Tractatus de Gratia Divina Actuali

Pariter gratia omnis est efficax, si efficax illud dicatur, ut merito dicitur, quod potest aliquid efficere. Quia vero non omnis gratia suum sortitur effectum, ideo ratione habita termini sive effectus, qui adest vel abest, gratia dividitur in sufficientem et efficacem; ut efficax vocetur illa, quae efficiens est, seu cum effectu coniuncta est, sufficiens, quae licet potestatem antecedentem et completam tribuat operandi, cum effectu tamen non coniungitur. Huius realis divisionis affirmatio eo spectat, ut statuatur non eas solas a Deo hominibus lapsis dari gratias, quae sint cum effectu coniunctae, sed alias quoque a Deo conferri, quae potestatem eandem antecedentem et completam ad agendum tribuant, suo tamen effectu, ex hominis arbitrio, sint destitutae ideoque gratiae Dei posse resisti. Quae quidem est doctrina, quam contra haereticos catholica adserit Ecclesia.

I. Omnis potestas est sufficiens ad id ad quod est ordinata seu aliis verbis ad id quod potest; in hoc namque est posita sufficientia virtutis, sufficientia enim dicitur quoad aliquem effectum determinatum et tune virtus sufficiens dicitur cum illud potest, seu cum potestatem habet illum faciendi. Porro omnis potestas comparata cum eo ad quod ordinata est et quod ea dicitur posse, est potestas, quae non requirit aliam vim sibi superaddi ut illud possit; secus enim falsum esset quod ipsa illud possit, sed foret ad summum potestas alterius effectus minoris. Iam vero gratia omnis potestatem confert operandi salutariter, non quaevis gratia cuiuscumque actus potestatem dat, sed singulae gratiae pro certis et determinatis actibus dant potestatem. Haec potestas, quae est ratio cur actus sit, est potestas antecedens ipsum exercitium facultatis. Itaque quoad illos actus, propter quos gratia potestatem confert, eadem gratia sufficiens est; omnis ergo gratia est sufficiens ad id propter quod datur. Cum ergo sufficientia posita sit in potestate et haec prior sit actu sive operatione ideoque sit etiam non exsistente actu; hinc sufficientia gratiae eadem manet, sive actus, propter quem datur, exsistat, sive secus.

II. Penes probatos latinos Scriptores terminus efficar significationem habet potestatis; illud nempe significat quod potest efficere, sive actu efficiat, sive non: actuale enim exercitium non requiritur ut vere alicui adscribi possit appellatio efficacis. Si igitur hoc sensu, quem nemo reiicere potest, sumatur terminus efficax, tune omnis gratia est vere efficax, sicut et vere sufficiens, sive potest illum actum propter quem datur.

II. Cur ergo distinguitur gratia in sufficientem et efficacem? Abstractione facta a quovis systemate speciali, quod non spectat ad fidem et interpretatione adhibita, quae admitti debet in quovis systemate quaeque ad fidem sufficit; distinctio haec petitur ex termino extrinseco h. e. effectu, qui potest esse et non esse et reapse modo est, modo non est. Illa ergo gratia, quae suum sortitur effectum, quae actum bonum voluntatis reapse producit, dici consuevit gratia efficax (satius diceretur efficiens), ut per terminum efficax non sola potestas efficiendi sed actualis efficacia significaretur. Porro contracto termino efficax ad eam specialem significationem, gratia quae cum actu bono non coniungitur, non dicitur efficax, sed retinet appellationem sufficientis, cuius appellationis veritas sola potestate absolvitur. Ut haec propria significatio, qua excluditur positio actus, magis determinetur, solet quoque gratia vocari pure sufficiens. Itaque hac distinctione non discrimen naturae, sed facti significatur.

Ratione enim naturae utraque habet efficaciam virtutis; utraque enim est sufficiens, sed ad factum quod spectat, deest alteri connexio cum actu libero salutari, quam altera habet et ideo ea manet in statu purae sufficientiae.

IV. Porro ut haec distinctio sit vera in ordine logico, satis est quod gratia possit concipi coniuncta cum effectu et possit concipi seiuncta ab effectu. Ut autem sit vera etiam in ordine reali sive historico, necesse est ut gratia aliqua per se sufficiens et efficax in actu primo, sit quoque efficax in actu secundo et aliqua gratia per se sufficiens et efficax in actu primo, non sit in actu secundo efficax. Id porro est quod affirmatur ab iis, qui distinctionem hanc gratiae in sufficientem et efficacem affirmant esse realem.

