Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
I. Dispositio alia dicitur negativa, alia positiva. Negativa eo redit ut removeat tantum id quod impediret ingressum formae. De hac dispositione non loquimur. Dispositio positiva sic nobis definienda videtur: realis habitudo subiecti, qua subiectum per se indifferens actuatum constitutur plus minus proxime idoneum ad formam suscipiendam. Dicitur habitudo realis, quia est modus quidam subiecti non consistens in negatione, sed positiva realitate. Dicitur subiectum per se indifferens, quia dispositio est proprie aliquid accidentaliter superveniens subiecto ipsumque ad hoc potius, quam ad illud determinans. Si enim hic modus est essentialis subiecto, ideoque iam ex se est subiectum ad aliquid determinatum, ea non proprie dispositio sed potentia dici debet. Dicitur plus minus proxime, h. e. per dispositionem subiectum a statu indifferentiae exiens approximat seu accedit ad formam, ad quam fit idoneum: sed plus minus accedere potest: nam quaedam dispositiones positivae immediate, quaedam mediate connectuntur cum forma. Porro illa idoneitas sive aptitudo ad formam suscipiendam est effectus formalis dispositionis, imo est formaliter ipsa dispositio.
Non idem est adaequate conceptus dispositionis positivae et meriti etiam congrui. Nam 1) meritum includit in suo conceptu obsequium praestitum alteri et refertur ad alium, a quo praemium esse debet; dispositio haberi potest citra ullum obsequium alteri praestitum et per se dicit ordinem ad subiectum, cuius est modus quodque fit aptum ad formam assequendam. 2) Meritum respicit bonum retribuendum ab alio sive ipsi merenti sive etiam alteri; dispositio respicit tantummodo formam inducendam in subiectum, cuius est dispositio; neque enim dispositio unius potest esse dispositio alterius.
Verum et meritum congruum est aliqua positiva dispositio et dispositio positiva, quae in actibus moralibus consistat, rationem habet meriti congrui saltem, ut dicemus.
IT. Certum est 1) naturam non esse per se solam dispositam positive ad gratiam. Tune enim gratia non supernaturale bonum, sed naturale esset et proinde exigentia quaedam esset in natura ad gratiam; subiectum enim positive dispositum exigit quodammodo formam, vel aliquid aequivalens. Haec autem falsa esse liquet ex theoria ordinis supernaturalis. 2) Neque natura per actus morales potest se disponere positive ad gratiam. Nam a) terminus potissimum, ad quem per actus morales potest se natura disponere, est finis ultimus naturalis: atqui ordo gratiae excedit perfectionem finis naturalis; ergo. b) Si posset ita natura se disponere, reapse natura actibus suis saltem congrue mereretur gratiam, dispositio enim per actus morales inducta est certe dignitas quaedam praemii propter actus honestos libere positos: atqui nequit natura mereri gratiam; ergo. Si se posset natura per actus morales disponere ad gratiam, exstaret in ipsa natura vel exstare posset ratio cur Deus conferret homini gratiam, nempe ea dispositio viribus naturae effecta: atqui hic est error Massiliensium reprobatus a Patribus. «Nec, ait Hilarius epist. ad Augustinum n. 4. ad incertum voluntatis Dei deduci se volunt, ubi eis, quantum putant, ad obtinendum vel amittendum evidens est qualecumque initium voluntatis.» At Patres eam gratuitatem gratiae tuebantur in omnibus, quae manifeste apparet in parvulis, in quibus nulla dispositio positiva, nulla ratio ex parte eorum antecedens gratiam assignari potest. August. De Praedest. SS. c. 12. «Omnis haec ratio, qua defendimus gratiam Dei per I. C. D. N. vere esse gratiam idest non secundum merita nostra dari, quamvis evidentissime divinorum eloquiorum testimoniis asseratur; tamen apud eos qui nisi aliquid sibi assignent, quod priores dent ut retribuatur eis, ab omni studio pietatis reprimi se putant, laborat aliquantum in aetate maiorum iam utentium voluntatis arbitrio, sed ubi venitur ad parvulos et ad ipsum Mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum, omnis deficit praecedentium gratiam Dei humanorum assertio meritorum; quia nec illi ullis bonis praecedentibus meritis discernuntur a ceteris, ut pertineant au liberatorem hominum nec ille ullis humanis praecedentibus meritis, cum et ipse sit homo, liberator factus est hominum.»
Itaque dispositio positiva ad gratiam viribus naturae parta, pugnat directe cum doctrina, quam Patres contra Massilienses defenderunt et cum theoria ordinis supernaturalis.
III. Atque haec de natura per se spectata. Si vero addas naturam in praesenti ordine esse ante gratiam in statu peccati et inimicitiae Dei, rursus ex hoc capite liquet fieri non posse ut natura se disponat positive ad gratiam; est enim positive aversa ideoque multo magis impeditur, ne ipsa se possit positive disponere ad gratiam.