Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Ut suam tuantur doctrinam provocant Thomistae ad haec testimonia Scripturarum. Ioan. VI. 45. Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. Philip. II. 13. Deus est qui operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate. Ezech. XXXVI. 26. Auferam cor lapideum et dabo vobis cor carneum, faciam ut in praeceptis meis ambuletis. 1a. Cor. IV. 7. Quis te discernit: quid habes quod non accepisti? Ioann. VI. 44. Nemo potest venire ad me nisi Pater qui misit me traxerit eum. Ioan. XV. 5. Ego sum vitis, vos palmites. Psal. L. 12. Cor mundum crea in me, Deus. Ephes. II. 10. Creati in Christo Iesu in operibus bonis. Iam vero opus non est argumenta ex his deducta dissolvere; nam 1º. in his testimoniis agitur generatim de effectu Dei operantis in nobis per gratiam suam; nunc autem cum Thomistis quaestio est de modo, quo talis effectus a Deo obtinetur: 2º. si quando modus indicari videtur, argumentatio thomistarum eadem est ac illa, quam iam reiecimus in Th. XLII. seqq. ideoque opus non est alia addere: 3º. sane eadem argumenta iam a Calvino et calvinianis. usurpata fuerant (cf. Disputationem Bastidae apud Livinum De Meyer I. VI. c. 15. a. 3. § I.).

II. Ad Patres quod attinet, Thomistae Augustino potissimum innituntur seque eius doctrinam sequi gloriantur. Cum Augustinus data opera de Gratia contra haereticos disputaverit eiusque doctrina quod ea saltem capita, quibus haereticis adversabatur, suffragium Ecclesiae tulerit, licet eam quaestionem directe non tractaverit, quam modo agimus, quod tamen non omnes concedunt; nefas est Theologo arbitrari disputationem hane absolutam esse, non bene cognita Augustini doctrina. Id nunc praestare studebimus. Itaque affirmare licet alienum prorsus esse Augustinum a sententia Thomistarum. Id ex certis doctrinae capitibus Augustini et ex apertissimis declarationibus, quibus gratiae efficaciam declarat, manifestum fieri potest. Sane 1) Augustinus gratiam, qua Deus operatur in nobis actum bonum, constituit in actibus vitalibus intellectus et voluntatis (cf. ea quae dedimus cap. I.); atqui cum his nullum habent necessarium nexum praemotiones physicae ad actum deliberatum; ergo. 2) Augustinus docet Adamo ad perseverandum fuisse sufficiens illud adiutorium, quod habuit, quo perseverasset, si voluisset et quo plures Angeli actu perseverarunt: atqui illud adiutorium erat gratia efficax; nam eo Angeli perseverarunt: poterat tamen coniungi cum dissensu et non erat praedeterminans, quia caruit effectu in malis Angelis et in Adamo; ergo. Et nota quod adversarii necessitatem gratiae praedeterminantis tuentur non pro solo statu lapsus, sed pro quovis statu; illam enim probant ex necessaria dependentia causae secundae a prima, quae ratio valere debet pro quavis creatura saltem in ordine salutari; unde si pro aliqua creatura necessitas eius gratiae nulla sit, universum systema corruat necesse est. Hinc intelligis ad rem non facere quae Card. Gotti (L. c. Dub. 5. n. XXI.) iubet candidatum suum semper prae oculis habere: «liberum arbitrium hominis in hoc naturae corruptae statu esse attenuatum ad bonum et curvatum ad sensibilia et quamvis per gratiam iustificantem sanetur quantum ad mentem, egere tamen gratia actuali, qua efficaciter sanetur quantum ad carnem rebellem.» Hanc animadversionem licuit suggerere Ianseniano, non Thomistae.