Quaeritur enim utrum omnis gratia, quae a Deo confertur hominibus lapsis, sit efficax h. e. cum actu bono coniuncta. Affirmant calviniani et ianseniani, idcirco negant exsistere gratias pure sufficientes. Iansenius De Gratia Christi. L. III.Cf. Stephanum Dechamps L. I. Disp. 8. Negant Catholici, qui proinde contendunt gratias dari quoque pure sufficientes. Quaestio est maximi momenti. Si enim non dantur gratiae nisi efficaces; quotiescumque effectus abest, defuisse quoque dicenda est gratia, ut docet Iansenius De Grat. Christi. L. II. c. 25. et ideo quotiescumque homo peccat, caruit gratia, qua posset agere salutariter. Hinc prima propositio Iansenii: «Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia, deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant.» Et quia gratia manens pure sufficiens est ea, cui voluntas resistit; hinc ea gratia sufficiente negata, sequitur quoque altera Iansenii propositio: «Interiori gratiae in statu naturae lapsae nunquam resistitur»; gratiae enim efficaci h. e. coniunctae cum effectu non resistitur.

V. Probandum est igitur dari gratias quoque pure sufficientes h. e. non omnes gratias, quas Deus confert, suum sortiri effectum, sed ab actu bono seiunctas esse. Et quia haec seiunctio non ex natura gratiae repetenda est, quae sufficiens cum sit, par est per se effectui producendo; ex solo arbitrio voluntatis ea repeti potest. In thesibus praecedentibus negavimus necessitatem consecutionis actus boni et proinde affirmavimus possibilitatem defectus eiusdem, heic praeterea factum quoque asserimus, asserentes reapse dari gratias, quae sint pure sufficientes, gratias nimirum quae potestatem antecedentem et completam operandi tribuunt, carent tamen effectu sive ab actu bono, propter quem dantur, seiunetae sunt.

Gratia itaque pure sufficiens est gratia, quae dat potestatem ad actum potestatemque integram, ita ut ex parte principii agentis nihil aliud postuletur; secus enim non esset sufficiens, est gratia, qua praeparatur voluntas a Domino, qua ut boni aliquid agant tangit Deus paternis inspirationibus corda fidelium, est ea gratia, iuxta Augustinum, quae dat velle, facit ut faciamus (Cf. Th. XLIV. p. 1ª.) Est tamen simul talis ut cum effectu non sit coniuncta, et ideo vocatur pure sufficiens, seu simpliciter sufficiens. Huius exsistentia probanda est.

VI. Probatur 1) auctoritate Scripturarum. Ex Scripturis docemur praecepta legis Dei obligare omnes homines, saltem qui ea noverunt tum iustos, tum peccatores, pariter ex Scripturis docemur observationem legis, quam Deus exigit saltem a iustis (ut minimum dicamus) esse observationem salutarem, quae nempe in vitam aeternam iustos perducere possit: constat autem ex iisdem Scripturis observationem legis salutarem sine gratia Dei fieri non posse. Iam vero ex his consequitur, ergo omnes homines, iusti saltem, possunt observare salutariter legem Dei, ergo gratiam habent necessariam, quae conferat hanc potestatem, ergo cum non observant et peccant, poterant observare salutariter, ergo cum peccant, gratiam habebant qua poterant, si voluissent, observare; porro plures iusti peccant reapse: ergo ii habuerunt gratiam ne peccarent: ea autem gratia sine effectu fuit; ergo reapse gratiae pure sufficientes dantur.

Et re quidem vera reprehenduntur peccatores a Deo et reprehenduntur co quod cum Deus omnia iis media ad bene vivendum abundanter fuerit impertitus, ii tamen peccare voluerint. Isaiae V, 3. seqq. Nunc ergo habitatores Ierusalem et viri Iuda, iudicate inter me et vineam meam. Quid est quod debui ultra facere vineae meae et non feci ei? An quod exspectavi ut faceret uvas et fecit labruscas? Vinea penes prophetas frequenter est populus electus (cf. Isaias III, 14. XXVII, 2. Matt. XX, 1. seqq. XXI, 33. seqq. Luc. XX, 9.). Somniantur vero qui vineam, de qua hic est sermo, volunt esse Adamum; quid enim sibi volunt quae immediate sequuntur? Et nunc ostendam vobis quid ego faciam vineae meae; auferam sepem eius etc.? Nonne Deus ipse interpretatur allegoriam v. 7. vinea enim Domini exercituum domus Israel est...? Sermo est ergo hoc in loco de hominibus lapsis. Iam vero testatur Deus et se omnia praesidia vel auxilia ad iudicium et iustitiam faciendam contulisse iis hominibus et eos noluisse bene agere atque haec est ratio reprehensionis, quod ii non fecerint quando Deus cuncta iisdem, quae necessaria et opportuna essent, quantum in ipso erat, praestitisset: atqui inanis foret et iniusta haec reprehensio, si illi homines caruissent gratia potestatem conferente; ergo.

