Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. S. Thomas De Verit. q. XXIV. a. 11. sic describit obstinationem: «Obstinatio importat quandam firmitatem in peccato, per quam aliquis a peccato reverti non possit. Quod autem aliquis a peccato reverti non possit, potest intelligi dupliciter. Uno modo ita quod vires suae non sufficiant ut a peccato totaliter liberetur et sic quilibet in peccato mortali cadens dicitur non posse ad iustitiam redire. Sed ex ista firmitate in peccato non dicitur aliquis proprie obstinatus. Alio modo habet aliquis firmitatem in peccato ita quod neque cooperari potest ad hoc quod a peccato resurgat. Sed dupliciter est hoc. Uno modo ita quod nullo modo possit cooperari et haec est perfecta obstinatio, qua daemones sunt obstinati; adeo enim eorum mens est firmata in malo, quod omnis motus liberi arbitrii ipsorum est inordinatus et peccatum et ideo nullo modo se possunt ad gratiam habendam praeparare, per quam peccatum dimittitur. Alio modo ita quod non de facili possit cooperari ad hoc quod exeat de peccato et haec est obstinatio imperfecta, qua aliquis potest esse obstinatus in statu viae, dum scilicet habet aliquis ita firmatam voluntatem in peccato, quod non surgunt motus ad bonum nisi debiles. Quia tamen aliqui surgunt, ex eis datur via ut praeparetur ad gratiam.»

Itaque 1) obstinatio est quaedam firmitas in peccato: 2) in hac vita non est possibilis nisi obstinatio imperfecta: 3) haec non in eo consistit quod quis totaliter careat viribus resurgendi a peccato neque 4) in eo consistit quod nullus in ipso esse possit bonus motus liberi arbitrii, quo ad gratiam (nempe iustificantem) quis se praeparet. Sed 5) in eo consistit quod quis per voluntatem adeo adhaereat malo, ut difficile ipsi sit cooperari (utique gratiae) ad hoc ut exeat a statu peccati.

II. Quod ut clarius intelligatur, distinguenda est obstinatio in causa et obstinatio in effectu. Obstinatio in causa sive causa obstinationis haec assignatur a s. Thoma (ibid. a. praeced.), nempe ex parte rationis, perversio iudicii propter impetum passionis, ex parte voluntatis, habitus mali inclinatio, qui est quasi quaedam natura habentis (cf. articulum hunc et praecedentem). Cum ergo tanta est perversio iudicii et inclinatio habitus mali, ut quis difficile possit gratiae cooperari, ipse obstinatus in malo dicitur. Quare generatio perversionis iudicii rationis et malae inclinationis, quae generatio fit per actus praecedentes et paulatim, est causa obstinationis sive obstinatio in causa; ille autem status, qui ad eam consequitur, in quo quis difficile cooperatur gratiae Dei ut exeat a peccato, est obstinatio in effectu; quae actualem perversionem iudicii rationis (excaecationem) et actualem inclinationem habitus ad malum (obdurationem) complectitur.

Quocirca haec firmitas voluntatis in malo, inducta ex causis praecedentibus, est habitualis et permanens atque haec habitualis dispositio est ratio, cur subsequentes voluntatis actus plerumque exsistant ordinati in malum et non nisi motus debiles ad bonum surgant.

Itaque obstinatio in malo non est nisi species quaedam habitus sive habitualis dispositionis ex peccato relictae. Potest enim habitualis dispositio esse plus minus stabilis, potest haberi ad pauciora vel plura peccata: cum autem tanta est, ut voluntas ita firmiter adhaereat malo, ut non nisi difficile valeat se revocare ad bonum; tunc firmitas voluntatis in malo sive obstinatio vocatur. Unde quod de habitu generatim dicitur, id et de obstinatione in malo affirmandum est.

II. Unde sequitur quod huiusmodi firmitas voluntatis in malo et iugis in ea per exercitium actuum malorum perseverantia est libera voluntati, tum quia illa habitualis dispositio libere inducta est, tum quia operatio, quae fit secundum illam habitualem dispositionem, non est necessaria; habitus enim non inducit necessitatem, quamvis maximam facilitatem actus gignere valeat. Per indicii vero perversionem non ita obtenebratur lumen rationis, ut non percipiat homo se male agere; neque enim evidens homini esse potest illud quod propter passionem et malam inclinationem iudicat esse bonum sibi et idcirco apprehensio aliqua et existimatio mali manet semper, quae nisi libere sopiretur, fructus suos edere posset.

