Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.
Caput IV: De Gratiae actualis efficacia
Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses
Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.
Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.
Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam
Controversia cum haereticis
Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.
Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.
Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.
Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.
Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.
Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.
Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.
Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.
Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.
Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.
Controversia inter scholasticos
Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.
Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.
Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.
Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.
I. Determinatio facultatis duplici sensu accipi potest. Sane quodlibet agens finitum, ut actu agat, aliqua indiget determinatione ab extrinseco: non enim est per suam essentiam agens. Huiusmodi determinatio eo spectat ut principium, quod agere potest, constituatur in actu primo; ponantur scilicet omnia requisita ad agendum, quibus positis excitatur illud ad actum. Haec determinatio voluntati quoque, sicut ceteris causis finitis, necessaria est. Opus est enim ut praevertat cognitio alicuius obiecti et ut electionis actus esse possit, opus est talem praevertere cognitionem, qua uterque actus volitionis et nolitionis suadeatur. Haec determinatio est extrinseca voluntati, et ultimato ab obiectis dependet, a quibus cognitio intellectus determinatur. Hac exsistente determinatione voluntas constituitur in actu primo. Hactenus non differt voluntas a causis necessariis; sed hinc incipit discrimen. Nam positis omnibus ad agendum requisitis, seu constituta in actu primo causa necessaria necessario agit illudque unum agit, ad quod ex natura sua est determinata et ad quod ab adiunctis excitatur. Voluntas vero libera positis omnibus ad agendum requisitis potest velle, potest nolle quod proponitur ei, potest velle hoc aut velle illud, sive potest agere et non agere. Iam vero si sermo sit de ea determinatione, quam explicavimus, qua voluntas constituitur in actu primo, qua species actus determinatur, eam concedimus et necessariam affirmamus: neque de hac potest esse quaestio. Ea est, de qua s. Thomas loquitur I Ilae. q. IX. a. 4. cf. seg. Thesis.. At defensores praemotionis physicae aliam determinationem ab extrinseco comminiscuntur, qua ipse actus secundus seu operatio facultatis a Deo physice agente praedeterminetur; ut ideo voluntas velit potius quam nolit aut vicissim seu velit hoc potius quam illud, quia Deus antecedenter determinat actum actione sua physica, cui resisti nequit. Ratio vero est, ut aiunt, quia positis etiam ceteris ad agendum requisitis, voluntas manet indifferens: quod autem est tale, nequit se ipsum determinare ad unum potius quam ad aliud, eo quod cum indifferens sit, non est in eo ratio unius potius quam alterius.
Atqui si ita est, tollitur prorsus discrimen inter causam liberam et necessariam. Nam etiam causa necessaria potest esse indifferens ex se ad plura, quemadmodum vis motrix ad imprimendam alteri vel hanc vel illam directionem motus: sed necessario dicitur agere et non libere, quia ab extrinseco non a se ipsa determinatur talis impressio. Scilicet ut causa sit libera, non satis est ut habeat indifferentiam, cum est in potentia, sed opus est quod in ipso exercitio sui dominium sui actus habeat ipsaque sit quae determinet actum. Et huc spectat definitio libertatis: facultas quae positis omnibus ad agendum requisitis potest agere et non agere; vel enim ea praedeterminatio continetur iis requisitis, vel non: si non continetur, perperam connumeratur is, quae antecedunt actum, si continetur, ergo ea posita, potest voluntas agere et non agere; ideoque ea non est praedeterminatio: et si voluntas non potest agere et non agere; ergo non est libera: haec enim est definitio libertatis, ut positis omnibus ad agendum requisitis possit agere et non agere. Quo argumento excluditur ea distinctio: quod possit nempe in sensu diviso, non autem in composito cum praedeterminatione: nam requiritur ut possit positis omnibus ad agendum requisitis, inter quae praedeterminatio haec ponitur; ideoque in sensu composito cum hac praedeterminatione debet esse ea potestas. Secus causa quoque necessaria, quae in sensu diviso, h. e. remotis iis, quae certum actum determinant, potest illum non ponere, eodem iure dicenda erit libera. Impotentia proinde aliter agendi nequit esse nisi consequens, orta nempe ex ipsa determinatione voluntatis, quae cum agit non potest non agere.