Rursus in hoc testimonio adverte quod collatis auxiliis, dicitur exspectare Deus bonum usum eorumdem; ideoque docemur voluntatem relinqui sub gratia cum potestate indifferenti et in ipsa, nullo autem modo in defectu gratiae, rationem esse cur actus non sit; poterat ergo voluntas, si voluisset: gratia igitur aderat, quae suo termino caruit ob culpam hominis.

Item queritur Deus divitias gratiae suae contemni a peccatoribus eiusque gratiae, quae peccatores ad poenitentiam adducit (Rom. II, 4); at non posset dici quod peccatores contemnant eas gratias, quas non acceperunt et gratia, quae adducit ad poenitentiam, confert potestatem integram poenitendi: ergo.

Pariter peccatores Deus arguit comparans eos cum iis, qui iisdem auxiliis instructi, operati essent bene. Matth. XI, 21: ergo unica causa, cur bona operatio in prioribus defuerit, fuit voluntas corum; ergo potestatem integram habebant peccatores bene agendi: ergo.

Item reprehenduntur homines quod Spiritui S. resistant (Act. VII, 51); datur ergo de facto gratia, cui resistitur: non omnis igitur gratia est efficax.

VII. Probatur 2) auctoritate Conciliorum. Arausic. II. can. 25. «Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia, omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere.» Habent ergo omnes baptizati gratiam ut bene agant: at frequenter plures ex his male agunt; gratia ergo in iis fuit ab effectu seiuncta, quia noluerunt fideliter laborare.

Concilium Trident. Sess. VI. cap. 11. «Nemo temeraria illa et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti debet, Dei praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia; nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet et facere quod possis et petere quod non possis et adiuvat ut possis... qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt; qui autem diligunt eum, ut ipse testatur, servant sermones eius: quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Deus namque sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur.» Cum igitur iustus peccat et Deum deserit, poterat praecepta Dei servare et poterat per auxilium divinum; secus prius illum Deus deseruisset: hoc ergo auxilium caruit effectu suo; ergo.

Ibid. cap. 13. Quoad perseverantiam ait: «In Dei auxilio firmissimam spem collocare et reponere omnes debent; Deus enim, nisi ipsi illius gratiae defuerint, sicut cepit opus bonum, ita perficiet operans velle et perficere.» Ergo qui non perseverat, defuit ipse gratiae Dei, non gratia defuit ipsi; gratia igitur aliqua Dei vacua in se fuit, seu ab actu bono seiuncta. Ergo. Cf. Cann. 18.22.

VIII. Probatur auctoritate Apostolicae Sedis. Inter propositiones baianas haec est 54ª. «Definitiva haec sententia: Deum homini nihil impossibile praecepisse, falso tribuitur Augustino, cum Pelagii sit.» Adde et duas propositiones Iansenii superius recitatas et 13m. Quesnelli: «Quando Deus vult animam salvam facere et eam tangit interiori gratiae suae manu, nulla voluntas humana ei resistit» et 6m. inter damnatas ab Alexandro VIII. 7 Decemb. 1690: «Gratia sufficiens statui nostro non tam utilis quam perniciosa est, sic ut proinde merito possimus petere: a gratia sufficiente libera nos Domine.» auctoritate Apostolicae Sedis.

