem norma iuxta ipsos haereticos alia esse nequit quam doctrina de eadem re proposita a Scriptura verbis propriis vel clarioribus. Atqui constat ex praecedenti Thesi clarissima Scripturae testimonia asserere libertatem homini agenti per gratiam; ergo nequit esse earum locutionum metaphoricarum sensus iste, qui potestatem voluntatis se libere determinantem sub gratia excludat. Quocirca 3) sensus earum locutionum obvius satis hic est: nimirum spectantur homines secundum id, quod se ipsos peccando et quidem libere fecerunt sive peccato primi hominis sive peccatis propriis actualibus; sunt enim propter haec mortui, caeci, in tenebris, animales, servi peccati. Spectantur proinde homines secundum id, quod a se ipsis habent, destituti gratia Dei. Porro de his vere affirmandum est quod vitam supernaturalem non vivant neque vivere possint, quod nullum actum huius vitae edere valeant, quod nullam salutarem cognitionem possint habere. Hoc autem quid facit ad quaestionem: utrum homo sub gratia libere se determinet? Praeterea homo peccator dicitur arbor mala, sed arbor mala non natura est aut facultas voluntatis, sed proprie ipse actus seu volitio dicitur, sive arbor mala est homo volens male seu mala et sicut libere est arbor mala; quia libera volitio initium est et origo plurium peccatorum, ita libere evadere potest arbor bona homo, mutando voluntatem, quod quidem sine gratia Dei non potest, sed gratia excitatus et adiutus facit se homo arborem bonam, ut Christus ipse docet Matth. XII, 33. (Cf. Enchirid. August. c. 15. cum notis Faure). Sapientia quidem carnis nequit se subiicere legi Dei: sed id tantumdem est ac dicere, quod qui vult peccare nequit esse obediens Deo; sapientia enim carnis sunt ea practica et libera iudicia, quibus se homines regunt secundum desideria carnis, quibus profecto exsistentibus est homo inimicus Deo neque esse potest amicus. Porro hi sunt, qui dicuntur ab Apostolo esse in carne, qui nempe libere vivunt secundum desideria carnis, non qui tantum concupiscentiam habitualem gerunt eiusque motibus indeliberatis sollicitantur. Negat enim Apostolus fideles esse in carne, qui tamen certe adhuc concupiscentiae obnoxii erant et corpus corruptibile gerebant. Quod tandem dicitur nihil nos posse ex nobis ipsis, id gratiae necessitatem ad actus salutares docet, non eius efficaciam determinantem ad unum atque id dicit terminis propriis, quod priores formulae metaphorice significabant.

III. Ad alteram classem testimoniorum adhibenda est primo eadem responsio, quae sub numeris 1º et 2º. data est primis testimoniis. Sane ita in Scripturis Deo iustificatio nostra tribuitur, ut etiam fere iisdem formulis adseratur nobis. Etenim inclinatio cordis et Deo 1. Reg. VIII, 58. et homini Psal. CAVIII, 112. tribuitur, immutatio cordis Deo 1. Sam. X, 9. et homini Eccle. II, 3. adseritur, circumcisio cordis homini quoque tribuitur Deuter. X, 16. item aperitio cordis Apoc. III, 20. Deo conversio cordis Psal. LXXXIV, 5. sed et homini vindicatur loel. II, 12. Act. IIl, 19. Deus dicitur fucere in nobis cor novum, sed et homines idem dicuntur facere Ezech. XVIII, 31. Deus seribit legem in cordibus, sed et homines dicuntur eam in suis cordibus scribere Prov. III, 3. VII, 3. Deus animas nostras lavat, sed et homines se lavant Ierem. IV, 14. Deus est yui hominem statuit et confirmat, sed et homo est qui stat et se confirmat I. Cor. XVI. 13. Iacobi V, 8. Deus sanctificat hominem et homo quoque se sanctificare dicitur 1. Ioan. III, 3. Porro his nihil evidentius ad demonstrandum, quod Deus non ita agit ut ipse solus agat, ipse determinet.

'Tum deinde respondemus ideo iustificationem assimilari creationi, vivificationi, resurrectioni, quia in hoc negotio homo ex se solo nihil potest; Deus est qui ex nullo merito praecedente, imo ex positivo demerito praeexsistente novam vitam confert, confert autem quatenus dat tum potestatenı ut filii Dei homines efficiantur, praeparando voluntates ac praeparatas adiuvando, tum ipsam filiationem adoptivam largitur infusione gratiae sanctificantis. Vivificat ergo et regenerat ac resuscitat efficienter per praevenientem gratiam in nobis sine nobis operando, sed ita ut actus bonos meritorios nos cum illo operemur libere assentiendo gratiae, cui possemus, si vellemus, resistere. Deus autem aufert cor lapideum sive indocile et dut cor carneum sive docile atque facit ut faciamus, non voluntatem cogendo aut determinando seu inspirando immediate ipsum actum deliberatum sive ipse unus totum efficiendo, sed praeparando voluntatem, et praeparatam adinvando, ita ut non solius potestatis, sed actus quoque nostri Deus sit anctor atque auctor princeps. Hac praeterea locutione et similibus significatur certitudo seu infallibilitas effectus: at distinguenda est infallibilitas effectus ab eius necessitate.

Quod spectat ad testimonium Lucae, compelle intrare αὐτέγκατον ἀναγκάζειν, evidens est sermonem non esse de necessitate physica, qua indifferentia voluntatis perimatur; nam qui compellit aut compellere debet, non est Deus, sed servus h. e. homo apostolicus, qui potest quidem suadere et allicere homines ad fidem et ad Deum, non autem determinare eorum voluntatem ad unum. Sermo est de quadam morali vi posita in suasionibus atque etiam in minis et poenis, cum iuste adhiberi possunt.

Quare non est huic simile quod in quadam oratione (Sabb. ante Dominic. Passionis) Ecclesia a Deo flagitat: nostras ad te rebelles compelle voluntates. His autem verbis ea fortitudo et suavitas divinae providentiae et gratiae significatur, quibus certissime obtinetur effectus, non ea vis quae necessitatem inferat.

Verba Ioannis sic enarrat Augustinus in Ioan. Tract. XXVI. n. 7. «Videte quomodo trahit Pater, docendo delectat, non necessitatem imponendo.» Non ergo allatis similibusque locutionibus significatur efficacia gratiae determinantis ad unum, sed exprimitur efficacia gratiae conferentis vim agendi salutariter et nobiscum operantis.

IV. Ad tertium, iam vidimus qua ratione in opere salutis sit totum Deo adscribendum (Ioh. XVII, VII.). Non enim totum Deo dandum est ac si ipse sit causa unica actus vel unica causa libera actus, sed quia et causa est unica elevans efficienter voluntatem viresque supernaturales ei conferens et quia propterea in exercitio facultatis ipse est causa princeps actus salutaris atque ita cuiusvis actus boni etiam initii eius auctor est Deus per gratiam suam. Voluntas autem simul est causa eiusdem actus salutaris et quidem causa principalis non tantum instrumentalis; quia est ea quae determinat actum, quem tamen ope potestatis acceptae elicit.