Tractatus de Gratia Divina Actuali

Fidelibus etiam peccatoribus gratia tribuitur ad praecavenda peccata et gratia pro opportunitate necessaria ut ad iustitiae statum redire valeant.

I. Prima pars est contradictoria propositioni 1a, Iansenii. Propositio 1a Iansenii haec est: Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus secundum praesentes, quas habent, vires sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant. Iansenius quidem non negat, iustis eam possibilitatem servandae legis, quae sita dicatur vel in capacitate liberi arbitrii, quod per se spectatum flecti potest ad bonum sicut et ad malum, vel in capacitate recipiendi auxilium, quo lex valeat observari: hanc possibilitatem ultro iustis concedit

Iansenius. Neque negat eam possibilitatem, quae ex gratia habituali oritur: quatenus scilicet per ipsam potestas quoque, quae tamen sola non sufficit, ad bene agendum datur, haec potestas, gratia habituali manente, manet. (L. III. De Gratia Christi c. 15.). Non est ergo quaestio de hac possibilitate. Neque est quaestio utrum observatio praeceptorum sit possibilis iustis per aliquam gratiam, quae, praecisis adiunctis, in quibus homo versatur sive quae in aliis adiunetis posset opus efficere; nam hane quoque potestatem Iansenius non negat, qui concedit iustos habere posse delectationem caelestem sed parvam, non praevalentem delectationi terrenae, h. e. non victricem, cuiusmodi postulatur ut actus bonus fieri possit: quae tamen parva delectatio caelestis posset esse victrix et effectum obtinere, si minor adversaretur delectatio terrena. Iansenius quidem asserit peccare iustos, quia desunt vires eo quod non oraverint; si orassent enim, potuissent impetrare gratiam: idcirco cum peccant, habere potentiam remotam non peccandi. Verum hic non est nisi lusus quidam. Nam potestas orandi, quae supponitur, est tantum conditionata, si nempe gratia detur, quae tamen non datur donec praevalet concupiscentia; quia hac praevalente non potest fieri quidquam boni. Neque tandem quaestio est an singulis momentis gratia sufficiens ad operandum iustis conferatur, sed cum opus est ut bene agant.

II. Quaestio est ergo 1) an, cum praeceptum urget, possint semper iusti, secundum praesentes, quas habent, vires servare praeceptum; quia vero observatio praecepti debet esse salutaris, quaestio est 2) an vires habeant per gratiam sive an ipsis detur gratia, qua salutariter quoque possibilis fiat observatio praecepti. Utrumque negat Iansenius, qui affirmans gratiam aliquando deesse, de ea gratia loquitur, quae efficax est quaeque iuxta ipsum unice est principium operis boni salutaris; nam sine hac gratia nullum opus bonum fieri censet reiicitque opera bona solum naturalia. Ita negat Iansenius possibilia esse identidem iustis praecepta Dei, ut simul eos peccare affirmet peccato formali poenamque mereri cum non servant legem; infirmitas enim naturae, cum sit ex culpa primi hominis, non eos excusat a peccato.

Quamvis autem dicat: aliqua praecepta Dei esse impossibilia, re tamen vera toties haberi hanc impossibilitatem asse­ rit, quoties iustus peccat. Ratio enim cur lansenius affirmaverit (Lib. III. de Gratia Christi c. 13.) «aliqua Dei praecepta iustis volentibus atque conantibus secundum praesentes, quas habent vires, esse impossibilia, deesse quoque illis gratiam, qua possibilia fiant,» pendet ex eius haeresi de gratia efficaci. Si enim gratia necessaria ad agendum est tantum gratia effi­ cax, quae efficax sit hac ratione ut necessario inferat actum, pro quo datur, ita ut ea praesente fieri non possit ut desit actus, ea autem deficiente, fieri nullo modo possit actus: se­ quitur eos qui peccant, carere gratia efficaci, ideoque carere gratia necessaria ad bene agendum ipsisque esse impossibilem praecepti observationem. Quoties ergo iusti peccant, carent gratia, qua possint non peccare ipsisque impossibile est non peccare. Quocirca vides non dici tantum aliqua praecepta esse impossibilia iustis, sed volentibus et conantibus quoque secun­ dum vires praesentes, quas habent; quantumvis enim velint et conentur, si gratia efficax victricis delectationis deest, irritus est conatus; quia a delectatione terrena necessario trahuntur ut libere (libertate ianseniana) peccent. Ex quo liquet in syste­ mate Iansenii secundam partem propositionis damnatae necti cum priore tanquam rationem ipsius: unicum enim medium, quo possint possibilia fieri praecepta hominibus et quo exsi­ stente fiunt necessario praecepta, est gratia eademque efficax: quare dicitur a lansenio gratia, qua possibilia fiant praecepta. Non contendimus quidem sub hac praecisa ratione damna­ tam esse propositionem Iansenii; ut ideo tantum negetur esse aliqua praecepta iustis impossibilia, quia gratia supernaturalis eis semper praesto est: nam prior propositio non coniungitur cum alia sub forma causali, qua alterum membrum cum priore vinciatur: posset autem prius propositionis membrum esse falsum, etsi gratia supernaturalis pro quavis observatione legis non dare­ tur. Praeterea cum in secundo membro a nobis statuitur non deesse gratiam, qua possibilia fiant praecepta, non dicitur ex­ plicite gratia supernaturalis. Attamen quoniam ea, quae probant gratiam supernaturalem nunquam pro opportunitate deesse iu­ stis, probant quoque non iis deesse alia quaecumque media necessaria ad bene operandum; hinc satis esse arbitramur si probaturi gratiam non deesse iustis, de sola gratia proprie dicta ad salutariter agendum requisita loquamur. Manifestum est autem quod integrae propositionis iansenianae falsitas demonstrabitur, si alterutrius membri falsitas demonstretur. Sensu enim catholico possibilitas iustorum recte agendi est possibilitas salutaris, qua nempe regnum caelorum mereri possunt: haec autem per gratiam supernaturalem habetur; hinc si ipsis adest possibilitas servandi legem, adest et gratia supernaturalis, qua possibilitas datur et si gratia haec adest, possibilitas quoque servandae legis adest. Scilicet eo res tandem redit ut idem utroque membro sub diversa forma a Iansenio negetur ideoque iisdem argumentis falsum utrumque membrum demonstretur.

III. Doctrina ergo Ecclesiae opposita doctrinae iansenianae est, nulla esse Dei praecepta impossibilia iustis secundum praesentes quas habent vires nec deese illis gratiam, qua possibilia fiant. Quaeres de quibus praeceptis sermo sit. Respondeo propositionem esse universalem. Nihilominus si ratio habeatur sensus ianseniani, qui proscribitur et sensus Ecclesiae qui statuitur, liquet sermonem praecipue esse de iis praeceptis, quorum violatione iustus desinit esse iustus. In his enim exempla ponit Iansenius, doctrinam suam explicans loco citato. Ecclesiae vero sensus ex Trid. Concilio erui potest, quod Sess. VI. c. 11. primum data opera proscribit temerariam eam vocem quod Dei praecepta homini iustificato ad observandum sint impossibilia, tum advertit sententiae suae non adversari, quod iusti labantur in quotidiana peccata, quia nempe per haec non desinunt esse iusti. Ceterum et quoad peccata venialia, singula vitari possunt et si iustus relit et conetur secundum vires, quas habet, certe tunc potest, quod tamen Iansenius negat.

Porro potestas, quae negatur a Iansenio, est ea quae dicitur relativa, respectu nempe adiunctorum, in quibus iustus reperitur ac virium quas habet; secundum praesentes, ait, quas habet vires. Aliam enim, ut vidimus, potestatem concedit, quae absoluta dicitur, sive est potestas rei absolute spectatae praecisis adiunctis, in quibus versatur iustus atque est possibilitas per se actionis vel possibilitas gratiae recipiendae, qua possit lex observari.

IV. Itaque haec est manifestissima doctrina catholica asserta tum in Synodo arausicana II. tum in tridentina. Illa enim c. 25. ait «hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere.» Quibus in verbis auxilium et cooperatio Christi gratiam actualem significat. Aiunt ianseniani sententiam Synodi veram esse, etsi identidem propter defectum gratiae laborare nolint baptizati: quia propositio Synodi est conditionata; si velint, quae conditionata propositio vera manet, licet quavis ex causa, puta ex defectu gratiae, homines actu non velint. At talis exceptio est ridicula. In huiusmodi enim propositionibus conditionatis, quae ad ordinem factorum spectant, conditio si apponitur illi parti, quae incerta est potestque non esse, non illi, quae est certa. Iam vero in sententia ianseniana pars incerta et quae deesse potest, esset Christi auxilium efficax; hoc enim existente voluntas laborandi deesse nequit: debuisset ergo dicere Synodus: si Christus auxiliari et cooperari voluerit. At de Christi auxilio nulla dubitatio: solum incerta est voluntas hominis laborandi. Ergo semper adest auxilium et semper proinde potestas habetur volendi laborare; quia habetur gratia, non tantum quia potest haberi gratia.

Ait Trident. Syn. Sess. VI. c. 11. «Nemo temeraria illa et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti debet, Dei praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia; nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet et facere quod possis et petere quod non possis et adiuvat ut possis.» Hinc can. 18. «Si quis dixerit Dei praecepta homini etiam iustificato et sub gratia constituto esse ad observandum impossibilia. A. S.»

Eodem in capite Tridentina Synodus hoc statuit principium: «Deus sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur.» Respondent ianseniani ibi sermonem esse de gratia habituali secundum quam Deus non deserit hominem, nisi hic prius peccaverit. Atqui illud principium adhibetur a Patribus ad probandum posse iustos servare sermones Dei cum divino auxilio seu Deum impossibilia non iubere, quia adiuvat ut possis; ergo sermo non est tantum de desertione Dei, quae fiat per subtractionem divinae amicitiae, quae subtractio supponit hominem actu peccati deseruisse Deum. sed de desertione Dei per substractionem auxilii ad agendum ut conservari possit amicitia divina. Et sane si antequam ab homine Deus deseratur, ipse subtrahit auxilium necessarium; etsi amissio gratiae habitualis sequatur actum peccati, quia tamen hoc vitari non poterat eo quod Deus auxilium negav De Gratia Christi. Lib. II. cc. 14. 17. et L. IV. De statu naturae lapsae cc. 24. 25. erit, Deus vere prius deseruisset hominem quam desereretur. Porro hic est sensus verborum Tridentini: quae enim interseruntur de lapsu in quotidiana peccata, eo spectant, ut quaedam obiectio solvatur: quia scilicet iusti quotidie peccant; docet enim Synodus quod his levibus peccatis homines non desinunt esse iusti. Quo facto ad superius redit statuens posse iustificatos sobrie et pie viventes proficere per Iesum Christum; Deus namque sua gratia ete. Eadem doctrina confirmata est proscriptione propos. 54. Baii. «Definitiva haec sententia Deum homini nihil impossibile praecepisse, falso tribuitur Augustino, cum Pelagii sit.»

