Tractatus de Gratia Divina Actuali

Domenico Palmieri

Tractatus de Gratia Divina Actuali

Domenico Palmieri (1829–1909)

First published 1885

Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.

Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae

Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.

Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.

Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.

Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.

Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.

I. «Cum gratia, ait s. Thomas I. II. q. CXI. a. 1. ad hoc ordinetur, ut homo reducatur in Deum, ordine quodam hoc agitur, ut scilicet quidam per alios in Deum reducantur. Secundum hoc igitur duplex est gratia, una quidem per quam ipse homo Deo coniungitur, quae vocatur gratia gratum faciens, alia vero, per quam unus homo cooperatur alteri ad hoc quod ad Deum reducatur: huiusmodi autem donum vocatur gratia gratis data, quia supra facultatem naturae et supra meritum personae homini conceditur.» Itaque gratia gratum faciens est donum, per quod homo fit intrinsece acceptus Deo; gratia gratis data est donum supernaturale gratuitum, ad aliorum spiritualem salutem per modum ministerii promovendam collatum.

Appellatio haec gratis data non est accipienda sensu exclusi subiecti, ac si ipsa sola sit data gratis; utraque enim gratia est gratuita: sed cum gratia gratum faciens appellationem certam sortiatur ex proprio munere, alia gratia, ut ab ea distinguatur, retinet generis appellationem, quae proinde accipienda est sensu exclusi praedicati h. e. donum gratis datum tantum, nempe non gratum faciens. Appellatio haec gratis data profecta est a Matth. X, 8. ubi numeratis quibusdam ex his gratiis, subdit Christus: gratis accepistis: gratis date.

Esse hoc aliud donum supernaturale collatum homini praeter illud, quod hominem facit Deo gratum, constat ex doctrina Pauli 1. Cor. XII. 4. seq. Ibi enim sermo est de donis Spiritus S., quae Spiritus dividit singulis prout vult; sunt ergo supernaturalia et gratuita. Porro ibi sermo est de donis, quae non sunt omnibus hominibus destinata, sed alii datur loc donum, alii aliud et liquet pluribus hominibus, etsi obicem non ponant, nullum ex iis donis duri; at gratia gratum faciens est omnibus hominibus destinata omnibusque confertur, nisi ipsi homines obicem ponant. Praeterea haec dona ibi a Paulo dicuntur manifestatio spiritus: porro manifestatio spiritus non est per se in bonum illius, in quo fit manifestatio, sed illius, cui fit manifestatio h. e. aliorum quibus manifestatur; quamvis inter hos possit esse et ille, in quo fit manifestatio. Hoc vero proprium est gratiae illius, quam diximus gratis datam. Unde Paulus ait manifestationem Spiritus esse ad utilitatem τοῦ συμφέροντος, h. e. ad utilitatem eorum quibus manifestatur; quae interpretatio probatur etiam ex speciali natura horum donorum. Nam, e. g., sermo sapientiae, gratia curationum, operatio virtutum, quae ibi enumerantur, manifestant quidem Spiritum, qui est causa horum effectuum; sed utilitas, quae est finis huius manifestationis, non est propria eius, qui loquitur, qui curat, qui miracula facit, sed propria est omnium, quibus Spiritus per ea manifestatur. Itaque donum gratum faciens per se non supponit nisi personam, cui confertur; donum gratis datum supponit societatem, in qua alii ab aliis iuvari possint. Cf. Matth. X, 7. 8. Marc. XVI, 20.

II. Duplex est ergo discrimen inter utramque gratiam. Primum, quod gratia gratum faciens datur per se in utilitatem illius, qui eam accipit, et quidem in hunc finem ut iustus et gratus Deo sit: licet exinde propter eam fiat habilis ad alios iuvandos; sed hoc est per accidens, illud per se intenditur, cum ea gratia confertur. E contrario gratia gratis data confertur in utilitatem camque spiritualem aliorum: quamvis et illi ipsi, qui eam accipit, utilitatem afferre possit; sed hoc est per accidens, illud per se intentum. Unde in definitione dictum est per se. Alterum vero discrimen est, quod gratia gratum faciens sit omnibus destinata et aliqua saltem cunctis hominibus conferatur, ita ut opera gratiae gratum facientis sint constituta in potestate arbitrii singulorum et ex eo solum sit quod sancti et salvi homines non evadant; gratia vero gratis data neque omnibus destinata sit ut promissa neque, generatim saltem, in nostra sit potestate illam acquirere. Dico generatim saltem: excipienda sunt enim duo, h. e. character ordinis sacri et iurisdictio ecclesiastica, quae, quia integrum est cuique illa acquirere, negant quidam inter gratias gratis datas recensenda. esse. Quod immerito fieri censemus: cum ratio propria gratiae gratis datae maneat et in illis, nempe donum supernaturale datum in utilitatem aliorum. Quocirca potius subdivisio facienda est huius generis, quam novum genus expiscandum. Scilicet ut sit adaequata divisio gratiae gratis datae, ita divisio institui potest, ut gratia gratis data sit vel ordinaria (character, iurisdictio ecclesiastica) vel extraordinaria (cetera dona). Apostolus sane in 1ª Cor. 1. c. enumerat utramque speciem gratiarum gratis datarum.