Itaque eo principio statuto perimitur libertas. Quare liquet principium illud, prout causis liberis applicatur, falsum esse. Et sane illud valet, cum indifferentia est passiva. Cum autem indifferentia est activa; si principium agens sit tantum in potentia, requiritur quidem ea determinatio, quam diximus, ut in actu primo constituatur: sed hoc posito, nihil aliud postulatur ab extrinseco, sed ipsa activa facultas vi propria exerit actum, vult, aut non vult, unum prae alio eligit, absque ulla antecedente determinatione aut necessitate. Nec aliud est determinatio et aliud actus: sed est actus unus libere h. e. absque necessitate procedens a voluntate. Quodque accurate perpendendum est, exercitium libertatis consistit in hac determinatione sui sine ulla necessitate posita: ideoque ab ipsa natura libertatis excluditur necessitas dicta consequentiae. Ideo enim actus, seu determinatio voluntatis libera est, quia non sequitur necessario positis omnibus ad agendum requisitis, sed sine necessitate voluntas agit seu se determinat ad aliquid. Non tamen hic actus est absque ratione. Nam ratio sufficiens, quae postulari posset, vel est causa finalis, vel causa efficiens: causa finalis est bonitas rei apprehensa, causa efficiens est ipsa voluntas, quae non solum est causa quaedam agens, sed est domina sui actus et idcirco agit ita ut possit non agere, ita vult ut possit nolle. Quapropter falluntur qui quaerunt rationem sufficientem et completam cur sit hic actus potius quam oppositus, independentem a voluntate: hoc enim est destruere ipsam libertatem atque haec ratio non datur. Nam ut actus liber sit, id requiritur ut adsit cognitio rationalis et voluntas domina sui actus: quicumque vero ab ea actus ponatur, rationem, ut fiat, sufficientem sui habebit; haec est enim natura causae liberae, ut positis omnibus ad agendum requisitis, habeatur ratio sufficiens pro utroque actu sive volitionis sive nolitionis sive volitionis huius sive illius. Ex eo autem quod Deus est primum ens liberum non sequitur determinandos esse ab eo actus aliorum entium liberorum. Nam, ut in simili argumento dicebamus in Thesi praeced., Deus est primum ens liberum, sicut est primum ens vivens. Quemadmodum vero proprium est viventis actum sibi immanentem vitaliter elicere, ita proprium est entis liberi determinare actum suum; in hoc enim est essentia libertatis. Sicut ergo ex eo quod Deus est primum vivens non sequitur quod Deus vitaliter eliciat actus vitales creaturarum, quod ad purum putumque pantheismum rediret; ita ex eo quod est primum ens liberum, non sequitur quod determinet actus libertatis creatae; sic enim ipsum solum foret ens liberum: non enim liberum est nisi quod indifferens cum sit determinat sibi actum. Itaque oportet quidem ut actus voluntatis referatur in Deum tanquam causam primam, sed non tanquam ens liberum, quemadmodum neque actus vitales dependent a Deo ut vivens est, sed ut est causa efficiens ad extra. Secus actus voluntatis liber erit, sicut libera est actio instrumenti, quod a libero adhibetur. Quare in hac hypothesi non primum sed unicum ens liberum foret Deus; quod pantheismum sapit. Atque haec satis sint in hac re: possumus enim cetera ex philosophia supponere. Cf. Suarez De Concursu et efficaci auxilio Dei ad actus liberi arbitrii necessario Lib. Im.Nota. Tertium principium Thomistarum in hac quaestione deductum ex divina praescientia expeditum esse supponimus in Tract. de Deo.