Iam vero principium hoc expressum a Patribus Tridentinis, cui eorum doctrina ontologice innititur quodque est etiam revelatum: Deum impossibilia non iubere, eadem evidentia fulget humanae rationi, qua nitet veritas Deum esse iustum, Deum esse perfectissimum eiusque testes sunt omnes Patres, qui peccandi necessitatem negant. Quid porro Iansenius? Plura quidem excogitavit, ut absurditatis notam ab hac sententia sua abstergeret, quorum praecipuum est istud a calvinianis acceptum (cf. Dechamps De haeresi ianseniana L. I. c. V.): Deum iniuste non praecipere hominibus lapsis impossibilia eosque reos fieri, cum legem non observant, quam non possunt observare; quia impotentia ea ex primi parentis peccato originem ducit, cuius peccati continuatio haberi potest quidquid ex concupiscentia deinceps necessario fit. Ut enim actus aliquis sit liber, satis est, quod in causa sui liber sit: liber autem fuit actus Adami. Iure ergo Deus pergit exposcere ab hominibus observationem legis, quam natura accepit in Adamo, licet ex culpa sua haec natura nequeat eam observare. Atqui hac doctrina 1) discrimen essentiale tollitur inter peccatum originale et peccata personalia, quae imputantur iis, a quibus admittuntur: hac doctrina negatur iustis remissum esse peccatum originale; si enim illud remissum est, nequit iis imputari peccatum Adae et si illud non imputatur, nequit ratione illius peccati haberi tanquam culpa id quod necessario consequitur ex effectu quodam illius peccati, qui mansit, qualis est concupiscentia. Etsi enim remisso peccato, manere possit poena; at manere nequit reatus culpae seu culpa: cum vero id quod deinceps necessario consequitur imputetur in culpam tantum propter praecedentem reatum, a quo est omnis malitia actus sequentis, sequitur quod si desit ille reatus et ita quoad hunc hominem se habeat ac si nunquam fuerit, desit quoque omnis ratio cur actus ille sequens ad culpam imputetur. Sic qui servo, qui sibi praeciderit pedes, delictum hoc remisit, nequit amplius eum punire eo quod non pergat eo quo officium suum postularet. Vel e contrario in hac sententia peccata quaevis hominis baptizati omni prorsus culpa carent; culpae enim rationem habent ex solo reatu liberi peccati Adami nobis imputati: hoc ergo reatu remisso per baptismum, omnis culpae ratio cessat pro sequentibus actibus necessariis non liberis. Reatus enim liber, propter quem solum imputari possent, iam est remissus. 3) Hac doctrina statuitur Deum iuste posse homini caeco a nativitate praecipere ut aspiciat et videat et si non obediat, aeterna morte multare; nam est eadem impossibilitas et bene agendi sine gratia et videndi sine oculis et tum caecitas illa, a qua est impossibilitas videndi, tum infirmitas naturae, a qua est impossibilitas bene agendi, sunt effectus peccati Adae et sane caecitas, surditas et quidquid est huiusmodi, sunt non secus ac necessitas peccandi, Iansenio auctore (De statu naturae purae L. III. c. 11.), poenae peccati Adami.

VI. Si Scripturarum doctrinam consulamus, falsitas primum huius sententiae, quod iustis sint aliqua Dei praecepta impossibilia, probatur iis argumentis, quae attulimus in Th. XXXVI, p. 11. Tum idem docemur verbis 12° Ioannis V, 3. 4. Haec est caritas Dei ut mandata eius custodiamus et mandata eius gravia non sunt (cf. Matth. XI, 29.). Ac ratio subditur cur non sint gravia; quoniam omne quod natum est ex Deo vincit mundum, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Scilicet omnis iustus vim habet vincendi mundum (concupiscentiam carnis, concupiscentiam oculorum, superbiam vitae, ut ait ibid. II. 16.); vincit autem per fidem, quae victrix est mundi. (cf. Hebr. XI, 33; 1. Petr. V, 9). Idem docet Apostolus inquiens 1. Cor. X, 13: Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere. Certum est ergo quod Deus non permittet nos tentari supra id quod possumus (vires nedum physicae, sed morales considerandae sunt) et haec certitudo innititur fidelitati Dei. Imo Deus cum tentatione faciet τὴν ἔκβασιν τοῦ ὑπενεγκεῖν, efficiet nimirum felicem exitum pugnae, ut ideirco eam ferre leve sit sive, ut explicat Chrysostomus in h. 1., faciet Deus ut «tentationes pervadamus et antequam pervadamus, feramus. Ipse namque patientiam dat et promptam liberationem affert, ita ut hac ratione tentatio ferri possit. Hoc enim subindicavit dicens: faciet exitum ut possitis sustinere.» Iam vero ab his prorsus abhorret doctrina ianseniana.

VII. Augustini autem doctrina est «stultum esse praecepta dare ei, cui liberum non est quod praecipitur facere et iniquum esse damnare, cui non fuit potestas iussa complere» (De Fide cont. manichaeos c. 9.), «Deum impossibilia non iubere sed iubendo admonere et facere quod possumus et petere quod non possumus» (De Natura et Grat. c. 43): scilicet in ipsa latione legis continetur divina admonitio ut petamus quod non possumus h. e. exoremus vires, quas nobis deesse sentimus. Gratia ergo orandi semper parata est, gratia illa nimirum, quam Augustinus vocat parvam, qua via munitur ad gratiam magnam (Th. XLVIII. n. IX.). Certum est enim Augustini principium: cum lege coniunetam esse gratiam, qua lex fieri possit. Ita enim concludit c. 4. n. 9. De Gratia et lib. arb. «Homo ergo gratia iuvatur, ne sine causa voluntati eius inbeatur.» Hinc (Lib. de Grat. et lib. arb. c. 10) ait: «magnum aliquid pelagiani se scire putant, quando dicunt: non iuberet Deus quod sciret non posse ab homine fieri. Quis hoc nesciat? sed ideo iubet aliqua, quae non possumus (naturae viribus, ut pelagiani volebant), ut noverimus quid ab illo petere debeamus.» Fit enim viribus gratiae, quae nemini rite petenti negatur: potestas vero rite orandi omnibus iustis praesto est; secus Deus iuberet quod sciret non posse fieri. Auxilium vero necessarium iustis, cum peccant, non defuisse, Augustinus iis omnibus doctrinae capitibus tradit, quibus gratiae suff... cientis professio continetur, quaeque dedimus Th. XLVII. n. X.

VIII. Et sane ut homini imputetur actio ad culpam et poenam, non satis est quod liberum arbitrium habeat (quod tamen in sententia ianseniana deest), sed requiritur potestas faciendi quod praecipitur; neque enim si me iubes volare, satis est me liberum esse, ut me punias nisi volavero; sed debes et potestatem volandi facere. Nec satis est quod aliquis alius habuerit hanc potestatem, sed is debet habere, qui iubetur, si actio ei tanquam personae agenti imputanda est. Nec satis est proinde quod eam potestatem habuerit homo in capite suae naturae, cum scilicet is nondum actu erat, quam potestatem peccato illo primo amiserit: sed heic et nunc adhuc habere debet, quoniam heic et nunc hic homo praecepto urgetur eiusque personalis voluntas singularis, non universae naturae, convenitur; secus non nisi illud unum peccatum primum licebit homini imputare. Potestas autem quae requiritur, non est potestas conditionata, sed absoluta h. e. non est potestas, quae haberetur si aliqua conditio posita fuisset, sed potestas quae habeatur; quia quod non est, nihil facit nec est potestas, quae tota sit in capacitate habendi vires, si alius dare velit, sed est potestas posita in certis viribus actu habitis, quibus et aliae, si opus sit, comparari possint; prior enim non est potestas agendi, sed sola passivitas recipiendi ab alio potestatem, si velit dare. Quare urgente praecepto, cuius violatio imputanda sit homini ad culpam, requiritur potestas praesens faciendi id, quod nunc instat et saltem potestas orandi pro assecutione ulterioris auxilii, quo inimicus prorsus profligetur, si pugna aut exercitium virtutis produci debet. Haec est potestas, qua sunt possibilia iusta praecepta secundum praesentes quas habet vires et dicitur proinde potestas relativa. Atqui potestatem hanc negat Iansenius iustis, cum legem non servant et tamen reos illos esse culpae et poenae vult: absurda est ergo et impia haec doctrina.

IX. Argumentum praecipuum, cui haec doctrina Iansenii innititur et cuius non est nisi necessarium corollarium scilicet nullam esse gratiam pure sufficientem, iam eversum est Th. XLVII. et XLVIII.

X. Arguunt ex Augustino, ut solent. Itaque monent 1° Augustinum in lib. De Perfect. iustitiae Caelestio contendenti praecepta Dei possibilia esse debere, respondet n. 6.: «consultissime homini praecipi ut rectis passibus ambulet ut cum se non posse perspexerit, mediatorem requirat.» Et iam superius n. 5. dixerat «debet homo iste esse sine claudicatione et si debet, potest. Nec tamen cum vult, continuo potest, sed cum fuerit adhibita curatione sanatus et medicina adiuverit voluntatem.»

Verum eo in libro agitur de perfectione iustitiae, quae non est sita tantum in cavendis peccatis vel venialibus, sed in remotione cuiusque imperfectionis ac concupiscentiae extinctione (Vide Synopsim de Impeccantia pelagiana). «Ipsa enim sanitas est vera libertas, quae non perisset, si bona permanisset voluntas (primi hominis). Quia vero peccavit voluntas, secuta est peccantem peccatum habendi dura necessitas (physica peccati improprie dicti h. e. motuum concupiscentiae, moralis peccati proprie dicti et quidem gravis sine gratia, levis autem sine privilegio), donec tota sanetur infirmitas et accipiatur tota libertas.» ibid. n. 9. Cf. Tract. de Deo Creant. Th. LX. nn. IV et V. Cum dicitur hic, qui vult, non continuo posse, non significatur ipsum non posse quod hic et nunc debet, sed quod hic et nunc vult h. e. plenam absolutamque victoriam de concupiscentia reportare. «Qui ergo vult facere Dei mandata et non potest, iam quidem habet voluntatem bonam, sed adhuc parvam et invalidam, poterit autem cum magnam habuerit et robustam.» De Gratia et lib. arb. c. 17. At iam tum habere cum vires orandi et impetrandi gratiam validiorem, ita ut semper possit se immunem servare a peccato docet Augustinus, ut vidimus Th. XLVIII. «Qui dicit (ait Prosper optimus Augustini interpres, in Responsionibus ad 12 obiectionem Gallorum) quod quibusdam vocatis et pie iusteque viventibus obedientia (h. e. gratia obedientiae) subtrahatur, ut obedire desistant, male opinatur de bonitate Dei atque iustitia.»