3. Augustinus thesim hanc = gratia facit ut velimus = opponit huic alteri = gratia nobis datur quia volumus == (cf. Epist. CCXVII. ad Vitalem n. 17. L. I. ad Simplic. n. 12.) vel isti = gratia dat posse, voluntas bona et bona actio sunt a libero arbitrio quod accepimus a Deo == (cf. De Gratia Christi c. 47.). Atqui ex his duabus, quibus Augustini thesis opponitur, prior eam sententiam continet, quod voluntas bona vi naturae exsistens praecedat, gratia meritis naturae reddita subsequatur; altera sententiam pelagianam exhibet, quod nempe a Deo sit tantum possibilitas boni, quia ab eo creatum est liberum arbitrium, volitiones vero bonae ceteraeque operationes a libero arbitrio fiant absque ope alicuius superadditi auxilii conferentis vires. Porro ex hac oppositione liquet Augustini thesi adseri hoc unum: quemlibet actum salutarem esse effectum gratiae et gratiam naturae superadditam esse principium efficiens actus voluntatis ceterarumque bonarum operationum. Atqui id prorsus aliud est ac dicere: gratiam physice praedeterminare; ergo.

4. Augustinus docet Deum facere ut velimus praebendo vires efficacissimas voluntati (De Gratia et lib. arb. c. 16.): atqui id prorsus non cohaeret cum gratia praedeterminante. Nam vires et quidem efficacissimae ideo homini praebentur, ut ipse ex se agat seque moveat; non est vero opus ut alteri vires conferantur, cum hic ab alio irresistibiliter et invincibiliter trahitur: non ergo Augustinus gratiam praedeterminantem concipiebat, sed gratiam sitam in viribus supernaturalibus, quibus collatis relinquit Deus libero arbitrio determinationem sui actus. Neque dicas opus esse viribus ut voluntas libere Deum praedeterminantem sequatur: etenim ut id faciat, sufficit ei se habere passive ac certe sufficit esse creaturam; nam ut cum Bannesio arguamus, voluntati Dei quis resistit? et profecto quo minus instructus quis est viribus, eo facilius se sinit ab alio trahi; ergo.

5. Augustinus explicat non uno in loco accurate quomodo Deus operetur velle; explicat autem ita. Ad Simplic. q. II. n. 10. docet quod Deus homini »velle et currere praestat vocando... ut velimus enim et suum esse voluit et nostrum, suum vocando, nostrum sequendo." Et n. 13. explicans quomodo, si certa quaedam vocatio Dei, de qua loquitur Apostolus... inquiens: Deus est qui operatur in nobis velle et perficere et non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, si ista vocatio ita est effectrix bonae voluntatis, ut omnis eam vocatus sequatur; explicans, inquam, quomodo verum sit multos esse vocatos, paucos electos, haec habet quae dubitantis quidem in modum ante proponit, postea vero probat. «An forte illi, qui hoc modo vocati non consentiunt, possent alio modo vocati accomodare fidei voluntatem, ut et illud verum sit: multi vocati, pauci electi; ut quamvis multi uno modo vocati, tamen quia non omnes uno modo affecti sunt, illi soli sequantur vocationem, qui ei capiendae reperiuntur idonei et illud non minus verum sit: Igitur non volentis neque currentis sed miserentis est Dei, qui hoc modo vocavit quomodo aptum erat eis, qui secuti sunt vocationem. Ad alios autem vocatio quidem pervenit; sed quia talis fuit, qua moveri non possent nec eam capere apti essent, vocati quidem dici potuerunt, sed non electi. Et non iam similiter verum est: Igitur non miserentis est Dei, sed volentis atque currentis est hominis, quoniam non potest effectus misericordiae Dei esse in hominis potestate ut frustra ille misereatur, si homo nolit: quia si vellet etiam ipsorum misereri, posset ita vocare quomodo illis aptum esset ut et moverentur et intelligerent et sequerentur.» Concludit proinde: «Verum est ergo: multi vocati, pauci electi; illi enim electi qui congruebant vocationi, illi autem, qui non congruebant neque contemperabantur vocationi, non electi, quia non secuti, quamvis vocati. Item verum est: non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; quia etiamsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat quomodo eis vocari aptum est ut sequantur. Falsum est autem si quis dicat: igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis; quia nullius Deus frustra miseretur: cuius autem miseretur, sic eum vocat, quomodo sit ei congruere ut vocantem non respuat.» Et n. 15. ait: «cum ergo alius sic, alius autem sic moveatur ad fidem, eademque res saepe alio modo dicta moveat, alio modo dicta non moveat aliumque moveat, alium non moveat; quis audeat dicere defuisse Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eam fidem mentem applicaret voluntatemque coniungeret, in qua Iacob iustificatus est?... Quis enim dicat modum, quo ei persuaderetur ut crederet, etiam omnipotenti defuisse?» Haec Augustinus in opere, ad quod post devictam haeresim pelagianam provocat Massilienses (De Praed. ss. c. 4.), tanquam ad opus veram continens de gratia Dei doctrinam. Idem docuit post exortam haeresim Pelagianam in lib. De Spiritu et littera c. 34. enarrans illa verba: «Quid habes quod non accepisti?» Attendat et videat non ideo tantum istam voluntatem (credendi) divino muneri tribuendam, quia ex libero arbitrio est, quod nobis naturaliter concreatum est; verum etiam quod visorum suasionibus agit Deus ut velimus et ut credamus sive extrinsecus per evangelicas exhortationes… sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem: sed consentire vel dissentire propriae voluntatis est. His ergo modis quando Deus agit cum anima rationali ut ei credat; neque enim credere potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel vocatio cui credat; profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine et in omnibus misericordia eius praevenit nos: consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est. Quae res non solum non infirmat quod dictum est: «Quid habes quod non accepisti?» verum etiam confirmat. Accipere quippe et habere anima non potest dona, de quibus hoc audit, nisi consentiendo: ac per hoc quid habeat et quid accipiat, Dei est: accipere autem et habere utique accipientis et habentis est.» Huc redit quod in ultimo suo opere ait: «Cur ergo non confiteris… Deum occulto instinctu ad id, quod voluerit, efficacissime implendum praeparare atque excitare hominum voluntates?» Op. imperf. L. III., n. 166.

