Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Gratia habitualis simpliciter dicitur illud donum, quo homo formaliter et permanenter iustus est Deoque acceptus, etsi nihil agat. Sunt autem et alii habitus supernaturales, qui hominem formaliter perficiunt, quamvis non iustificent, ut habitus fidei, spei, qui, ne confusio fiat, non vocantur gratia habitualis, sed simpliciter habitus seu virtutes. Proprium horum omnium est quod homo per ea perficitur secundum statum.

Gratia actualis est, qua homo perficitur secundum actum seu operationem, quae et praecedere potest et subsequi sanctificationem. Proprium est gratiae actualis disponere ad iustificationem, etsi non id solum ipsa praestet: proprium est gratiae habitualis simpliciter dictae, formaliter sanctificare. Gratia habitualis ceterique habitus sunt aliquid permanens; id enim proprium est habitus.

Gratia actualis est tum auxilium Dei, quod est in nobis principium actus salutaris, tum ipse actus, qui et ipse donum Dei est potestque esse principium alterius actus salutaris, ut postea videbimus. Haec altera gratia vero quae vel in actu est posita, vel propter actum datur, est aliquid transiens, quemadmodum transit actus.

II. Exsistentia utriusque gratiae manifesta est. Et primo quidem ex fidei analogia. Constat enim iustos vivere vitam aliquam supernaturalem et divinam. Porro vita dupliciter spectari potest, h.e. tum in actu primo, tum in actu secundo. In actu primo est ipsa essentia rei viventis, ipsum principium, a quo elici possunt actus vitae. In actu secundo vita est ipsa operatio eiusdem principii: illud est permanens, hoc transiens. Cum autem vita divina non nisi per aliquam participationem sit in nobis, principium vitae supernaturalis nequit se habere nisi ad modum formae accidentalis inherentis permanenter et haec est gratia habitualis, qua similes Deo efficimur filiique eius et amici constituimur. Huius exsistentia evidens est in parvulis baptizatis, qui gratiam Dei habent, non autem actualem, actuum enim incapaces sunt: ergo habitualem. Ut autem vita divina in actu secundo exeratur, divinum auxilium requiritur, quod datur ut actus sit, quod ideirco desinit desinente actu; est ergo aliquid transiens.

II. Et sane idem evincitur ex divina testificatione. Occurrunt enim frequenter in Scriptura testimonia, quae utramque gratiam significant. Gratia enim habitualis et permanens significatur, cum mentio fit novae creaturae Gal. VI. 15; adoptionis Rom. VIII. 15. 23: filiationis Rom. VIII. 14: Ioan. I. 12; regenerationis Tit. III. 5; Ioan. III. 5; revocationis ad originalem similitudinem, in qua conditus est homo Ephes. IV. 23.Haec enim omnia aliquid habituale et permanens praeseruunt. Gratia vero actualis et transiens significatur, cum Deus dicitur aptare homines in bono, ut faciant eius voluntatem, faciens in eis quod placeat coram se. Hebr. XIII, 21. cum Deus dicitur operari in nobis velle et perficere. Philip. II, 13. cum docemur quod nemo potest dicere: Domine Iesu, nisi in Spiritu S. I. Cor. XII, 3. cum docemur quod non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. 2. Cor. III, 5. Haec enim, quae per Deum adiuvantem exhibentur fieri, actus sunt, transeunt; unde et iis transactis desinit auxilium illud, quod propter ea datur.

Accedit authenticum magisterium Ecclesiae. Synod. Trid. Sess. VI. De Iustificatione, canone 3. haec ait de gratia actuali: «si quis dixerit sine praeveniente Spiritus S. inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur: A. S.» Et canone 2. haec habet de gratia habituali: «si quis dixerit homines iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi vel sola remissione peccatorum, exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum S. diffundatur atque illis inhaereat aut etiam gratiam, qua iustificamur, esse tantum favorem Dei: A. S.»

IV. Atque haec sufficiant ad demonstrationem thesis, quandoquidem universa tractatio sequens de gratia actuali uberrime est instituenda. Gratia vero habitualis alium tractatum sibi vindicat, quem, si superis placebit, postea edemus. Itaque agendum nobis est de gratia creata, supernaturali, actuali, quae in negotio iustificationis, nisi subiectum impar sit ad actus eliciendos, prior est, cuius proinde notionem Tridentina Synodus praemisit alteri: Cf. Sess. VI. capp. 5. 6. Porro universa tractatio de gratia actuali quinque quaestionibus absolvetur: 1ª de natura, 2ª de necessitate, 3ª de gratuitate, 4ª de efficacia, 5ª de distributione gratiae actualis.