Advertunt 2) Augustinum affirmare quod Deus perseverantiam non det quibusdam ex iis, quibus, ut christiane viverent, dederat dilectionem. De Corrept. et grat. c. 8. Respondeo, hoc verissimum esse et omnes fateri; agitur enim de ipsa formali perseverantia, sen de gratia ipsam efficiente. Sed nos modo agimus de potestate, de qua Augustinus docet (De Corrept. et gratia c. 7.) quod iustus in eo quod audierat et tenuerat, perseveraret, si vellet quod »homines Deum deserunt et deseruntur.« Cf. Th. XLVI. Proferunt 3) in medium quod exstat c. 22. de Dono perseverantiae. Massilienses ex doctrina Augustini consequi dicebant sic verba facienda esse ad populum, cum mysterium praedestinationis praedicatur: «si qui obeditis, si praedestinati estis reiiciendi, subtrahentur obedientiae vires, ut obedire cessetis.» Porro Augustinus id in hac sententia reprobat quod per secundam personam sermo ad populum efferatur, potiusque dicendum esse monet per tertiam personam; si qui obediunt etc. Ergo sententiam ipsam probabat, subtrahi iustis vires et quidem in hunc finem, ut cessent obedire.

Respondeo. Augustinus non solum illud improbat, quod commemoratum est; nam emendationem illam proponens significat se aliud quoque habere quod reprehendat; ait enim n. 61. «cur non potius ita saltem dicitur, ut paulo ante a me dictum est: primum, ut non de ipsis, qui in populo audiunt, hoc dicatur, sed de aliis ad ipsos.» Si hoc est primum; ergo altera emendatio exspectanda. Quaenam autem? nempe ut sic dicatur: «Si qui autem obediunt, sed in regnum eius et gloriam praedestinati non sunt, temporales sunt nec usque in finem in eadem obedientia permanebunt,» quae congruunt illis, quae paulo ante dixerat n. 58. et quae quidem ab iis etiam omnibus, qui praedestinationem ad gloriam post praevisa merita admittunt, dici possunt et debent. Monet Augustinus quod, si hoc altero modo verba ad populum fiant, nihil deperit sententiae propositae priori modo: ex quo ianseniani colligunt Augustinum non improbare sententiam contentam formula priore. Quod non aegre dabimus, si et ipsi concedant sententiam eandem esse in utraque formula, ideoque nihil amplius Augustinum probasse in priore, quam quod in posteriore continetur. Sane priorem formulam sic Augustinus accepit, ut per eam significaretur simplex factum negationis ulterioris et potentioris gratiae, quam Deus dare non tenetur et factum cessationis obedientiae ante finem utique ex culpa hominis, ita ut illa verba: ut obedire cessetis non exprimant rationem finalem, sed solum effectum consequentem seu permissum a Deo, qui tamen potuisset illum, si voluisset, impedire. Etenim advertit «quod illo modo, quo id dicendum putant, eadem sententia eisdem pene verbis etiam de praescientia Dei, quam certo negare non possunt, pronuntiari potest, ut dicatur: «et si qui obeditis, si praesciti estis reiiciendi, obedire cessabitis.» Ergo non de subtractione auxilii necessarii, sed solum de negata gratia efficaci agit heic Augustinus.

Tandem aiunt, Augustino auctore, Petrus cum lapsus est negans Christum, caruit gratia, qua posset stare. Serm. 296. n. 1: «plus ausus erat, quam eius capacitas sustinebat, plus promiserat, quam poterat» et de Gratia et lib. arb. c. 17: «Caritatem Petrus nondum habuit, quando timore Dominum ter negavit et tamen, quamvis parva et imperfecta, non deerat quando dicebat: Domine animam meam pro te ponam; putabat enim se posse, quod se velle sentiebat.» Idem et Chrysostomus dicit homil. in Matth. LXXXII, n. 3 seq.: «divino subtracto auxilio (Petrus) stare non potuit.»

Respondeo: ex horum doctorum sententia Petrus caruit gratia sufficiente, nec caruit gratia efficaci, scil. qua Petrus indignum se reddidit praesumens et non orans ut oportebat, conc. quam Deus negaverit volenti et conanti secundum vires quas habebat, neg.

Scilicet in lapsu Petri Patres considerant evidens exemplum humanae imbecillitatis, quid possit homo agens ex viribus suis. Petrus volebat et ardenter volebat mori pro Christo, sed voluntate non humili, non ordinata; in occasione positus vilissime cessit. Ut suam imbecillitatem agnosceret Petrus, permisit Deus eum agere secundum vires suas naturales, quibus confidebat: ex quo ostensum est nobis quid natura sola possit. Iam vero ut id permitteret Deus, non erat opus negare Petro gratias sufficientes saltem orandi, sed satis erat negare gratias efficaces, quarum indignum se exhibuerat et haec est ea subtractio auxilii, de qua loquuntur Patres.

Quod autem ait Christus Petro ante passionem: «non potes me sequi modo» Ioan. XIII, 30, si referatur ad simplicem confessionem Christi, quam Petrus facere debuisset, non significat impossibilitatem antecedentem ortam ex defectu gratiae necessariae, sed consequentem ortam ex ipsa voluntate Petri, quae volens negare Christum nequibat illum sequi, quam negationem iam Christus praevidebat. Si autem referatur ad sequelam in martyrio, ut videtur, significat impossibilitatem ortam ex co quod Deus alio tempore destinaverit constituere Petrum in iis adiunctis, in quibus martyrii gloriam consequi deberet.

XI. Quod alteram partem Thesis, quae de peccatoribus fidelibus agit, duo defendimus: primum, gratiam iis dari, qua cavere possint peccata atque hanc dari quoties praeceptum urget, alterum, gratiam eis dari ut resipiscere possint: quoad hoc vero non defendimus dari ipsis semper gratiam, sed pro opportunitate, ut e. g. cum exterius vocantur, Deus gratia sua interiore vocet et cum ipsi gratiis primis consentiunt, certe Deus non neget ulteriores gratias, quibus ad iustificationem possint pervenire.

Iansenius loco citato non solum de iustis, sed et de fidelibus generatim affirmat quod volentibus et conantibus aliqua praecepta Dei sint impossibilia desitque gratia, qua possibilia fiant. Idque cum sua sententia de gratia efficaci cohaeret.

XII. Primum caput doctrinae assertae demonstratur iis fere argumentis, quibus pars praecedens demonstrata est. Nam et pro peccatoribus valet, quod Deus impossibilia inbere nequit atque pro iis valet doctrina Pauli 1. Cor. X. 13. et 1. Ioan. V. 3. atque Augustini auctoritas omniumque Patrum, qui peccandi necessitatem negant, tum ratio allata n. VIII.

Dices: peccatum aliquod, iuxta Theologorum doctrinam, potest esse poena peccati; ergo cum quis peccavit, potest privari a Deo gratia, qua posset non peccare, in poenam peccati praecedentis et sic necessario peccare. Sic s. Thomas I, II. q. LXXXVII, a. 7. «Per accidens peccatum potest esse poena peccati tripliciter. Primo quidem ex parte causae, quae est remotio prohibentis. Sunt enim causae inclinantes ad peccatum passiones, tentatio diaboli et alia huiusmodi: quae quidem causae impediuntur per auxilium gratiae, quae subtrahitur per peccatum. Unde cum ipsa subtractio gratiae est quaedam poena et sit à Deo, ut supra dictum est (q. LXXIX, a. 3.), sequitur quod per accidens etiam peccatum, quod ex hoc sequitur, poena dicatur.» Porro subtractio gratiae loco citato ea repraesentatur: «ex qua sequitur quod mens divinitus non illuminetur ad recte videndum et cor hominis non emolliatur ad recte vivendum,» quae est gratia duplex actualis necessaria operationi. Potest ergo Deus subtrahere gratiam peccatori, qua subtracta fit ut peccet.

Respondeo. Vel peccatum, quod est poena peccati, est peccatum proprie dictum seu culpa formalis, vel non est: si non est, vagamur extra quaestionem; agimus enim de potestate vitandi peccata proprie dicta: si autem est peccatum proprie dictum, retorquemus argumentum. Nam ut peccatum aliquod sit poena peccati, debet esse peccatum novum, distinctum a praecedente; atqui, si sit ex necessitate inducta a peccato praecedenti, quod meruit subtractionem auxilii necessarii, nullus est eius reatus nisi in causa, h. e. non est formaliter culpa nova, sed prius tantum formalis culpa fuit admissa: ergo.

Scilicet subtractio gratiae, quae est poena peccati, non est subtractio cuiusque gratiae vel auxilii sufficientis, sed subtractio gratiae efficacis vel identidem proxime sufficientis atque de hac loquuntur Theologi et s. Thomas qui in l. c. ex q. LXXIX disputat de excaecatis et obduratis, quibus, ut videbimus Th. seg., gratias sufficientes non negat.

Alterum doctrinae caput huius partis probatur rursus ex eo quod peccatores obligatione tenentur se convertendi ad Deum; possunt ergo: at repugnat eos posse tum incipere tum perficere conversionem sine gratia eaque proprie dicta supernaturali; ergo ea non destituuntur. Huc praecipue faciunt divinae protestationes iure iurando firmatae penes Ezechielem XXXIII, 11. seq. Vivo ergo, dicit Dominus Deus: nolo mortem impii, sed ut convertatur impius a via sua et vivat. Convertimini, convertimini a viis vestris pessimis. Irrisoria foret haec cohortatio ad conversionem et affirmatio voluntatis Dei, ut peccator convertatur, si Deus, qui solus dare potest, negat gratiam, qua sola possunt converti peccatores. Et verba Petri 2. Epist. II, 9. Non tardat Dominus promissionem suam, sicut quidam existimant, sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ut poenitentiam reverti. Sane in hunc finem institutum est a Christo Sacramentum Poenitentiae, ut quaecumque peccata, cuicumque fideli peccatori remitti possent. Est ergo voluntas Christi, ut omnes fideles peccatores, si faciant quantum in se est, reconciliationem consequantur per istud sacramentum. Ni autem haec Christi voluntas vera est, dicendum est posse fideles peccatores facere quod Deus exigit ut fructum Sacramenti consequantur; non possunt autem sine gratia; ergo et reapse possunt et gratiam habent, qua possunt.