Luce clarius est efficaciam gratiae, quae effectum obtinet, esse iuxta Augustinum efficaciam sitam in congruenti et contemperata animo vocatione et persuasione ac inclinatione voluntatis, ita ut eadem vocatio, eadem gratia, quae alium ita movet ut vocantem is sequatur, in alio frustretur effectu. Atqui haec prorsus abhorrent a doctrina gratiae physice praedeterminantis, quae ex natura sua efficax est, quae eadem in omnibus eundem semper obtinet effectum (cf. Livinum de Meyer Opusc. de Augustini mente circa gratiam physice praedeterminantem).

Cum his omnino consentiunt quae habet Tractatu XXVI. in Ioann. n. 7. «Omnis, qui audivit a Patre et didicit, venit ad ne. Videte quomodo trahit Pater; docendo delectat, non necessitatem imponendo. Ecce quomodo trahit.» Porro gratia, qua venitur ad Patrem, est efficax. Item in Lib. LXXXIII. qq. q. LXVIII. «Parum est velle, nisi Deus misereatur; sed Deus non miseretur, qui ad pacem vocat, nisi voluntas praecesserit (Retract. I. c. 26. «Hoc dictum est post poenitentiam. Nam est misericordia Dei etiam ipsam praeveniens voluntatem, quae si non esset, non praepararetur voluntas a Domino. Ad eam misericordiam pertinet et ipsa vocatio, quae etiam fidem praevenit, de qua paulo post cum agerem, dixi etc.»). Et quoniam nec velle quisquam potest nisi admonitus et vocatus, sive intrínsecus, ubi nullus hominum videt, sive extrinsecus per sermonem sonantem, aut per aliqua signa visibilia, efficitur ut etiam ipsum velle Deus operetur in nobis... Itaque nec illi sibi debent tribuere qui venerunt, quia vocati venerunt; nec illi qui noluerunt venire, debent alteri tribuere, sed tantum sibi; quoniam ut venirent vocati erant in libera voluntate.» Rursus Serm. CLXXVI. n.5. «Quando te fecit, quid tu faceres non habebas; quando autem iam es, habes et tu ipse quid facias: ad medicum curris, medicum imploras, qui ubique est. Et ut implorares, excitavit cor tuum et posse implorare donavit tibi: Deus est enim, inquit, qui operatur in vobis velle et operari; quia ut haberes bonam voluntatem, illius vocatio praecessit:» Nimirum Deus dat nobis bonam voluntatem, quia vocat, quia excitat et vocando ac excitando dat posse, quae est gratia sufficiens, quin alia praeterea gratia, quae praedeterminet, requiratur.