«Quod aliquis homo in statu viae non possit esse ita obstinatus in malo quin ad suam liberationem cooperari possit, ratio patet quia et passio solvitur et reprimitur et habitus non totaliter animam corrumpit et non ita pertinaciter falso adhaeret quin per contrariam rationem possit abduci» ait s. Thomas l. c. a. 11..

Difficultas proinde cooperandi gratiae, exsistente voluntate firmata in malo, quoniam consequitur eam liberam firmitatem in malo, et ipsa libera est.

Igitur obstinatio voluntatis in malo non est aliqua necessitas proprie dicta peccandi, sed est libera quaedam habitualis dispositio, qua difficilis redditur cooperatio gratiae ut a statu peccati exeatur, quae tamen, sicut quivis habitus, paulatim saltem, minui et exui potest. Haec est doctrina s. Thomae.

IV. Neque aliter sentit s. Augustinus. Data enim opera agit de hac re in Tractatu IIII. in Ioannem, ad ea verba Isaiae citata a Ioanne. «Propterea non poterant credere; quia iterum dixit Isaias: Excaecavit oculos eorum et induravit cor eorum, ut non videant oculis et intelligant corde et convertantur et sanem eos». «Dicitur enim nobis (ait n. 5): si non potuerunt credere, quod peccatum est hominis non facientis quod non potest facere» Patet quaestionem esse de obstinatis, qui et excaecati dicuntur et quorum frequentissime exemplum Augustinus ponit in iis Iudaeis, de quibus Isaias loquitur..

Iam vero qualem rationem obstinationis informaret animo Augustinus, liquet ex sequentibus. Ait n. 6. «Non poterant credere; quia hoc Isaias propheta praedixit: hoc autem propheta praedixit; quia Deus hoc futurum esse praescivit. Quare autem non poterant, si a me quaeratur, cito respondeo: quia nolebant». Ergo obstinatio Iudaeis libera erat.

Hinc permittit quidem aliis istam quaestionem (n. 8) liquidius et melius exponere: monet tamen duo h. e. «ne audeat quisquam liberum arbitrium sic defendere, ut nobis orationem, qua dicimus, ne nos inferas in tentationem, conetur auferre; rursus ne quisquam neget voluntatis arbitrium et audeat excusare peccatum».

Quocirca explicans cur non possent credere, hanc impotentiam repetit ex libera dispositione malae voluntatis (n. 9.). «Non itaque mirum est quia non poterant credere, quorum voluntas sic superba erat, ut ignorantes Dei iustitiam, suam vellent constituere... Sic autem dictum est non poterant, ubi intelligendum est quod nolebant, quemadmodum dictum est de Domino Deo nostro: negare se ipsum non potest... Sicut ergo quod Dominus negare se ipsum non potest, laus est voluntatis divinae; ita quod illi non poterant, culpa est voluntatis humanae." Unde Augustinus impotentiam huiusmodi non antecedentem, sed consequentem tantum adstruit (n. 10). «Qui tam superbe sapiunt, ut suae voluntatis viribus tantum existiment esse tribuendum, ut negent sibi esse necessarium divinum adiutorium ut bene vivendum, non possunt credere in Christum... Hinc et illi non poterant credere, non quia mutari in melius homines non possunt, sed quandiu talia sapiunt, non possunt credere.»

Ad difficultatem vero sic propositam (n. 6.) «Sed aliam causam, inquis, dicit Propheta non voluntatis eorum (nempe cur nollent credere): quam causam dicit Propheta? quia dedit illis Deus Spiritum compunctionis, oculos, ut non videant et aures, ut non audiant et excaecavit oculos eorum et induravit cor eorum.» Augustinus respondet: «Etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus deserendo et non adiuvando, quod occulto indicio facere potest, iniquo non potest.» Scilicet obdurat Deus non adiuvando, h. e. non conferendo gratiam adiuvantem, nempe actu efficacem. Verum 1) quod gratia non sit efficax, id a voluntate pendet: cur ergo gratia non conferatur efficax actu, seu cur gratia, quae confertur, non sit actu efficax, causa est voluntas. Praeterea potuisset quidem Deus gratiam aliquam conferre, quam praeviderit efficacem, sed iuste eam negavit, quia id corum voluntas mala meruit. Et ita obdurat Deus deserendo, h. e. non adiuvando, seu non conferendo gratiam actu efficacem, quod potest proinde dupliciter intelligi, h. e. vel propter demerita praecedentia negat gratiam, quam praescivit fore efficacem, vel simpliciter deserit, quatenus negante voluntate cooperationem suam gratiae sufficienti, Deus non adiuvat eam. Quia ergo, ut alibi Augustinus docet, Deus non deserit nisi deseratur; non Deus, sed voluntas est unica causa actus mali.