I. S. Thomas De Verit. q. XXIV. a. 11. sic describit obstinationem: «Obstinatio importat quandam firmitatem in peccato, per quam aliquis a peccato reverti non possit. Quod autem aliquis a peccato reverti non possit, potest intelligi dupliciter. Uno modo ita quod vires suae non sufficiant ut a peccato totaliter liberetur et sic quilibet in peccato mortali cadens dicitur non posse ad iustitiam redire. Sed ex ista firmitate in peccato non dicitur aliquis proprie obstinatus. Alio modo habet aliquis firmitatem in peccato ita quod neque cooperari potest ad hoc quod a peccato resurgat. Sed dupliciter est hoc. Uno modo ita quod nullo modo possit cooperari et haec est perfecta obstinatio, qua daemones sunt obstinati; adeo enim eorum mens est firmata in malo, quod omnis motus liberi arbitrii ipsorum est inordinatus et peccatum et ideo nullo modo se possunt ad gratiam habendam praeparare, per quam peccatum dimittitur. Alio modo ita quod non de facili possit cooperari ad hoc quod exeat de peccato et haec est obstinatio imperfecta, qua aliquis potest esse obstinatus in statu viae, dum scilicet habet aliquis ita firmatam voluntatem in peccato, quod non surgunt motus ad bonum nisi debiles. Quia tamen aliqui surgunt, ex eis datur via ut praeparetur ad gratiam.»

Itaque 1) obstinatio est quaedam firmitas in peccato: 2) in hac vita non est possibilis nisi obstinatio imperfecta: 3) haec non in eo consistit quod quis totaliter careat viribus resurgendi a peccato neque 4) in eo consistit quod nullus in ipso esse possit bonus motus liberi arbitrii, quo ad gratiam (nempe iustificantem) quis se praeparet. Sed 5) in eo consistit quod quis per voluntatem adeo adhaereat malo, ut difficile ipsi sit cooperari (utique gratiae) ad hoc ut exeat a statu peccati.

II. Quod ut clarius intelligatur, distinguenda est obstinatio in causa et obstinatio in effectu. Obstinatio in causa sive causa obstinationis haec assignatur a s. Thoma (ibid. a. praeced.), nempe ex parte rationis, perversio iudicii propter impetum passionis, ex parte voluntatis, habitus mali inclinatio, qui est quasi quaedam natura habentis (cf. articulum hunc et praecedentem). Cum ergo tanta est perversio iudicii et inclinatio habitus mali, ut quis difficile possit gratiae cooperari, ipse obstinatus in malo dicitur. Quare generatio perversionis iudicii rationis et malae inclinationis, quae generatio fit per actus praecedentes et paulatim, est causa obstinationis sive obstinatio in causa; ille autem status, qui ad eam consequitur, in quo quis difficile cooperatur gratiae Dei ut exeat a peccato, est obstinatio in effectu; quae actualem perversionem iudicii rationis (excaecationem) et actualem inclinationem habitus ad malum (obdurationem) complectitur.

Quocirca haec firmitas voluntatis in malo, inducta ex causis praecedentibus, est habitualis et permanens atque haec habitualis dispositio est ratio, cur subsequentes voluntatis actus plerumque exsistant ordinati in malum et non nisi motus debiles ad bonum surgant.

Itaque obstinatio in malo non est nisi species quaedam habitus sive habitualis dispositionis ex peccato relictae. Potest enim habitualis dispositio esse plus minus stabilis, potest haberi ad pauciora vel plura peccata: cum autem tanta est, ut voluntas ita firmiter adhaereat malo, ut non nisi difficile valeat se revocare ad bonum; tunc firmitas voluntatis in malo sive obstinatio vocatur. Unde quod de habitu generatim dicitur, id et de obstinatione in malo affirmandum est.

II. Unde sequitur quod huiusmodi firmitas voluntatis in malo et iugis in ea per exercitium actuum malorum perseverantia est libera voluntati, tum quia illa habitualis dispositio libere inducta est, tum quia operatio, quae fit secundum illam habitualem dispositionem, non est necessaria; habitus enim non inducit necessitatem, quamvis maximam facilitatem actus gignere valeat. Per indicii vero perversionem non ita obtenebratur lumen rationis, ut non percipiat homo se male agere; neque enim evidens homini esse potest illud quod propter passionem et malam inclinationem iudicat esse bonum sibi et idcirco apprehensio aliqua et existimatio mali manet semper, quae nisi libere sopiretur, fructus suos edere posset.

«Quod aliquis homo in statu viae non possit esse ita obstinatus in malo quin ad suam liberationem cooperari possit, ratio patet quia et passio solvitur et reprimitur et habitus non totaliter animam corrumpit et non ita pertinaciter falso adhaeret quin per contrariam rationem possit abduci» ait s. Thomas l. c. a. 11..

Difficultas proinde cooperandi gratiae, exsistente voluntate firmata in malo, quoniam consequitur eam liberam firmitatem in malo, et ipsa libera est.

Igitur obstinatio voluntatis in malo non est aliqua necessitas proprie dicta peccandi, sed est libera quaedam habitualis dispositio, qua difficilis redditur cooperatio gratiae ut a statu peccati exeatur, quae tamen, sicut quivis habitus, paulatim saltem, minui et exui potest. Haec est doctrina s. Thomae.

IV. Neque aliter sentit s. Augustinus. Data enim opera agit de hac re in Tractatu IIII. in Ioannem, ad ea verba Isaiae citata a Ioanne. «Propterea non poterant credere; quia iterum dixit Isaias: Excaecavit oculos eorum et induravit cor eorum, ut non videant oculis et intelligant corde et convertantur et sanem eos». «Dicitur enim nobis (ait n. 5): si non potuerunt credere, quod peccatum est hominis non facientis quod non potest facere» Patet quaestionem esse de obstinatis, qui et excaecati dicuntur et quorum frequentissime exemplum Augustinus ponit in iis Iudaeis, de quibus Isaias loquitur..

Iam vero qualem rationem obstinationis informaret animo Augustinus, liquet ex sequentibus. Ait n. 6. «Non poterant credere; quia hoc Isaias propheta praedixit: hoc autem propheta praedixit; quia Deus hoc futurum esse praescivit. Quare autem non poterant, si a me quaeratur, cito respondeo: quia nolebant». Ergo obstinatio Iudaeis libera erat.

Hinc permittit quidem aliis istam quaestionem (n. 8) liquidius et melius exponere: monet tamen duo h. e. «ne audeat quisquam liberum arbitrium sic defendere, ut nobis orationem, qua dicimus, ne nos inferas in tentationem, conetur auferre; rursus ne quisquam neget voluntatis arbitrium et audeat excusare peccatum».

Quocirca explicans cur non possent credere, hanc impotentiam repetit ex libera dispositione malae voluntatis (n. 9.). «Non itaque mirum est quia non poterant credere, quorum voluntas sic superba erat, ut ignorantes Dei iustitiam, suam vellent constituere... Sic autem dictum est non poterant, ubi intelligendum est quod nolebant, quemadmodum dictum est de Domino Deo nostro: negare se ipsum non potest... Sicut ergo quod Dominus negare se ipsum non potest, laus est voluntatis divinae; ita quod illi non poterant, culpa est voluntatis humanae." Unde Augustinus impotentiam huiusmodi non antecedentem, sed consequentem tantum adstruit (n. 10). «Qui tam superbe sapiunt, ut suae voluntatis viribus tantum existiment esse tribuendum, ut negent sibi esse necessarium divinum adiutorium ut bene vivendum, non possunt credere in Christum... Hinc et illi non poterant credere, non quia mutari in melius homines non possunt, sed quandiu talia sapiunt, non possunt credere.»

Ad difficultatem vero sic propositam (n. 6.) «Sed aliam causam, inquis, dicit Propheta non voluntatis eorum (nempe cur nollent credere): quam causam dicit Propheta? quia dedit illis Deus Spiritum compunctionis, oculos, ut non videant et aures, ut non audiant et excaecavit oculos eorum et induravit cor eorum.» Augustinus respondet: «Etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus deserendo et non adiuvando, quod occulto indicio facere potest, iniquo non potest.» Scilicet obdurat Deus non adiuvando, h. e. non conferendo gratiam adiuvantem, nempe actu efficacem. Verum 1) quod gratia non sit efficax, id a voluntate pendet: cur ergo gratia non conferatur efficax actu, seu cur gratia, quae confertur, non sit actu efficax, causa est voluntas. Praeterea potuisset quidem Deus gratiam aliquam conferre, quam praeviderit efficacem, sed iuste eam negavit, quia id corum voluntas mala meruit. Et ita obdurat Deus deserendo, h. e. non adiuvando, seu non conferendo gratiam actu efficacem, quod potest proinde dupliciter intelligi, h. e. vel propter demerita praecedentia negat gratiam, quam praescivit fore efficacem, vel simpliciter deserit, quatenus negante voluntate cooperationem suam gratiae sufficienti, Deus non adiuvat eam. Quia ergo, ut alibi Augustinus docet, Deus non deserit nisi deseratur; non Deus, sed voluntas est unica causa actus mali.

V. Iam vero ita definito conceptu obstinationis, quae in hac vita locum habere potest, constat facile obstinatos gratiis necessariis non privari. Id liquet 1) auctoritate s. Thomae, qui obstinationem in hac vita non vult esse nisi imperfectam, a qua proinde potest homo recedere et converti ad bonum; id porro sine gratia fieri requit: qui obstinationem in eo ponit ut quis difficile cooperetur ad hoc ut exeat de peccato; ut autem quis cooperetur, requiritur gratia Dei, cui ille cooperatur: supponit ergo adeesse gratiam, cui posset ille absolute, sed cui difficile cooperari potest. Et sane supponit in obstinatis s. Doctor motus ad bonum surgere etsi debiles; hi porro sunt motus gratiae. 2) auctoritate Augustini. Nam causa cur obstinati non possint bene agere, est quia nolunt; porro haec ratio falsa esset in sententia Augustini, si deesset gratia, quae potestatem conferat. Kursus Augustinus concedit tantum iis deesse gratiam adiuvantem sive actu efficacem, sed id ex eorum culpa esse docet: non ergo negat, imo implicite asserit obstinatis adesse gratias sufficientes praeparantes vel proxime vel remote voluntatem. Adverte in iis verbis desprendo et non adiuvando, particulam et esse explicativam: si enim sequentia aliud dicerent ac praecedentia, minus dicerent ideoque inutilia forent.

Rursus adverte quod hic Augustinus dicit Deum obdurare non adiuvando, alibi dicere Deum obdurare non miserendo, I. J. ad Simplie. q. 2. nn. 15. 16. Misericordia enim Dei est collatio gratiae adiuvantis sive actu efficacis: «cuius enim miseretur, sic eum vocat quemodo scit ei congruere ut vocantem non respuat», ut ibidem ait n. 13.

Et sane quod a Thoma audivimus, obstinationem in hac vita non esse nisi imperfectam, id iam Augustinus docuerat. Ait enim in Psal. VI. n. 8. in verba Pauli (Rom. I, 28.) dedit illos Deus in reprobum sensum: Ea est caecitas mentis: in eam quisquis datus fuerit, ab interiore Dei luce secluditur, sed nöndum penitus, cum in hac vita est. Sunt enim tenebrae exteriores, quae magis ad diem iudicii pertinere intelliguntur, ut penitus extra Deum sit quisquis, dum tempus est, corrigi noluerit; penitus enim esse extra Deum quid est, nisi esse in summa caecitate?... Huius irae inchoatio est, quam in hac vita patitur quisque peccator... et ideo non dicit (Psalmus VI. 8. Turbatus est ab ira oculus meus) extinctus est, scil. turbatus est ab ira oculus meus.»

