Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.
Caput IV: De Gratiae actualis efficacia
Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses
Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.
Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.
Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam
Controversia cum haereticis
Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.
Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.
Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.
Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.
Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.
Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.
Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.
Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.
Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.
Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.
Controversia inter scholasticos
Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.
Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.
Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.
Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.
Thesis V: Immerito tandem Thomistae obiiciunt nobis doctrinam s.
Thesis VI: lisdem pene omnibus argumentis hactenus allatis reiiciendum censemus quoque systema illud circa gratiam, quod Augustinianum audit. 1.
Thesis VII: Suppositis principiis fidei in hac materia: gratiam nempe interiorem praevenire et adiuvare nostram voluntatem, omnium actuum salutarium principium esse gratiam Dei, gratiam Dei vere sufficientem dari, liberum arbitrium integrum manere sub gratia gratiamque Dei abiicere posse seu Dei gratiae resistere: ita doctrinam catholicam hanc explicandam censemus.
Nimirum gratia, qua formaliter voluntas constituitur elevata, illustrata, inspirata, ex se ipsa efficaciam habet tum physicam, supernaturales conferendo vires, tum moralem, ad opus bonum, ut par est, praeparando voluntatem: quae efficacia est efficacia virtutis et a divina omnipotentia ac sapientia pendet. Connexio vero gratiae cum actu bono determinatur exercitio liberi arbitrii, non quidem naturaliter agentis, sed elevati: quod proinde non nisi per vires gratiae consentit, dum posset per naturae vires dissentire. Quare efficacia connexionis gratiae cum effectu utrumque elementum complectitur, efficaciam nempe virtutis propriam gratiae liberique arbitrii determinationem. Porro gratia, quae effectum obtinet, dicitur secundum Augustinum congrua, eius vero congruitas in actu primo opus non est ut affirmetur.
I. Habenda sunt prae oculis quae praesupponimus: ex doctrina enim fidei argumentari oportet. Ea iam in praecedentibus stabilivimus. Ea itaque explicatio efficaciae gratiae proferenda est, quae haec omnia harmonice simul una componat et gratiam Dei praevenire nostras voluntates principiumque esse omnis actus salutaris et pariter liberum arbitrium integrum sub gratia manere liberosque esse actus salutares, gratiae proinde Dei resisti posse; utrumque enim est ex aequo de fide, gratiae nempe necessitas et efficacia atque arbitrii libertas in ordine salutari. Item cum his componenda est gratia vere sufficiens, quae scilicet secundum communem cogitandi et loquendi rationem digna vere sit hac appellatione sufficiens: secundum hanc normam enim Ecclesia suis terminis utitur. Ea ergo doctrinae catholicae explicatio, quae haec omnia amico foedere componat, reiicienda certe non est et si ipsa sola, vel prae ceteris id praestet, recipienda vel aliis praeferenda erit.
Hanc methodum disputandi, quae ex articulis fidei immediate procedit, sicut in aliis quaestionibus ad res revelatas spectantibus, ita et in hac securiorem esse nemo dubitabit, licet conclusio colligenda nondum sit res definita, quam si ex auctoritate alicuius vel probatissimi doctoris argumentari vellemus, si is praesertim antea scripserit quam plures hac super re decisiones ab Ecclesia ederentur. Quod constat primum ex eo quod Ecclesiae auctoritas praeferenda semper omnibus est, idque non solum aliqua veluti theoretica professione; sed practico exercitio, ut proinde non doctrinam Ecclesiae ad sententiam puta Augustini, sed Augustini sententias ad doctrinam Ecclesiae exigamus, dum fieri potest: quod si manifestum esset quoad aliquod doctrinae caput id fieri non posse, novimus profecto cuinam primae imo unicae partes deferendae sint, si non sumus Ianseniani. Praeterea quis nos certiores facit doctrinam alicuius vel probatissimi doctoris immunem prorsus esse ab omni labe, non esse in aliquibus rebus mancam vel identidem aliquid ab eo non excidisse, quod minus sit rectum? neque enim hic est Ecclesiae sensus commendantis alicuius viri doctrinam. etrinam. Neque dicas Romanam Sedem per Hormisdam (epist. ad Possessorem) suam esse declarasse doctrinam Augustini de gratia: nam lº Hormisdas non provocavit nisi ad libros Augustini scriptos adversus Massilienses, 2o perperam in nostra praesenti controversia hoc testimonium Romanae Sedis profertur; nam haec commendatio Romanae Sedis spectat ad doctrinam Augustini de necessitate et gratuitate gratiae, non ad quaestionem de efficacia eius seu de modo, quo eius efficacia cum libertate hominis componitur, quae est quaestio nostra.