V. Iam vero ita definito conceptu obstinationis, quae in hac vita locum habere potest, constat facile obstinatos gratiis necessariis non privari. Id liquet 1) auctoritate s. Thomae, qui obstinationem in hac vita non vult esse nisi imperfectam, a qua proinde potest homo recedere et converti ad bonum; id porro sine gratia fieri requit: qui obstinationem in eo ponit ut quis difficile cooperetur ad hoc ut exeat de peccato; ut autem quis cooperetur, requiritur gratia Dei, cui ille cooperatur: supponit ergo adeesse gratiam, cui posset ille absolute, sed cui difficile cooperari potest. Et sane supponit in obstinatis s. Doctor motus ad bonum surgere etsi debiles; hi porro sunt motus gratiae. 2) auctoritate Augustini. Nam causa cur obstinati non possint bene agere, est quia nolunt; porro haec ratio falsa esset in sententia Augustini, si deesset gratia, quae potestatem conferat. Kursus Augustinus concedit tantum iis deesse gratiam adiuvantem sive actu efficacem, sed id ex eorum culpa esse docet: non ergo negat, imo implicite asserit obstinatis adesse gratias sufficientes praeparantes vel proxime vel remote voluntatem. Adverte in iis verbis desprendo et non adiuvando, particulam et esse explicativam: si enim sequentia aliud dicerent ac praecedentia, minus dicerent ideoque inutilia forent.

Rursus adverte quod hic Augustinus dicit Deum obdurare non adiuvando, alibi dicere Deum obdurare non miserendo, I. J. ad Simplie. q. 2. nn. 15. 16. Misericordia enim Dei est collatio gratiae adiuvantis sive actu efficacis: «cuius enim miseretur, sic eum vocat quemodo scit ei congruere ut vocantem non respuat», ut ibidem ait n. 13.

Et sane quod a Thoma audivimus, obstinationem in hac vita non esse nisi imperfectam, id iam Augustinus docuerat. Ait enim in Psal. VI. n. 8. in verba Pauli (Rom. I, 28.) dedit illos Deus in reprobum sensum: Ea est caecitas mentis: in eam quisquis datus fuerit, ab interiore Dei luce secluditur, sed nöndum penitus, cum in hac vita est. Sunt enim tenebrae exteriores, quae magis ad diem iudicii pertinere intelliguntur, ut penitus extra Deum sit quisquis, dum tempus est, corrigi noluerit; penitus enim esse extra Deum quid est, nisi esse in summa caecitate?... Huius irae inchoatio est, quam in hac vita patitur quisque peccator... et ideo non dicit (Psalmus VI. 8. Turbatus est ab ira oculus meus) extinctus est, scil. turbatus est ab ira oculus meus.»

Hinc in Psalm. XVIII. Enarrat. 1a, n. 7. docet quod «Verbum caro factum mortalitatem nostram suscipiens non permisit ullum mortalium excusari se de umbra mortis et ipsam enim penetravit Verbi calor.» Augustinus, Enarrationes in Psalmos, Psalmus XVIII, n. 7. Quantacumque igitur sit in hac vita umbra mortis, ea non est totalis, sed luce et calore divini solis adspergitur, gratia nempe, qua excaecatus possit, si velit, in viam iustitiae redire.

VI. Et re quidem vera 3) Cf. Augustinus, Tractatus in Ioannem, XLIV, n. 6. ut ex analogia quoque fidei arguamus, id fuit persuasum Augustino quod Catholicus quisque sentit et ratio ipsa demonstrat, tempus praesentis vitae esse tempus probationis et cursus nobis a Deo concessum ut operando vitam assequamur aeternam potestatemque operandi pro consecutione finis desinere desinente vitae; nunc esse nimirum tempus misericordiae, in altera vita tempus esse iudicii. Ita Tract. XLIV. n. 6. in Ioann. in ea verba: «venit nox quando nemo potest operari.» Quid dicemus de nocte ista? quando erit quando nemo potest operari? Nox ista impiorum erit, nox ista eorum, quibus in fine dicetur: «ite in ignem aeternum.» Operetur ergo homo dum vivit, ne illa nocte praeveniatur, ubi nemo possit operari. Aliud est tempus operationis, aliud receptionis. Dum vivis, fac. Et Tract. LIV. n. 5. «Nunc est tempus misericordiae, post erit iudicii.» Ergo etiam obstinati, qui hic vivunt, possunt suam salutem operari, ipsis quoque praesto est misericordia Dei; habent igitur gratias, quibus possint salvari.