Hinc in Psalm. XVIII. Enarrat. 1a, n. 7. docet quod «Verbum caro factum mortalitatem nostram suscipiens non permisit ullum mortalium excusari se de umbra mortis et ipsam enim penetravit Verbi calor.» Augustinus, Enarrationes in Psalmos, Psalmus XVIII, n. 7. Quantacumque igitur sit in hac vita umbra mortis, ea non est totalis, sed luce et calore divini solis adspergitur, gratia nempe, qua excaecatus possit, si velit, in viam iustitiae redire.

VI. Et re quidem vera 3) Cf. Augustinus, Tractatus in Ioannem, XLIV, n. 6. ut ex analogia quoque fidei arguamus, id fuit persuasum Augustino quod Catholicus quisque sentit et ratio ipsa demonstrat, tempus praesentis vitae esse tempus probationis et cursus nobis a Deo concessum ut operando vitam assequamur aeternam potestatemque operandi pro consecutione finis desinere desinente vitae; nunc esse nimirum tempus misericordiae, in altera vita tempus esse iudicii. Ita Tract. XLIV. n. 6. in Ioann. in ea verba: «venit nox quando nemo potest operari.» Quid dicemus de nocte ista? quando erit quando nemo potest operari? Nox ista impiorum erit, nox ista eorum, quibus in fine dicetur: «ite in ignem aeternum.» Operetur ergo homo dum vivit, ne illa nocte praeveniatur, ubi nemo possit operari. Aliud est tempus operationis, aliud receptionis. Dum vivis, fac. Et Tract. LIV. n. 5. «Nunc est tempus misericordiae, post erit iudicii.» Ergo etiam obstinati, qui hic vivunt, possunt suam salutem operari, ipsis quoque praesto est misericordia Dei; habent igitur gratias, quibus possint salvari.

VII. Quamvis ergo voluntati Dei salvificae per se non obstaret peccatores aliquos prorsus deserere, nulla amplius suppeditata gratia: sicut enim posset illos in peccato existentes morte plectere aut mente privare, ita potest quoque concesso adhuc bono naturali longioris vitae, privare omnibus gratiis eosque habere veluti iam damnandos; attamen spectata oeconomia divinae providentiae, qua tempus praesentis vitae statuitur ut tempus probationis et viae, dicendum est quod quousque Deus vivere permittit peccatores, spatium quoque poenitendi eis concedit et ideirco adhuc pertinent ad voluntatem Dei salvificam, quae omnibus confert media necessaria ad salutem. Unde August. Retract. I. I. c. XIX. n. 7. «De quocumque pessimo in hac vita constituto non est utique desperandum neque pro illo imprudenter oratur, de quo non desperatur.» Augustinus, Retractationes, I, XIX, n. 7.

Id confirmatur quoque dogmate catholico contra Novatianum constituto, nullum nempe esse peccatum quod poenitentia expiari non possit et ab Ecclesia remitti; possunt ergo et obstinati poenitentiam agere h. e. a suo lethargo resipiscere et ad Deum redire.

VIII. Adverte Augustinum in Exposit. quarumd. proposit. Epist. ad Rom. c. 12. dicere de Pharaone obdurato: «Non ergo hoc illi imputatur quod tunc non obtemperaret, quandoquidem obdurato corde obtemperare non poterat; sed quia dignum se praebuit cui cor obduraretur, priore infidelitate.» Verum haec Augustini dicta cum quadam eius singulari doctrina nexa sunt. Scilicet in errore eo versans quod initium fidei non sit Dei donum, sed per ipsum impetremus cetera dona, docet hic quod licet opera bona, quae per gratiam Dei facimus, impuentur nobis, seu nostra sint, quia volentes agimus; speciali tamen ratione fides nostra est nobisque imputatur, quia ea ex nobis solum est atque est principium et ratio cur sint cetera opera bona. Iam vero hanc falsam doctrinam, quam postea damnavit, illustrat exemplo hoc, quod nempe Pharaoni obdurato primum peccatum, quo obdurari meruit, imputetur, non imputentur ea, quae obdurationem sequuntur. Intelligenda nimirum haec sunt de speciali imputatione, qua primum peccatum imputatur, quemadmodum censebat Augustinus imputari fidem. Nam primum peccatum ex sola hominis malitia est; quae vero obdurationem sequuntur, de supplicio Dei quoque veniunt, ut ibi Augustinus loquitur, qui in poenam praecedentium peccatorum obdurat, sive deserit peccatorem. Ceterum reiecta hac falsa doctrina de initio fidei, censendus est Augustinus illud postea de obduratione sensisse quod ex eo recitavimus e Tract. LIII. in Ioann.

Affertur ex Lib. De Nat. et Grat. c. 22.* «praevaricatorem legis digne lux deserit veritatis, qua desertus utique fit caecus et plus necesse est ut offendat et cadendo vexetur vexatusque non surgat, ut ideo tantum audiat vocem legis, qua admoneatur implorare gratiam Salvatoris.» Verum 1) si admonetur implorare gratiam Salvatoris, ergo id potest; igitur habet saltem gratiam orandi. 2) Desertio haec non est ex negatione omnis gratiae, sed gratiae actu auxiliantis. Poena quidem in eo est, quod uberiores gratias vel efficaces Deus non conferat, Palm. De Grat. non vero quod omnem neget gratiam; nam omnia, quae in hoc statu fiunt, et peccata esse testatur Augustinus et homini imputari; neque imputari tantum docet propter primum peccatum, sed singula per se; nam auctis hisce peccatis augeri quoque poenam dicit. Porro si gratia deesset, potestas iuxta Augustinum deesset vitandi peccata; unde iniuste imputarentur. Ergo.

Dices quaedam esse peccata irremisibilia, ut liquet ex Matth. XII. 31. 32. spiritus blasphemiae non remittetur: quicumque dixerit verbum contra Filium hominis remittetur ei: qui autem dixerit contra Spiritum S. non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro. Nonne obstinatio in malo posset esse huiusmodi peccatum in Spiritum S.? Respondeo remittens lectorem ad ea, quae in hac materia disputavi in Tract. De Poenit. Th. IX.

I. Quoniam per actus bonos naturales se potest homo negative disponere ad gratiam; hinc ut homo adultus ad fidem perveniat, requiritur quidem gratia supernaturalis, quae immediate praeparet ipsum ad fidem, quae gratia multiplex esse potest et altera altera plus minus mediata; attamen dispositio negativa ad gratiam per naturalia media seu auxilia obtineri potest. Porro si fides est finis necessario consequendus, illa saltem media praesto esse debent, quibus homo faciens quantum in se est, ad fidem perveniat. Quod si censeas nullum actum bonum fieri, qui non sit supernaturalis, non nisi de gratia proprie dicta sermo esse potest. Demonstratio thesis pendet ex statuta alibi doctrina de voluntate salvifica seria universali, quam quidem supponimus.

II. Non est autem opus declarare speciatim quomodo Deus consulat saluti cuiuscunque infidelis, qui ignorantia invincibili laborat. Certum est enim Divinae omnipotentiae non deesse vias, quibus assequatur quod intendit nec nos de hac re sollicitos esse oportet. Si enim Deus vult nonnisi per fidem proprie dictam salvare homines (damnata est enim propositio, quae docet: fides improprie dicta ex testimonio creaturarum ad iustificationem sufficit), cum homines vel gratiis supernaturalibus consentientes vel primum secundum vires naturae faciant quod in se est, Deus certe iis ita consulet, ut habere possint fidem. Ceterum gratias quoque infidelibus conferri Ecclesia tenet. Inter damnatas ab Alexandro VIII. an. 1690.7. decemb. haec est propositio 5ª. «Pagani, Iudaei, haeretici aliique huius generis nullum omnino accipiunt a Iesu Christo influxum: adeoque hinc recte inferes in illis esse voluntatem nudam et inermem sine omni gratia sufficiente.» Cf. et proposit. 29ª Quesnelli: «Extra Ecclesiam nulla datur gratia.»

III. Audiendus vero ss. Pius IX. qui in Epistola encyclica ad Cardinales, Archiepiscopos et Episcopos Italiae data die 10 Augusti 1863. haec habet: «Notum Nobis Vobisque est, eos, qui invincibili circa sanctissimam nostram religionem ignorantia laborant quique naturalem legem eiusque praecepta in omnium cordibus a Deo insculpta sedulo servantes ac Deo obedire parati, honestam rectamque vitam agunt, posse divinae lucis et gratiae operante virtute, aeternam consequi vitam: cum Deus, qui omnium mentes, animas, cogitationes habitusque plane intuetur, scrutatur et noscit, pro summa sua bonitate et clementia minime patiatur quempiam aeternis puniri suppliciis, qui voluntariae culpae reatum non habeat.»

Conferre licet ea, quae dedimus in Parergo ad Caput II. pag. 254. sub nn. I. III. IV. quae ad Thesim praesentem confirmandam et illustrandam plurimum conducunt.

IV. Ratio autem Thesis simplicissima est. Ea nempe ex eo pendet quod universalis sit voluntas Dei ut homines salventur et veniant ad agnitionem veritatis I. Tim. II. 1. seqq. atqui infideles nequeunt ad fidem actu venire nisi per gratiam praeparentur; ergo et iis suas gratias destinavit Deus ac pro opportunitate confert.