Iam vero constat his in locis explicari ab Augustino quomodo Deus sit auctor in nobis bonae voluntatis; constat nullo modo vel adsignificari gratiam, quae ex sua natura efficax sit praedeterminando voluntatem; constat repraesentari gratiam, quae (collatis quidem physicis viribus ad actus edendos supernaturales) effectum suum assequatur propter quamdam vim moralem, qua persuadeat, qua moveat, qua vocet ut aptum est homini moveri et vocari, ut vocatus velit vocantem sequi, quae se accomodat dispositioni subiecti, quaeque idcirco non est ex se ipsa sola necessario efficax. Facile advertis hic non excludi efficaciam physicam gratiae, quae vires physicas confert ad agendum supernaturaliter; quarum tamen virium usus est in potestate liberi arbitrii, sed excludi eam efficaciam physicam, per quam gratia ex intrinseca sua natura sit causa efficax actus, ipsum praedeterminando.

6. Ut vere Deus dicatur nos discernere, id unum Augustinus postulat ut Deus per gratiam suam sit auctor in nobis operis boni, fidei, voluntatis bonae etc. Id iam vidimus in Th. XLIV. cui potest id addi ex lib. de Praed. SS. c. 5. ubi dissertissime testimonium Apostoli enarrat eoque recitato ait: «Nihil huic sensui tam contrarium est, quam de suis meritis sic quemquam gloriari, tanquam ipse sibi ea fecerit non gratia Dei... Ac per hoc ubi dicitur, quis te discernit, quid habes quod non accepisti? quisquis audet dicere, habeo ex me fidem, non ergo accepi, profecto contradicit huic apertissimae veritati: non quia credere vel non credere non est in arbitrio voluntatis humanae, sed in electis praeparatur voluntas a Domino. Ideo ad ipsam quoque fidem, quae in voluntate est, pertinet quis te discernit, quid autem habes quod non accepisti.» Scilicet ideo discernitur, quia accipit fidem, h. e. quia ipse Deus auctor est fidei; quomodo vero praeparet, sive auctor sit bonae voluntatis, audivimus in numero praecedente. Item in lib. II. Contra duas epistolas Pelag. c. 7: «Quis te discernit? ait Apostolus et tanquam respondisset: discernit me fides mea, propositum meum, meritum meum, quid enim habes, inquit, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis, h. e. quasi de tuo sit unde discernaris. Ergo ille discernit qui unde discernaris impertit.»

Et sane advertere sufficit testimonium hoc Apostoli ab Augustino adhibitum esse semper contra pelagianos vel Massilienses, qui gratiam Dei volebant secundum aliqua merita naturae dari; ideoque eo testimonio id unum Augustinum voluisse docere, Deum praevenire quamcumque bonam voluntatem, Deum esse auctorem in nobis cuiuscumque operis meritorii. At quod auctor sit Deus praedeterminando, id nullibi Augustinus indicat se vel semel cogitasse. Neque enim quaestio erat quomodo Deus operetur in nobis atque utrum agat praedeterminando, an secus. Sed simpliciter quaestio erat, utrum Deus causa sit per gratiam suam omnis nostri actus salutaris eaque gratia gratis detur.

7. Augustinus docet ex duobus eadem gratia praeparatis posse unum bene agere, alterum male; confer testimonium eius in fine Thesis XLV: atqui id verum esse nequit in adversariorum sententia, qui proinde illud aperte negant; male enim operanti deest gratia efficax, quae adest bene operanti; ergo Augustini sententia est prorsus aliena a doctrina gratiae physice praedeterminantis.