VII. Quamvis ergo voluntati Dei salvificae per se non obstaret peccatores aliquos prorsus deserere, nulla amplius suppeditata gratia: sicut enim posset illos in peccato existentes morte plectere aut mente privare, ita potest quoque concesso adhuc bono naturali longioris vitae, privare omnibus gratiis eosque habere veluti iam damnandos; attamen spectata oeconomia divinae providentiae, qua tempus praesentis vitae statuitur ut tempus probationis et viae, dicendum est quod quousque Deus vivere permittit peccatores, spatium quoque poenitendi eis concedit et ideirco adhuc pertinent ad voluntatem Dei salvificam, quae omnibus confert media necessaria ad salutem. Unde August. Retract. I. I. c. XIX. n. 7. «De quocumque pessimo in hac vita constituto non est utique desperandum neque pro illo imprudenter oratur, de quo non desperatur.» Augustinus, Retractationes, I, XIX, n. 7.

Id confirmatur quoque dogmate catholico contra Novatianum constituto, nullum nempe esse peccatum quod poenitentia expiari non possit et ab Ecclesia remitti; possunt ergo et obstinati poenitentiam agere h. e. a suo lethargo resipiscere et ad Deum redire.

VIII. Adverte Augustinum in Exposit. quarumd. proposit. Epist. ad Rom. c. 12. dicere de Pharaone obdurato: «Non ergo hoc illi imputatur quod tunc non obtemperaret, quandoquidem obdurato corde obtemperare non poterat; sed quia dignum se praebuit cui cor obduraretur, priore infidelitate.» Verum haec Augustini dicta cum quadam eius singulari doctrina nexa sunt. Scilicet in errore eo versans quod initium fidei non sit Dei donum, sed per ipsum impetremus cetera dona, docet hic quod licet opera bona, quae per gratiam Dei facimus, impuentur nobis, seu nostra sint, quia volentes agimus; speciali tamen ratione fides nostra est nobisque imputatur, quia ea ex nobis solum est atque est principium et ratio cur sint cetera opera bona. Iam vero hanc falsam doctrinam, quam postea damnavit, illustrat exemplo hoc, quod nempe Pharaoni obdurato primum peccatum, quo obdurari meruit, imputetur, non imputentur ea, quae obdurationem sequuntur. Intelligenda nimirum haec sunt de speciali imputatione, qua primum peccatum imputatur, quemadmodum censebat Augustinus imputari fidem. Nam primum peccatum ex sola hominis malitia est; quae vero obdurationem sequuntur, de supplicio Dei quoque veniunt, ut ibi Augustinus loquitur, qui in poenam praecedentium peccatorum obdurat, sive deserit peccatorem. Ceterum reiecta hac falsa doctrina de initio fidei, censendus est Augustinus illud postea de obduratione sensisse quod ex eo recitavimus e Tract. LIII. in Ioann.

Affertur ex Lib. De Nat. et Grat. c. 22.* «praevaricatorem legis digne lux deserit veritatis, qua desertus utique fit caecus et plus necesse est ut offendat et cadendo vexetur vexatusque non surgat, ut ideo tantum audiat vocem legis, qua admoneatur implorare gratiam Salvatoris.» Verum 1) si admonetur implorare gratiam Salvatoris, ergo id potest; igitur habet saltem gratiam orandi. 2) Desertio haec non est ex negatione omnis gratiae, sed gratiae actu auxiliantis. Poena quidem in eo est, quod uberiores gratias vel efficaces Deus non conferat, Palm. De Grat. non vero quod omnem neget gratiam; nam omnia, quae in hoc statu fiunt, et peccata esse testatur Augustinus et homini imputari; neque imputari tantum docet propter primum peccatum, sed singula per se; nam auctis hisce peccatis augeri quoque poenam dicit. Porro si gratia deesset, potestas iuxta Augustinum deesset vitandi peccata; unde iniuste imputarentur. Ergo.

Dices quaedam esse peccata irremisibilia, ut liquet ex Matth. XII. 31. 32. spiritus blasphemiae non remittetur: quicumque dixerit verbum contra Filium hominis remittetur ei: qui autem dixerit contra Spiritum S. non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro. Nonne obstinatio in malo posset esse huiusmodi peccatum in Spiritum S.? Respondeo remittens lectorem ad ea, quae in hac materia disputavi in Tract. De Poenit. Th. IX.