V. Non est tamen dimittenda Thesis quin Augustinum liberemus a calumnia ipsi inflicta a Iansenio quoad quadruplicem statum hominum, quem Augustinus distinxit, ante legem, sub lege, sub gratia, in pace. Iansenius enim de statu naturae lapsae L. III. c. 2. seqq. docet quod «sententia Augustini, quam tantopere pelagiani detestati sunt, non alia quam ista est: quod arbitrium voluntatis post lapsum primi hominis, antequam gratia visitetur h. e. antequam christianam suscipiat fidem, unde incipit gratia, sub cupiditatibus terrenis ita captivata possideatur, ut libertas illa voluntatis velut ferreis vinculis adstricta nullo modo possit surgere, ut bonum velit aut faciat, sed ut tantummodo captivo motu versetur in malo.» Id Iansenius probat et hoc quarto argumento «ex quatuor statibus populi Dei ante legem, sub lege, sub gratia et in pace. Apud Augustinum enim inter status illos haec differentia est, quod in duobus primis arbitrium sub peccati concupiscentia captivum et servum iacet, ita ut legem iustitiae sibi propositam seu ipsum opus bonum quod lex iubet, implere non possit. Nam quamvis in secundo statu iam instructus homo per legem et supplicii timore territus, quibusdam subinde bene vivendi desideriis percellatur; quia tamen arbitrium nondum est a peccato idest a concupiscentia voluntati seu consensui eius dominante liberatum, non potest motibus illius resistere... In ceteris duobus statibus arbitrium gratia liberante liberum est et vel dimicat vel in beatitudinis pace requiescit. Status isti certis gradibus in toto humano genere distinguuntur, ut primus locum habuerit in plerisque ab Adam lapsu usque ad Moysem, qui legem dedit, quo toto tempore in summa ignorantia vixit genus humanum. Secundus a Moyse usque ad Christum, qui gratiam liberantem dedit; nam illud tempus fuit legis tollentis quidem ignorantiam, nullam tamen bene operandi gratiam multoque minus libertatem arbitrio a dominantis cupiditatis tyrannide largientis. In tertio statu Christi gratia genus humanum liberat... In quarto perfectissime liberi triumphamus.» Subdit porro: «Status isti proportione quadam in singulis etiam hominibus locum habent. Primus et secundus quamdiu homo in profunda legis iustitiae faciendae ignorantia vel, etiam si iam praecepta noverit, fide tamen vera vel spiritu caritatis liberante destitutus sub cupiditatibus suis vincientibus et vincentibus iacet... In tertio statu arbitrium eruitur et liberatur a lege peccati et mortis... In quarto per beatam resurrectionem liberatur ab omni malo.» Provocat Iansenius ad Enchir. c. 118. ad Lib. qq. LXXXIII. q. 66. ad Comm. in Epist. ad Galatas c. 5. ad Expositionem quarumVI. Huius rei mysterium Iansenius l. I. De Gratia Christi c. 2. aperit his verbis: «Iuxta doctrinam Augustini in Scriptura fundatissimam... consilium Dei reformando Iudaeorum populo saluberrimum in danda lege fuit, non ut per gratiam sufficientem, quae adesset ipsis, eam observando recte viverent, quod eos nondum posse praesciebat; sed ut multitudine peccatorum et magnitudine praevaricationum, quae per legem, quam implere non poterant, secutura sciebantur, eorum superbia frangeretur... ut convicto superborum fastu et humilitate concepta, tandem aliquando agnoscerent, se aegrotos esse legemque datam implere non posse... qui scopus Dei tantum abest ut sufficientem gratiam observandae legis Iudaeis affuisse supponat, ut potius e contrario convincat nullo modo eis affuisse, sed istam viam conterendae superbiae Deum elegisse, ut ad gratiam observandae legi sufficientem invocandam et impetrandam propriae infirmitatis cognitione et confessione perduceret.»

Item Iansenius De Gratia Christi l. III. c. 9. distinguens filios et heredes Veteris Testamenti, qui bonis terrenis sibi promissis inhiantes, bene quidem vivere sibi videbantur, sed peccatores erant, a Dispensatoribus et Gestoribus Veteris Testamenti, qui figurativa eius praecepta promissaque non spernebant, sed in eis tanquam in signis quibusdam prophetantibus intelligebant, diligebant et exspectabant Novum; hac inquam, distinctione statuta, decernit quod quidquid hactenus de Iudaeis sub veteri lege constitutis dixerat, accipiendum sit de veris et genuinis heredibus atque filiis illius Testamenti, quod in monte Sina datum fuit et in servitutem generabat.

VII. Iam vero sententia haec aliena est prorsus ab Augustini mente, et ita aliena, ut eiusdem auctoritate evidenter refellatur.

Sane 1) Hanc ipsam sententiam, quam Iansenius Augustino imponit, obiiciebant eidem pelagiani, ut testatur Augustinus Cont. duas epistt. Pelagg. l. III. c. 2. «Legem Veteris Testamenti nos, aiunt, dicere non ob hoc datam fuisse ut iustificaret obedientes, sed ut gravioris fieret causa peccati.» Quid vero ad haec Augustinus? An concedit id a se dici? audi...

» Prorsus non intelligunt quid de lege dicamus, quia id quod dicit Apostolus, quem non intelligunt, dicimus.« Certum est igitur id non doceri ab Augustino quod ei pelagiani et cum pelagianis Iansenius imponit. Quid ergo dicebat Augustinus? Comparabat duos priores status ante legem et sub lege cum statu sub gratia spectatos secundum id quod sunt in se ipsis, ratione habita propriae oeconomiae et sufficientiae ad salutem. Si namque lex vel naturalis vel scripta per se spectetur, ea profecto ad salutem non sufficit; per eam enim est cognitio eius, quod agendum est, sed non est auxilium necessarium ad opus; imo cum per legem sit cognitio peccati, si sola haec sit, non iustos, sed potius praevaricatores facit. Hunc esse Augustini sensum liquet ex sequentibus. Ibidem enim ait » Sed dicimus lege fieri, ut Deus quid fieri velit, audiatur; gratia vero fieri, ut legi obediatur.« Ubi habes distinctionem inter legem et gratiam petitam ab effectu proprio utriusque. Et c.4. » Quis catholicus dicat, quod nos dicere iactitant: Spiritum S. adintorem virtutis in Veteri Testamento non fuisse nisi cum vetus Testamentum sic intelligimus, quemadmodum Apostolus dixit: A monte Sina in veritatem generans?« Scilicet prout erat testamentum servorum, legem ferens terrentem, punientem, non adiuvabat; tantum sub hac ratione spectatum dici potest caruisse gratia; id porro est legem secundum id tantum, quod est ei proprium, considerare. Rursus c. 7. n. 20. » Planius et brevius ita dici potest; Iustitiam legis non impleri cum lex iubet et homo quasi suis viribus facit; sed cum Spiritus adiuvat et hominis libera, sed Dei gratia liberata, voluntas facit.« Hoc est, voluntas sub lege est voluntas instructa quidem notitia quid Deus iubeat; sed suis naturalibus viribus relicta non sufficit ad legis observantiam, sed Spiritus adiuvans requiritur. Et re quidem vera 2) ita intelligendam esse Augustini doctrinam ex eo evidentissime evincitur, quod Augustinus certissime et frequentissime docuerit hominibus Veteris Testamenti ne dum maioribus sed et populo indiscriminatim fuisse praesto gratiam Dei et fuisse iustos inter eos. Sane in Psalm. LXVII n. 2. » Erant etiam in illo populo, qui intelligerent, habentes fidem, quae postea revelata est, non ad legis literam, sed ad gratiam Spiritus pertinentem. Non enim sine ipsa fide fuerunt, qui eius in Christo futuram revelationem praevidere et praenuntiare potuerunt, cum et ilia vetera Sacramenta significantia fuerint futurorum. An soli prophetae habebant hanc fidem? non et populus?

Iam vero etiam qui prophetas fideliter audiebant, eadem adiuvabantur gratia, ut intelligerent quod audiebant. Sed utique Sacramentum Regni caelorum velabatur in Veteri Testamento, quod plenitudine temporis revelaretur in Novo.» Cf. et epist. eius ad Hilarium siculum 157. n. 14. 15.

VIII. Quare Augustinus 3) In Epistola, quam cum aliis quattuor Episcopis ad Innocentium scripsit, ait n. 14: «Per legem cognitio peccati. Nunc autem sine lege iustitia Dei manifesta est, testificata per legem et prophetas. Cum dicit Apostolus: manifestata est, ostendit quia et tunc erat (iustitia Dei, quae secundum Augustinum ea est, qua nos Deus iustos facit. Lege inter alia caput 7. n. 20. Lib. III. contr. duas epistt. Pelagg. et Serm. LXXXII. c. 9.), sed tanquam illa pluvia, quam Gedeon impetravit, tunc velut in vellere occulta, nunc autem velut in area manifesta.... Sicut confugiunt multi a facie regnantis peccati ad gratiam, velut in area nunc patentem, ita pauci (Iudaei iusti, pauci comparati cum iustis ex Ecclesia, quae totum orbem complectitur) ad eam confugiebant velut in vellere tunc latentem.» inter Testamentum Vetus et Novum non hoc discrimen ponit quod tunc gratia deesset, nunc sit; sed quod tunc esset occulta, nunc manifesta.

Scilicet oeconomia populi Iudaici erat per se oeconomia legis quae manifesta erat; gratia vero eidem populo conferebatur, sed non vi legis seu vi illius oeconomiae, sed vi oeconomiae Evangelii, quae quidem tunc velata erat et latens, nunc vero post Christum revelata et manifesta est. Unde in Veteri Testamento dicitur fuisse manifesta lex, gratia occulta.

IX. Ceterum ut intimius doctrina Augustini intelligatur, advertendum est discrimen ab ipso positum inter has duas phrases: esse sub lege et esse in lege seu cum lege. In Ioann. Tract. III., n. 2. «Unde facti erant homines sub lege? non implendo legem. Qui enim legem implet, non est sub lege, sed cum lege.» Ibid. Tract. LI. n. 27: «Omnes rei sub lege sunt, bene viventes cum lege sunt.» In Psalm. I. n. 2: «Aliud est esse in lege, aliud sub lege. Qui in lege est, secundum legem agit; qui est sub lege, secundum legem agitur. Ille ergo liber est, iste servus.» Itaque sub lege esse, non est tantum legem habere, sed legem habitam non servare eaque proinde reum fieri et damnari: servus proinde est qui est sub lege; non enim amore iustitiae operatur, propter quem liber esset sub gratia et in lege et cum lege ac propterea obnoxius est minis, terroribus et vindictae legis. Quare de quovis homine sive Iudaeo, sive Christiano Augustinus affirmat quod sub lege est, si eam non implet; lex enim iusto non est posita, sed iniusto et affirmat quod in lege est, si eam implet. Si autem fiat comparatio populi Veteris Testamenti et populi Novi Testamenti et utriusque oeconomia secundum id, quod proprium habet spectetur, liquet quod «in lege veteri praevalebat timor, in nova amor» ut ait in Psalm. LXXVII. n. 7. et quod homines Veteris Testamenti, ratione habita solius oeconomiae legis, non poterant observare legem, possunt autem homines Testamenti Novi; Gratia enim propria est huius status, prout talis est. Porro si «lex usitatius vocatur cum minatur, terret, vindicat» (Ad Simplic. L. I. q. I. n. 17) et si sub lege est qui eam non implet, etiam sub lege erit, qui eam implere nequit et ideirco eius vindictam timere debet; quocirca homines Testamenti Veteris, cum ratione habita solius legis, quae sola ad eos spectabat, non possent implere legem, erant sub lege. Verum quemadmodum Christianus, qui ratione oeconomiae, in qua vivit, est sub gratia, si tamen legem non servat et peccat, ipse est sub lege et ideirco, ut Augustinus ait, ad Vetus Testamentum in servitutem generans spectat; ita et Iudaeus, qui ratione oeconomiae, in qua vivebat, erat sub lege, si tamen legem servasset per gratiam, quae ei non deerat per merita Christi, qui etiam tum operabatur, ipse in lege fuisset et sub gratia atque spectasset ad Testamentum Novum. Contr. duas epistt. Pelagg. I. III. c. 4. n. 9. «Ad Testamentum Vetus, quod est a monte Sina in servitutem generans, quod est Agar, illi pertinent, qui cum acceperint legem sanctam et iustam et bonam, putant sibi ad vitam literam posse sufficere et ideo qua fiant factores legis, divinam misericordiam non requirunt.» Quae doctrina Augustini de hominibus sub lege, eadem est de hominibus, qui fuerunt ante legem. Spectati namque secundum rationem status sui carebant quoque lege positiva extrinsecus data; non tamen carebant, propter merita Christi revelanda in statu gratiae, notitia ac gratia necessaria ad agendum. An putandum est censusse Augustinum Patriarehas omnes, Seth, Noe, Abralamum, Isaacum etc. gratia Dei destitutos fuisse, et nihil fecisse nisi peccata? Quid manifestius contra Scripturam? Sane illis non secus ac iis, qui sub lege veteri erant, affirmat Augustinus in Enchir. c. 118. gratiam fuisse collatam. «Sie est et Dei populus ordinatus per temporum intervalla, sicut Deo placuit. Nam fuit primitus ante legem, secundo sub lege... deinde sub gratia... Quae quidem gratia nec antea defurt, quilus eam oportuit impertiri, quamris pro temporis dispensatione, veluta et occulta.»