8. Tandem nemo negabit fidum doctrinae Augustinianae interpretem esse s. Prosperum. Atqui cum Prosper doctrinam Augustini tuetur contra eiusdem detractores, ea profecto statuit, quae cum gratia ab intrinseco efficaci non cohaerent. Notum est enim oportere ut huius opinionis defensores sententiam quoque propugnent de gratuita praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita, cum ipsum decretum absolutum conferendi gratias efficaces ab intrinseco, ex quibus sunt omnia merita, supponat absolutum decretum dandi gloriam. Atqui id Prosper ex natura gratiae, quam tuetur, consequi negat. Sane ad Capitula Gallorum, c. 3. ait: «quod huiusmodi (qui nempe a fide et sanctitate ad impietatem et immunditiam transierunt) in haec prolapsi mala sine correctione poenitentiae defecerunt, non ex eo necessitatem pereundi habuerunt, quia praedestinati non sunt (hoc est negans, quod forte et adversarii admittunt: audi affirmans), sed ideo praedestinati non sunt, quia tales futuri ex voluntaria praevaricatione praesciti sunt.» Item c. 12. obiicientibus quod iuxta Augustini doctrinam, quibusdam vocatis et pie iusteque viventibus obedientia (h. e. gratia obedientiae) subtrahatur, ut obedire desistant, respondet: «vires obedientiae non ideo cuiquam subtraxit, quia eum non praedestinavit: sed ideo cum non praedestinavit, quia recessurum ab ipsa obedientia esse praevidit.» Rursus respondens obiectionibus Vincentianis, obiect. 12. ait: «Hi, de quibus dicitur: Exierunt ex nobis etc. voluntate exierunt, voluntate ceciderunt. Et quia praesciti sunt casuri, non sunt praedestinati: essent autem praedestinati, si essent reversuri et in sanctitate ac veritate mansuri.» Perpendenda est in his testimoniis ea causalis, qui, ideo; qua ratio praedestinationis a praescientia petitur, praescientia operum bonorum, secus ac in systemate gratiae ab intrinseco efficacis. Ergo doctrina Augustini de gratia (quidquid sit de eius speciali systemate circa Praedestinationem), non erat necessario nexa cum praedestinatione absoluta ad gloriam ante praevisa merita.

Si haec omnia una conferantur, liquebit Augustinum excludere prorsus gratiam physice praedeterminantem.

COROLLARIUM. Collatis etiam opportune iis, quae dedimus in Thesibus XVIII. seqq. quibus explicavimus doctrinam Augustini, patet rursus quam immerito traducatur Augustinus auctor sententiae asserentis gratiam ab intrinseco efficacem. Cf. Theses citatas: nec enim opus est eadem bis repetere. Speciatim adverte perperam provocari ad ea testimonia, in quibus de necessitate gratiae non de modo quo efficit, agitur, ut cum dicitur, totum opus bonum h. e. non solum profectum sed initium esse a gratia, gratiam operari omnia nostra merita, neminem venire ad Patrem nisi ab eo trahatur. Item adverte quam male urgeatur sententia Augustini aientis quod gratia Dei agatur voluntas indeclinabiliter et insuperabiliter. Non enim est sensus quod voluntas nequeat declinare a gratia, nequeat resistere gratiae sed quod a recta via non declinet nec a concupiscentia superetur et quidem non singulis vicibus, sed finaliter: sermo est enim de gratia perseverantiae. Quomodo vero hic effectus a gratia obtineatur, docet Augustinus locis citatis hic II. 5.

Pariter gratia, qua certissime liberatur quicumque liberatur quaque effectus ille obtinetur quem Deus intendit, utique a nullo corde respuitur (De Praed. SS. c. 8.): sed quomodo id fiat docuit iisdem citatis in locis Augustinus; neque enim Omnipotenti deesse potest modus congruus, quo ita aliquem vocet ut is vocantem sequatur.

Tandem adverte solere adversarios argumentum pro sua sententia petere ex historia controversiae pelagianae et semipelagianae, supponentes, quod pelagiani aliquando gratiam quoque voluntatis fassi sint et haeretici fuerint, quod certam gratiam voluntatis non admiserint. At confer de hac re quae diximus in Synopsi historica haeresis pelagiana et quae dedimus in Synopsi controversiae Massiliensium: haec enim satis sunt ad hanc falsam imaginationem excludendam.