Scio utique non paucos, ut auctoritatem Augustini sibi vindicent, ita historiam controversiae pelagianae instituere vel pervertere, ut videatur Augustinus cum Pelagianis disputasse de hac ipsa efficacia gratiae; sed, praeterquamquod falsum id esse iam ostendimus, id quoque rursus demonstrat quam parum idonee postularetur ut ab Augustini auctoritate vel solum vel praecipue quaestionis solutio pendeat; cum nondum omnes eruditi unanimes sint in definiendo qua de re disputaverit, de qua non disputaverit Augustinus. Teneamus ergo primum, cum exstant, dogmata ab Ecclesia sancita eademque plene iuxta sensum, quem verba ipsa praeferunt, amplectamur, tum secundum haec huius vel illius doctoris doctrinas consulamus.
II. Adverto sermonem nunc esse proprie de gratia interiore. Haec tamen gratias exteriores supponit, quibus disponitur et iuvatur subiectum, ut vim suam in eo gratia exerat. Nam et gratiae exteriores requiruntur, e. g. magisterium fidei multumque conferre possunt ad bene agendum, eae praesertim, quae sitae sunt in remotione vel diminutione impedimentorum. Quare auxilium divinum, quo ad sancte operandum iuvamur, utroque elemento constat, interiori et exteriori gratia: exteriori remote et ad modum occasionis vel conditionis, interiori proxime et efficienter; actus enim salutaris supernaturalis non est efficienter nisi a gratia interiore, seu a voluntate elevata.
III. His positis prima pars, post ea quae hactenus diximus de natura gratiae, non indiget demonstratione. Cum enim gratia sit posita in viribus physicis et moralibus, quibus voluntas instructa agit, ipsa gratia ab intrinseco habet efficaciam, qua actus supernaturalis et salutaris edatur; quemadmodum quaccumque causa habet ab intrinseco efficaciam ad eum effectum. edendum, cui est proportionata. Et quia ne dum morales vires sed physicas confert, eius efficacia intrinseca est etiam physica. Est enim gratia physicum principium actus, tum quia vires physicas, quibus fit actus, ipsa sunt gratia, tum quia illustratio et inspiratio quibus voluntas moraliter movetur, sunt etiam reales modi, quibus instructa voluntas elicit actum. Quocirca gratia est immediatum principium actus salutaris; procedit is enim immediate a viribus quibus aucta voluntas operatur. Haec dicitur efficacia virtutis; est enim efficacia gratiae spectatae prout est virtus, sive effectus sequatur, sive secus.
COROLLARIUM. Perperam ergo obiicitur defensoribus huius sententiae, quod gratiae Dei non adserant nisi efficaciam moralem. Perperam quoque status quaestionis inter utramque scholam hoc pacto statuitur: nempe utrum efficacia gratiae sit physica an moralis. Physicam enim efficaciam gratiae utrique tribuimus: sed status quaestionis hic est; utrum exsistente gratia, quacum actus certissime fieri potest absque ullo alio auxilio, actus necessario exsistat necessitate consequentiae ad cam gratiam, an exsistat quia sub illa gratia et per illam libere voluntas se determinat ad bonum, potens eidem resistere.
IV. Porro haec efficacia pendet a divina omnipotentia. Nam generatim vires conferre ad aliquid, opus est potentiae solusque Omnipotens vires conferre potest ad opus supernaturale. Speciatim vero si vires physicae considerentur, eae rursus quatenus tales omnipotentiae formaliter referuntur acceptae; nam sicut est opus omnipotentiae creare naturam, ita eiusdem opus est elevare naturam. Si vero vires morales spectentur, pendent tum ab omnipotentia; eo quod vires quaedam sunt, tum speciatim a sapientia divina prout sunt apte comparatae ad flectendam voluntatem; opus est enim sapientis ea media opportuna disponere, quibus voluntas alterius sufficienter excitetur et alliciatur ad opus.
V. Quod autem dicimus in Thesi de connexione gratiae cum actu bono, id demonstratum manet ex hactenus disputatis. Nam vel actus bonus sequitur ex eo solum quod gratia est per se efficax ideoque posita gratia, necesse est ut actus sequatur, vel gratia quidem potestatem confert, sed determinatio actus a voluntate libere pendet; cum ergo primum falsum sit, restat secundum. Itaque haec duo certa sunt: negative, posita gratia, non necessario sequitur consensus voluntatis; posita gratia, voluntas est, quae nativa libertatis vi determinat sese, ita ut si ipsa nolit, nulla habeatur connexio gratiae cum opere bono. Connexio enim haec non est nisi exsistentia actus boni ex viribus gratiae, actus autem libere procedit a voluntate: ergo voluntas est, quae libere determinat hanc connexionem.