Quaenam autem sint singillatim gratiae gratis datae et quomodo conterantur, discere potes a s. Thoma, II. q. CXI, a. 4. collatis Suárez Prolegom. III. De Gratia cc. 4. 5. Bellarmino, De Grat. et lib. arb. L. I. c. 10. aliisque Theologis in q. citatam Thomae.

III. Potiorem esse gratiam gratum facientem gratia gratis data probatur testimonio Pauli 1. Cor. XII. ubi postquam gratias gratis datas enumeraverit, subdit 31. aemulamini autem charismata meliora et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. Sequitur vero immediate sermo et laus charitatis, quae est gratia gratum faciens. Et sane, ut arguit s. Thomas I. II. q. CXI, a. 5. «unaquaeque virtus tanto excellentior est, quanto ad altius bonum ordinatur. Semper autem finis potior est his, quae sunt ad finem. Gratia autem gratum faciens ordinat hominem immediate ad coniunctionem ultimi finis: gratiae autem gratis datae ordinant hominem ad quaedam praeparatoria finis ultimi, sicut per prophetiam et miracula et alia huiusmodi homines inducuntur ad hoc, quod ultimo fini coniungantur. Et ideo gratia gratum faciens est multo excellentior quam gratia gratis data.»

Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.

Caput I: De Gratiae actualis natura

Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit

Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.

Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.

Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.

Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.

Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.

Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.

Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.

Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert

Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.

Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.

Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.

Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem

Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.

Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.

Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis

Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis

Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.

Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.

Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.

Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit

Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.

Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.

Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.

Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.

Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.

Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.

Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.

Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.

Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis

Parergon I: De quadam sententia Ripalda

Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam

Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.

Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.

Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.

Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.

Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.

Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.

Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.

Caput IV: De Gratiae actualis efficacia

Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses

Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.

Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.

Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam

Controversia cum haereticis

Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.

Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.

Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.

Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.

Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.

Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.

Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.

Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.

Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.

Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.

Controversia inter scholasticos

Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.

Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.

Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.

Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.

Thesis V: Immerito tandem Thomistae obiiciunt nobis doctrinam s.

Thesis VI: lisdem pene omnibus argumentis hactenus allatis reiiciendum censemus quoque systema illud circa gratiam, quod Augustinianum audit. 1.

Thesis VII: Suppositis principiis fidei in hac materia: gratiam nempe interiorem praevenire et adiuvare nostram voluntatem, omnium actuum salutarium principium esse gratiam Dei, gratiam Dei vere sufficientem dari, liberum arbitrium integrum manere sub gratia gratiamque Dei abiicere posse seu Dei gratiae resistere: ita doctrinam catholicam hanc explicandam censemus.

Thesis VIII: Infallibilis proinde connexio futura gratiae, si haec datur, cum bono opere non est adaequate petenda ex efficacia virtutis gratiae et ex divina omnipotentia, sed ea supposita, formaliter petenda est ex divina praescientia, quae noscit quid sub qualibet gratia actura sit voluntas creata, si ea gratia ipsi donetur.

Thesis IX: Quum non modo bene agendi facultas, sed ipse bonus actus et consensus voluntatis a gratia pendeant, si fiat, quippe qui est a voluntate non per se sed per gratiam praeparata ut fiat; pronum est colligere, eum, qui bene operatur, nihil habere quod non acceperit Deumque esse qui illum discernit.

Thesis X: Talis autem explicatio doctrinae catholicae idoneis fundamentis innititur.

Caput V: De distributione gratiarum

Thesis I: Nulla Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus secundum praesentes, quas habent, vires, sunt impossibilia: praesto quoque illis est semper gratia necessaria, qua possibilia fiant.

Thesis II: Nemo est in hac vita adeo obstinatus in malo, ut quavis gratia sufficiente ad resipiscendum et salutem consequendam sit destitutus.

Thesis III: Nullis hominibus adultis vel infidelibus media opportuna aut gratiae sufficientes negantur, quibus ad agnitionem valeant venire veritatis salutemque tandem obtinere.

Thesis IV: Quemadmodum Deus nemini neget auxilia sufficientia ad salutem assequendam, non eadem tamen est quoad singulos distributio gratiarum.

↑ Top of work