Cum igitur status singularis hominis, qui prius in altissimis ignorantiae tenebris vivit, deinde peccatum per legem cognoscit, tum tandem gratia Dei adiuvatus recte operatur, comparentur cum his statibus generis humani secundum id tantum quod hi status ex se proprii habebant; non sequitur, quod in prioribus statibus genus humanum exsistens caruerit auxilis necessariis ad operandum salutariter, nec fuerint homines iusti. Faure in 1. c. Enchirid.

Huius autem diversae distributionis ratio in inscrutabilibus indiciis Dei, apud quem nulla est iniquitas, latet in eaque diversa distributione positum est mysterium praedestinationis.

I. Primum constat ex hactenus demonstratis. Alterum facto constat; nam e. g. gratiae exteriores, ut praedicatio Verbi, non eadem fuerunt et sunt apud omnes ipsaeque interiores gratiae saltem prout efficaces et adiuvantes sunt, rursus non sunt eadem pro omnibus. Thesis eo spectat, ut intelligatur in distributione gratuita gratiarum mysterium providentiae Dei supernaturalis sive praedestinationis esse positum. Afferimus primum Augustini doctrinam, ex qua huiusmodi mysterium constat: simplici deinceps animadversione adhibita patebit in sola distributione gratiarum positum esse mysterium praedestinationis.

II. Itaque pelagiani, ut notum est, negabant gratiae gratuitatem atque contra eam obiiciebant, quod si gratia datur gratis, asserendum sit fato quodam hominum sortes regi vel Deum esse acceptorem personarum (cf. Cont. Iulian. L. II. c. 18. n. 46. et Epist. ad Sixtum CXCIV. n. 4.).

E contrario Augustinus tuebatur gratiam prorsus gratuitam, negans inde consequi illud utrumque, quod pelagiani colligebant. Quaestio proinde eaque duplex occurrebat atque utrumque accurate distinguit Augustinus (De Dono persev. c. 8. nn. 16, 18. Epist. cit. c. 2. nn. 4, 5. Cont. Iulian. L. IV. c. 8. n. 46): nimirum 1) cur gratia Dei non omnibus detur, sed aliis detur, aliis non detur. 2) Si ex omnibus, quorum nemo eam meretur, quibusdam tantum datur, cur potius huic, quam illi detur. Non eodem modo utrique quaestioni Augustinus respondet.

III. Antequam Augustini referamus responsiones, advertendum est 1) gratiam, de qua quaestio est, non esse quamcumque gratiam, sed certam quamdam gratiam, gratiam nempe uberiorem, vel gratiam actu efficacem. Nam gratia sufficiens e sententia ipsius Augustini (ut demonstratum supponimus) negatur nemini, quaestio ergo de ea esse nequit, cur non omnibus detur. Augustinus autem, ut iam alibi notavimus, speciatim de ea gratia, quae coniuncta est cum effectu, de gratia electorum, filiorum promissionis loquebatur. Quaestio proinde huc redibat, cur non omnibus datur ipsa fides, iustificatio, perseverantia; seu cur non omnibus ea gratia confertur, quae aliis tamen datur, qua fit ut actu credant, iustificentur, perseverent.

Advertendum est 2) gratiam efficacem sub hac formali ratione prout praevisa est futura efficax, si detur, nemini deberi; quod enim homo exigere potest, est gratia qua possit seu gratia sufficiens aut efficax in actu primo; quod autem sit efficax gratia in actu secundo, id in potestate ipsius hominis gratia sufficiente adiuti positum est; non est ergo cur Deus aliquid amplius tribuere teneatur.

Unde 3) ratio sufficiens ad sedandas omnes querelas, haec duplex est: prima, uberior vel efficax gratia, prout talis, est donum indebitum, est indebita misericordia: altera, quod gratia sufficiens, quae homini datur, non sit in ipso efficax, id ex culpa est hominis; ideoque ex ipso homine est quod gratiam efficacem non habuerit.

Verum 4) negari nequit quod omnipotenti Deo non deest modus, quo omnes ita vocet ut vocantem infallibiliter sequantur et si Deus vellet etiam ipsorum (qui non sequuntur) misereri, posset eos ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur (Ad Simplic. L. I. q. 2. nn. 13. 14.). negari nequit quod omnipotenti Deo non deest modus, quo omnes ita vocet ut vocantem infallibiliter sequantur et si Deus vellet etiam ipsorum (qui non sequuntur) misereri, posset eos ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur (Ad Simplic. L. I. q. 2. nn. 13. 14.). Cur ergo non omnibus talis gratia datur, sive cur non omnes ita vocantur?

IV. Augustini responsio ad hanc primam quaestionem huc redit. Qui quaerit rationem huius diversae distributionis gratiarum, potest hoc sensu quaestionem movere, ut velit Deum arguere iniustitiae, ac si diceret: Nonne est Deus iniustus, quia in pari causa quorumdam miseretur, quorumdam non miseretur? Vel, concesso quod nulla iniustitia sit penes Deum quaerere tamen adhuc potest, cur Deus, qui poterat omnium misereri, noluerit reapse omnium ita misereri.

Quaestioni priori modo intellectae Augustinus respondet demonstrando nullam esse iniustitiam penes Deum, tum quia si gratia non est efficax, id est ex culpa hominis; tum quia gratia efficax est beneficium indebitum. Enchir. c. 99. «Miseretur magna bonitate, obdurat nulla iniquitate: ut nec liberatus de suis meritis glorietur, nec damnatus de suis meritis conqueratur.» Porro haec merita sunt, quia gratias sufficientes habens, iis noluit consentire; obduratio ergo, quae in negatione gratiae adiuvantis consistit, non ex Dei iniquitate sive iniustitia, sed ex culpa hominis repetenda, qui gratiis sufficientibus non consentiens in causa fuit cur non adiuvaretur a Deo. Et de Praed. SS. c. 8: «Cur ergo non omnes docet ut veniant ad Christum, nisi quia omnes quos docet, misericordia docet; quos autem non docet, iudicio non docet?» Si misericordia, ergo beneficium est indebitum. Porro quando audis iudicium, una intelligis docere Augustinum quod mala voluntas hominis in causa sit, quae id meruerit, idcirco gratias spreverit, quibus poterat esse bona. Loquens enim de Deo excaecante et obdurante (Tract. in Ioan. LIII. n. 6.) ait: «etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus deserendo non adiuvando, quae occulto iudicio facere potest, iniquo non potest.» En quid sit iudicium Dei non esse iniquum: quia nempe hominum voluntas id meruit. Supponitur proinde gratias sufficientes non defuisse, quibus valeret bene agere.

V. Notandum est quod Augustinus ut magis in aperto ponat rationem hanc indeliti, quae gratiae competit, provocat frequenter ad peccatum originale. Non quod peccatum originale solum sit ratio sufficiens cur statuta reparatione totius humanae naturae per Christum, negetur gratia sufficiens, sed quod idem peccatum sit ratio ostendens gratuitam esse et indebitam gratiam naturae et praesertim gratiam efficacem, quam gratuitatem gratiae unice Augustinus demonstrandam sibi assumit. Verum ne perperam Augustini sententia intelligatur, advertendum est Augustinum loqui de discretione ea, quae fit per primam gratiam, quae omnes reperit obstrictos peccato originali et idcirco indebitam gratiam demonstrare ex peccato originali adhuc exsistente et nondum remisso falsumque esse quod Augustinus rationem negationis gratiae efficacis et perseverantiae iustis repetat etiam ex peccato originali quantumvis remisso. Id posset demonstrari analysi instituta eorum omnium testimoniorum Augustini, quae afferuntur ab iis, qui hanc sententiam Augustino imponunt, quod nempe Deus aliquos bono adeo magno privet propter peccatum, quod eis plenissime condonavit. Sed quia omnia ea testimonia sibi simillima sunt, satis erit unum recitare; cetera conferri possunt. Contr. duas epistt. Pelagg. L. II. c. 7. definitam acceptionem personarum et in medium allata parabola denariorum Matth. XX, 1. seqg. pergit: «nempe hic tota iustitia est: hoc volo. Tibi, inquit, reddidi, huic donavi: neque ut huic donarem, tibi aliquid abstuli aut quod debebam vel minui vel negavi. Sicut ergo hic nulla est acceptio personarum, quia sic alius honoratur ut alius debito non fraudetur; sic etiam cum secundum propositum Dei vocatur alius, alius non vocatur, vocato datur gratuitum bonum, cuius boni est vocatio ipsa principium; non vocato redditur malum, quia omnes rei sunt ei eo quod per unum hominem peccatum intrarit in mundum... Bonum quidem immerito et gratis datur; quia ex eadem massa est cui non datur: malum vero merito et debitum redditur, quia in massa perditionis malum malo non male redditur.» Sensus obvius est, hic loqui Augustinum de iis, qui adhuc peccati originalis rei sunt. Agitur enim de vocatione, quam cur non accipias pro prima gratia nulla est ratio, cum sermo sit de reis obstrictis peccato originali. Idem docet Epist. CLXXX. ad Paulinum, nn. 16. 17. et Epist. CXC, ad Optatum nn. 9. 10. Epist. CXCIV ad Sixtum n. 4. alibique. Cf. Faure in Enchirid. ad caput 55. Huc pertinet quod ait De Dono persev. c. 8. «Cur, inquit, gratia Dei non secundum merita hominum datur? respondeo, quoniam Deus misericors est. Cur ergo, inquit, non omnibus? et hîc respondeo, quoniam Deus index est.» Nempe exsistente peccato originali, exsistit ratio cur Deus possit hominem damnare ideoque et gratiam negare, ita ut si conferat, id totum sit ex divina liberalitate et misericordia, quod probare vult Augustinus.