Cum vero dicitur talis connexio pendere a voluntate, non est cogitanda voluntas sola secundum suas naturales vires. Ut enim iam explicavimus, principium actus salutaris est voluntas libera elevata, illustrata, inspirata; libere proinde se exercet voluntas in ordine supernaturali sed voluntas elevata, illustrata, inspirata; ideoque exsistentia actus salutaris sive ipsa eius con- nexio cum gratia pendet a libero exercitio voluntatis agentis secundum vires supernaturales; sicut exsistentia actus honesti naturalis determinatur a voluntate agente secundum vires na- turae. Cf. Th. XVII.
Hoc autem est discrimen inter naturales vires et superna- turales, quod iis uti possumus et ad bonum et ad malum; vi- ribus vero supernaturalibus non nisi ad bonum. Verum voluntas elevata et instructa viribus supernaturalibus retinet vires naturales, sicut manet natura iisque uti potest, quia potest peccare. Cum itaque voluntas secundum vires superna- turales libere consentit gratiae, potest dissentire secundum naturales vires; dissentiens autem abiicit gratiam, quod est resistere gratiae vel gratiam in vanum recipere.
Quocirca cum dicitur efficaci connexionis gratiae cum opere bono, utrumque elementum comprehenditur; ut enim connexio haec exsistat, requiritur et efficacia virtutis gratiae et libera determinatio voluntatis. Sicut et in ordine naturali ut actus exsistat, postulatur tum vis voluntatis, tum libera determinatio, sive actus liber huius vis. Quapropter efficaciam connexionis non repetimus a sola libera determinatione voluntatis: quia cum efficacia dicitur, significatur vel significari potest vis ipsa per quam actus exsistit, quae est vis gratiae.
VI. Gratia efficax sive efficiens, quae nempe effectum ob- tinet, appellari solet, auctore Augustino, gratia congrua. Augu- stinum auctorem esse huius appellationis liquet ex testimoniis eius citatis sub Th. L. n. 5. Congrua scilicet dicitur, quia per eam ita homo vocatur, ut reapse vocantem sequatur. Quare non significatur tantum quod ea gratia sit conveniens vocato; nam omnis gratia sufficiens talis est et sic potest congrua dici; sed significatur congruitas specialis, sive maior, quatenus non solum apta est sed etiam praeterea effectum assequitur. Ratione ergo effectus, qui obtinetur, tali appellatione ea gratia insignitur.
Censuit Faure (in Enchir. c. 52.) iam in actu primo gratiam esse congruam, eo quod spectatis omnibus adiunctis iam est apta consensui certe obtinendo. Id saltem videtur sensisse Augustinus, qui efficaciam huius gratiae explicans, monet non omnes uno modo affectos esse, quosdam contemperatos, quosdam non contemperatos esse vocationi (cf. eius verba pag. 468.) et ideo etsi omnes vocati sint, non omnes esse electos. Nihilominus non videtur esse adserenda talis congruitas gratiae in actu primo. Nam a) cuilibet gratiae potest per se voluntas consentire et resistere atque potest consentire minori, resistere maiori. b) Ratio, cur haec congruitas requiratur, ea est ut integrum sit Deo, si velit, praedefinire actus bonos, eligere eas gratias suppeditandas, quae sint futurae infallibiliter congruae et quas proinde ut tales iam novit. Atque ut id noscat, non est necessaria ea congruitas gratiae in actu primo; nam satis est quod per scientiam mediam praesciat Deus quibus gratiis esset consensura voluntas, h. c. praesciat gratiarum congruitatem in actu secundo conditionate. Nec verum est quod gratia, quae effectum obtinet, sit prae aliis apta, ut iam monuimus («), sed solum quod effectum sit obtentura; id autem propter consensum voluntatis verum est. Haec autem volumus accipi dicta generatim de gratiis, quae ordinarie conferri solent. Excipimus enim gratias extraordinarias, ea vi morali praeditas ut a priori impossibile moraliter sit hominem iis non sponte et libere cessurum.
COROLLARIUM. Quoniam admittimus gratias praevenientes, quibus voluntas a Deo movetur ad actum salutarem, quae motio est prior proinde eodem actu, admittimus determinationem voluntatis, qua haec excitatur ad agendum (Th. LII. 1.), quae rursus prior est actu, ad quem excitat; liquet nos quamdam praemotionem et praedeterminationem admittere: sed hae quantum distant a praemotione et praedeterminatione thomistica! Ad has propter earum intrinsecam efficaciam necessitate consequentiae sequitur actus, sub illis libertate indifferentiae fruens se determinat voluntas.