IX. Probatur 4) auctoritate Patrum; haec enim doctrina Fidei Scripturis contenta, a Conciliis et Romanis Pontificibus authentice proposita, semper a Patribus tradita fuit. Irenaeus adv. haer. L. IV. c. 37.1. «Hi, qui non operantur bonum, iudicium iustum recipient Dei, quoniam non sunt operati bonum, cum possent» auctoritate Patrum. operari illud.» Hieronym. epist. 140a. 5. «Homo a principio conditionis suae Deo utitur adiutore et cum illius sit gratiae quod creatus est, illius misericordiae quod subsistit et vivit; nihil boni operis agere potest absque eo, qui ita concessit liberum arbitrium, ut suam per omnia gratiam non negaret.» Ambrosius in Luc. L. VI. c. antepen. «Dividit escas Dominus Iesus et ille quidem vult dare omnibus, negat nemini, dispensator est enim omnium... quid respondebis ei, aut quomodo excusabis? Non potes dicere quia escam non dedit, qui dat omnibus. Et non potes dicere quia noluit te bonum facere, ante quem posuit bonum et malum, ut non ex necessitate bonum tuum esset, sed voluntarium.» Chrysost. hom. VII. in Ioann. «Gratia in omnes diffusa est, non indaeum, non graecum, non barbarum, non seytham, non liberum, non servum, non virum, non mulierem, non senem, non iuvenem excipit aut dedignatur, omnibus eadem est, omnibus se facilem exhibet, omnes pari honore alvocat: qui autem eius munere frui negligunt, hane suam caecitatem sibi ipsi imputent; cum enim omnibus detur, omnibus pateat et a nemine prohibeatur: perditi quidam et nequam homines propria dumtaxat malitia ingredi recusant.»

X. Probatur 5) speciatim auctoritate Augustini. Capita doctrinae sanctissimi Patris in hac materia haec sunt: α) Gratia Dei a peccatoribus in vacuum suscipitur. De peccat. mer. et remiss. L. I. c. 39. «Habet (baptizatus) concupiscentiam, cum qua pugnet eamque adiuvante Deo superet; si non in vacuum gratiam eius susceperit, si reprobus esse noluerit.» Unde in Psalm. CXXIV. c. 1. «Cor eorum (qui prosperantur in hoc seculo) congelascit adversus Deum et fit durum adversus imbrem gratiae ipsius, ne fructum ferat.» β) Qui peccat, gratiam Dei contemnit et iste contemptus in culpam deputatur. L. III. De Lib. arbit. c. 19: «Cum Deus ubique sit praesens, qui multis modis per creaturam sibi Domino servientem, adversum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem exhortetur, conantem adiuvet, exaudiat deprecantem; non tibi deputatur ad culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras, neque illud quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis. Ista tua propria peccata sunt.» Et De Spir. et lit. c.

33. » Infideles quidem contra Dei voluntatem faciunt, cum eius Evangelio non credunt;... experturi in suppliciis potestatem eius, cuius in donis misericordiam contempserunt.«

γ) Deus non deserit nisi deseratur. De Nat. et grat. c. 26: «Deus, cum... iustificat impium,... et ad perfectam vitam iustitiamque perduxerit, non deserit, si non deseratur ut pie, iusteque vivatur. Sicut enim oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus non potest cernere; sic et homo etiam perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur (sermo est ergo de gratia actuali, quae iustificato confertur eaque Deus non deserit nisi deseratur), recte non potest vivere. Sanat ergo Deus non solum ut deleat quod peccavimus, sed ut praestet etiam ne peccemus.»

δ) Ut non adiuventur homines gratia Dei, in ipsis causa est, non in Deo. De pecc. merit. et remiss. L. II. c. 17. «Ut innotescat quod latebat et suave fiat quod non delectabat, gratiae Dei est, quae hominum adiuvat voluntates: qua ut non adiuventur, in ipsis itidem causa est, non in Deo.» In quae verba Augustini haec ait Fulgentius ad Monimum, L. I. c. 28: «In istis s. Augustini dictis attende quaeso, mi carissime, primum quia ut homines non adiuventur a Deo, in ipsis causa esse dicitur, non in Deo.»

ε) In potestate est iusti, qui non perseverat, perseverare. De Corrept. et grat. c. 7. » Dici potest: homo in eo quod audieras et tenueras, in eo perseverares, si velles.«

ζ) Dei esse vocare et suadere, consentire vero vel dissentire vocationi esse voluntatis humanae. De Spir. et lit. c. 34. haec habet: «Visorum suasionibus agit Deus ut velimus... his ergo modis quando Deus agit cum anima rationali ut ei credat (neque enim credere potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel vocatio cui credat), profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine: consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire propriae voluntatis est. Quod non solum non infirmat quod dictum est: quid enim habes quod non accepisti? verum etiam confirmat. Accipere quippe et habere anima non potest dona, de quibus hoc audit, nisi consentiendo ac per hoc, quid habeat et quid accipiat Dei est; accipere autem et habere utique accipientis et habentis est.» Ubi vides accipere dona Dei esse consentire Deo vocanti per gratiam suam donumque quod accipitur esse ipsum actum bonum.