Hinc cum disserte quaestionem facit de iis, in quibus iam peccatum originale remissum est, non ex eo rationem petit gratiae perseverantiae negatae. Ita De Dono persev. c. 8. n. 19. proposita hac quaestione; cur quibusdam, qui eum coluerunt bona fide, perseverantiam usque in finem non dedit? respondet «cur putas nisi quia non mentitur qui dicit: ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis etc.» Indicat scilicet rationem ex iis ipsis petendam esse, qui peccato suo desciverunt. Idcirco ibid. n. 21. duas classes constituit eorum, quibus huiusmodi beneficia a Deo negantur, nempe parvulorum, qui adhuc originali peccato obstricti sunt et aetate grandium tum impiorum tum piorum, significans non de omnibus eodem modo esse loquendum. Et sane rediens ad quaestionem cur ex duobus piis alteri perseverantia detur, alteri non detur, recurrit rursus ad verba Ioannis, tum subdit: «non erant in Christo electi ante constitutionem mundi, non erant in eo sortem consecuti, non erant praedestinati secundum propositum eius, qui universa operatur etc.» quibus verbis sola gratuitas praedestinationis perseverantiae declaratur.

VI. Nihilominus distinguenda sunt adhuc duo. Aliud enim est docere: iusto negatur perseverantia propter motivum hoc, quod est peccatum originale, quod tamen remissum fuit, aliud: supposita gratuitate perseverantiae, quae est ratio cur sine iniuria possit negari, assumere peccatum originale ad demonstrandum magis immerito conqueri hominem lapsum de negata perseverantia, quam si mansisset integer. Nam hic alter discursus huc redit. Quo iure quis conqueritur quod ei perseverantia non detur, cui poterat merito et prima gratia negari, qua negata, etiam perseverantia fuisset negata? quo argumento non dicitur quod peccatum originale remissum sit motivum Deo negandi gratiam perseverantiae, sed solum ostenditur quam immerito conqueratur homo pro negato bono aliunde indebito, cui totum nempe prima gratia et perseverantia poterat negari. Ita arguere videtur Augustinus Op. imp. L. II. c. 142. cf. Faura loco citato.

VII. Cum vero seposita quaestione de iustitia Dei quaeritur simpliciter cur Deus non omnibus, cum possit si velit, gratiam conferat, respondet Augustinus, inscrutabilia esse iudicia Dei. De Dono persev. n. 21. «Ex duobus parvulis originali peccato pariter obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur et ex duobus aetate iam grandibus impiis, cur iste ita vocetur, ut vocantem sequatur; ille autem aut non vocetur (praedicatione fidei) aut non ita vocetur; inscrutabilia sunt iudicia Dei.» Cf. et L. I. ad Simplic. q. 2. n. 17. idque frequenter Augustinus tradit vel iis verbis, vel similibus, exclamans nempe cum Apostolo: o altitudo divitiarum! et numquil iniquitas apud Deum?

Attamen ut quodammodo haec inscrutabilia indicia Augustinus tueatu, monet ex hac diversa distributione gratiarum hunc effectum consequi, sive hoc bonumı obtineri, quod magis manifesta fiat gratiae gratuitas; nam si omnibus daretur, videretur veluti connexa cum natura et debita et ita maiori cum humilitate et gratitudine qui eam aceipiunt ferantur in Deum. Enchir. c. 99: «Videt, si capit (verba Apostoli Rom. IX. 20. 21.), universum genus humanum tam iusto iudicio in apostatica radice damnatum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte posset Dei vituperare iustitiam et qui liberantur sic oportuisse liberari, ut ex pluribus non liberatis atque in damnatione iustissima derelictis, ostenderetur quid meruisset universa conspersio et quo etiam istos debitum iudicium Dei duceret, nisi eis indebita misericordia subveniret; ut volentium de suis meritis gloriari omne os obstruatur et qui gloriatur in Domino glorietur.» Cf. et epistolam ad Paulinum Nolanum n. 22. 24. 25.

Porro, ut iam monuimus, haee non sunt accipienda de negatione gratiae vel providentiae necessariae pro salute cuiusque hominis; nam hoe pugnat cum certa doctrina Augustini de voluntate salvifica universali. Cf. n. 111.

Tam vero docet Augustinus hoc modo liberationis oportuisse uti, ut plures non liberando ostenderetur quid universum genus humanum meruisset. Liquet 1) hanc non liberationem plurium non esse medium necessarium ad illud ostendendum, quod aliis modis poterat manifestari. Liquet 2) tum ex ipsa phrasi tum ex rei natura non liberationem et damnationem esse obiectum non voluntatis Dei intendentis illud, sed solum permittentis. Quare 3) ostensio meriti generis humani non est finis intentus per damnationem plurium; tunc enim haec medium esset et intenta a Deo: sed est ratio convenientiae permissionis, quod plures damnentur. Unde 4) illud oportuisse non significat necessitatem adhibendi hunc modum ad illud ostendendum, sed solum convenientiam. Et sane si permissio haec necessaria fuisset, iam non dicerentur esse inscrutabilia iudicia Dei in huiusmodi permissione: pateret enim evidens ratio. Asserit proinde 5) Augustinus conveniens fuisse Deo (ita tamen ut et oppositum fuisset conveniens Deo, si is voluisset) permittere plurium perditionem, quemadmodum generatim Theologi docent permissionem malorum moralium convenientem esse Deo; quia praeterquam quod non obligatur ad malum morale impediendum, adest ratio sive conditio sufficiens exercendi iuris huius quod habet permittendi, nempe bonum aliquod, quod in sui gloriam ex malo elici potest. Deus enim malum morale permittere potest, quia non tenetur impedire; oportet tamen ut ex malo permisso aliquod bonum elici possit: hoc autem bonum non est quidem finis intentus a Deo cum malum vult permittere, sed est veluti conditio ut suum ius permittendi mala exercere possit. Itaque Augustinus docet conveniens fuisse permittere plures damnari, quia ex hoc malo permisso illud bonum colligi poterat, ut evidentius cognosceretur gratuitas gratiae. Hinc intelligunt (contr. duas epistt. Pelagg. L. IV. c. 6.) vasa misericordiae, quam gratuita illis misericordia praebeatur, quod irae vasis, cum quibus est eis perditionis causa et massa communis, ira debita et iusta rependitur.

VIII. Ad alteram quaestionem, nimirum si non omnibus gratia datur, cur tamen huic potius quam illi datur, e. g. cur potius Petro quam Iudae? brevior est et expeditior Augustini responsio: h. e. nullam huius rei rationem excogitari posse, spectare id ad inscrutabilia iudicia Dei. De Dono persev. c. 8. » Si iam, inquit, oportebat, ut damnatis non omnibus, quid omnibus deberetur ostenderet atque ita gratius suam gratiam vasis misericordiae commendaret: cur in eadem causa me quam illum potius puniet aut illum quam me potius liberabit." Respondet Augustinus: » Hoc non dico, si quaeris quare, quia fateor me non invenire quid dicam." Contr. duas epistt. Pelagg. I. IV. c. 6. n. 16. » Sed quare istos homines oves facit et istos non facit, apud quem non est acceptio personarum? Ipsa est quaestio, quam beatus Apostolus curiosius quam capacius proponentibus ait: o homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit: quare sic me fecisti? Ipsa est quaestio, quae ad illam pertinet altitudinem, quam perspicere volens idem Apostolus quodammodo expavit et exclamavit: o altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei: quam inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius!" Cf. et epist. 194, ad Sixtum. n. 23.

Adverte eodem in loco Augustinum subdere: » Grata ergo sit nobis eius gratuita miseratio, etiamsi haec profunda insoluta sit quaestio. Quae tamen (quaestio) eatenus solvitur, quatenus eam solvit Apostolus dicens: si autem Deus volens ostendere iram et demonstrare potentiam suam, attulit (sustinuit) in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt (apta) in perditionem et (deest vocula et in vulgata) ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Ira quippe non redditur nisi debita, ne sit iniquitas apud Deum: misericordia vero etiam cum praebetur indebita, non est iniquitas apud Deum." Verum haec Augustinus dicens videtur a quaestione speciali cur hie potius quam ille salvetur, ad generalem transire, cur non omnes salventur. Huius enim propria est responsio Pauli. Cf. Card. Toletum Comment. in Epist. ad Rom. in h. 1.

Iam vero ex his, quae hactenus ex Augustino attulimus, constat diversam distributionem gratiarum in mysterio esse positam. Et sane reddatur ratio cur non omnibus eae gratiae donentur, quibus ii salvi infallibiliter fierent, si eae conferrentur; cur potius huic quam illi ea series gratiarum efficacium conferatur: etsi aliquid pro priore quaestione afferri possit, tamen nihil pro secunda nec quod pro priore affertur explere animum potest, nisi ad occultam Dei voluntatem recursus fiat.

Mysterium autem istud est mysterium divini consilii et beneplaciti mysteriumque vocatur; quia nequit creatura scrutari et nosse consilia Dei. Porro res, quae huic mysterio subest, vel est absoluta praedestinatio ad gloriam ante praevisa merita, quae praedestinatio necessaria sit ut quis salvetur nec tamen spectet ad omnes, vel est collatio gratiarum ab intrinseco efficacium quae necessariae sint ut actus salutares sint, nec tamen rursus omnibus dentur, vel est differens pro Dei arbitrio distributio gratiarum, ut omnibus quidem sufficientes dentur, sed non omnibus eadem ubertate nec omnibus eae, quae praevisae sunt effectum suum praesertim perseverantiam consecuturae. Atqui non primum; quia etsi per se ea praedestinatio non repugnet et forte pro pluribus detur, repugnat quod ea sit necessaria et tamen pluribus negetur. Non secundum; tum quia primum supponit, tum quia talis gratia non datur, tum quia Augustinus ceterique Patres, qui disputantes cum Pelagianis, mysterium praedestinationis gratiae praedicabant, de modo speciali, quo gratiae intrinseca vis operetur in voluntate, nullam controversiam habuerunt: non ergo ad rationem talis gratiae pertinet quod ipsi docent de mysterio praedestinationis. Restat ergo tertium. Et sane huc spectant omnia Augustini dicta, quibus mysterium fatetur. Inscrutabile enim esse ait, quare hic vocetur, ille non vocetur, huic ita suadeatur ut persuadeatur, illi non ita, cur hic vocetur quomodo aptum est ei ut sequatur vocantem, non ita ille, cur hic fiat ovis, non ille etc. Atqui haec exhibent distributionem gratiarum differentem. Ergo.

FINIS.