η) Deus neminem damnat iniusto iudicio quamvis occulto: nam mala voluntas praecessit quae meruit poenam. Respondens Augustinus iis, qui obiiciebant aliquos a Deo excaecari et obdurari, ait «etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat sic obdurat Deus deserendo non adiuvando (h. e. negato adiutorio efficaci): quod occulto iudicio facere potest, iniquo non potest.» Tract. LIII. in Ioan. n. 6. Haec est ratio cur iudicium Dei in deserendis quibusdam peccatoribus sit iustum, quia nempe eorum voluntas id meruit: si meruit id, poterat ergo bene agere quamvis non egerit; at certe non potuisset gratia Dei destituta, iuxta Augustinum: ergo.

θ) Distinguenda est vocatio Dei, quam consensus hominis non sequitur et vocatio, quam consensus hominis sequitur, quae vocatio est effectrix bonae voluntatis, quam vocationem Augustinus speciali nomine misericordiam appellat. Ideo duplex distinguenda est gratia, congrua nempe et minus congrua, cui deest consensus liberae voluntatis. Item distinguenda duplex suasio, altera, qua ita alicui suadetur ut persuadeatur; altera, qua suadetur ita ut tamen non persuadeatur. Sane De Spir. et lit. c. 34. Augustinus ait «Iam si ad illam profunditatem scrutandam quisquam nos coarctet, cur illi ita suadeatur ut persuadeatur, illi autem non ita; duo sola occurrunt interim, quae respondere mihi placeat: o altitudo divitiarum et numquid iniquitas apud Deum?» In libro autem I ad Simplic. q. II. n. 13: «Verum est ergo: multi vocati, pauci electi. Illi enim electi, qui congruenter vocati (al. qui congruebant vocationi): illi autem, qui non congruebant neque contemperabantur vocationi, non electi; quia non secuti, quamvis vocati. Item verum est: non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; quia etiamsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat, quomodo eis vocari aptum est ut sequantur. Falsum est autem si quis dicat: igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis; quia nullius Deus frustra miseretur: cuius autem miseretur, sic eum vocat, quomodo scit ei congruere ut vocantem non respuat.» Distinguit ergo Augustinus vocationem et misericordiam, suasionem simplicem et persuasionem: Deus omnibus suadet, quod sine gratia actuali fieri nequit,

Deus omnes vocat: persuadet autem eos vel miseretur eorum, quos congruenter vocat, qui et electi sunt. Qui autem vocantur et tamen electi non sunt, ideo non eliguntur quia non sunt secuti vocationem. Vocatio ergo congrua supponit et includit liberum consensum voluntatis vocationem sequentis, quo consensu deficiente, vocatio congrua non est. Praeter gratiam ergo, qua Deus electorum actu miseretur, est gratia quoque, quam plures non sequuntur, ex quo fit ut actu Deus eorum non misereatur, quae est gratia minus congrua. Perpende haec omnia doctrinae capita desumpta esse ex libris, quos scripsit Augustinus vel cognita iam haeresi pelagiana vel postquam Deus illi revelaverit, quid in quaestione de initio fidei tenendum esset, quod ei contigit cum scriberet libros ad Simplicianum (De Praed. SS. c. 4.).

XL. Jansenius, ne cum ipsa evidentia pugnaret, gratiam aliquam concedit praeter efficacem, gratiam, cui voluntas resistit, illud nimirum non agens ad quod ab ea movetur. Verum haec gratia non est gratia sufficiens ad deliberate volendum et faciendum id quod inspirat, sed est tantum lenis velut aurae tenuis afflatus complacentiam quamdam voluntatis tenuissimam impetrans, qua celerrime et quasi furtim voluntatem post se rapit (De Gratia Christi I. II, c. 27.). Atqui absurdissime dicitur voluntas resistere gratiae, cum voluntas et facit illud totum, ad quod gratia eam trahit et non facit illud, ad quod gratia non impellit. Quis enim resistit illi, cui tantum cedit quantum ab eo trahitur et solum in eo non sequitur, in quo non trahitur? Porro haec gratia sufficiens ad complacentiam tenuissimam furtim obtinendam, insufficiens ad voluntatem et actionem deliberatam, ad illam non ad hanc trahit voluntatem: illam vero semper obtinet; nunquam ergo gratiae Dei resistitur iuxta Iansenii doctrinam.