Tractatus de Gratia Divina Actuali

Quare gratia haec est physice et per modum actus primi praedeterminans voluntatem; licet in quibusdam ex illis theologis non satis cohaerenter dicatur ea pertinere ad actum secundum. Hanc porro gratiam necessariam esse contendunt ut bonus actus voluntatis exsistat, adeo ut impossibile sit eam abesse et haberi consensum Deo vocanti. Jam vero theologice de hac re disputantes affirmandum censemus huiusmodi gratiam, quae praevenit consensum voluntatis eumque necessario infert, ut repugnet dissensus quaeque necessaria est ut sit actus bonus, adversari doctrinae, quae ex Scripturae testimoniis, eorum analysi instituta, colligi rite potest, non posse componi cum definitione tridentina: hominem a Deo motum et excitatum posse abiicere gratiam Dei, posse dissentire, si velit, tollere e medio libertatem et gratiam sufficientem, tandem gratiae conceptum pervertere.

Ad habendam notitiam huius sententiae conferri debent Thomistae. Eos ergo producamus in medium, optimum huius rei expositorem secuti (Zeitschrift für kath. Theol. Innsbruck. 1877.).

I. Sententia thomistica, quae a Dominico Banez originem habet, quoad gratiam efficacem his primum principiis innititur.

Principium 1°. est ex dignitate causae primae. Nimirum agens quodlibet creatum nequit agere nisi divina motione applicetur ad agendum. Praecipuum thomistarum argumentum petitur a ratione entis, quod solus Deus, tanquam universalissima causa efficiens omnium rerum, per praevium, realem et physicum influxum producere potest (Graveson, Epistt. theol. polem. T. I. ep. 2a.).Graveson, Epistolae theologicae polemicae, Tomus I, epistola 2a.

Aliis verbis: Nulla secunda causa potest operari, nisi sit efficaciter determinata a prima (Bañez in 1am. p. q. XIV. a. 13.). Haec motio quidem, si vere motio est, debet esse praevia actui creaturae et prior natura ac causalitate quam actio creaturae, sicut omnis actio prior est suo effectu; ideo merito dicitur praemotio (Goudin, Phil. p. VI. D. 2. q. 3. a. 2.). Scilicet «illa praepositio prae nihil aliud denotat aut denotare potest quam Deum esse priorem et primam causam, prius natura et causalitate moventem, applicantem, inclinantem et determinantem voluntatem quam ipsa voluntas se determinet... ita ut ista causalis sit vera, ideo voluntas se determinat in actu secundo, quia prius natura a Deo determinatur in actu primo» (Lemos in Actis p. 1065.).

Non est quidem prior praemotio actione causae secundae quoad exsistentiam, sed causalitate (Reginaldus, De novit. et antiq. nominis praedeter. phys. l. II. c. 36.). «Haec autem motio praevia sive auxilium actuale realiter distinguitur ab operatione causae secundae... nam omnis causa efficiens realiter distinguitur a suo effectu» (Alvarez, De Auxiliis D. XIX. concl. 5.). Porro «haec divina motio in creatura recepta a thomistis physica appellatur... quia ex propria essentia et ab intrinseco est efficax, independenter a quocumque creato consensu» (Gonet, Clypeus Thomist. D. XI. a. 5.).

Iam vero «cum Deus hanc motionem det causis secundis sciens et volens atque adeo cum cognitione et intentione certa cuiusdam determinati effectus, alias haec essent a casu respectu Dei; consequitur illam praemotionem physicam esse praedeterminationem» (Reginaldus l. c.). «Dicitur praemotio physica praedeterminatio, quia determinat voluntatem ad unum, non tantum quoad specificationem sed etiam quoad exercitium, licet non ad modum naturae» (Nazarius in 1am. p. q. XXII. a. 4.). Deus nempe «causas liberas sic praedeterminat ut eas faciat infallibiliter operari non quidem naturaliter sive ex necessitate absoluta, sed libere et contingenter iuxta propriam naturam» (Alvarez op. c. D. XXIII. n. 13.).

«Physica proinde est praedeterminatio... qua Dei hominis voluntatem praedeterminat in actu primo, ut ipsa voluntas cum omni sua libertate se infallibiliter et libere de... terminet in actu secundo (Lemos l. c. p. 1063.)." Haec autem motio divina locum habet pro quolibet actu voluntatis. "Deus causat actionem peccati physice praemovendo ad illam, non ut mala est, sed praecise ut actio est (Goudin l. c.)." Quocirca "Deus certe et infallibiliter cognoscit omnia peccata futura in decreto, quo statuit praedeterminare voluntatem creatam ad entitatem actus peccati, in quantum actio et ens est et permittere malitiam moralem peccati seu peccatum ipsum, ut peccatum est, non dando auxilium efficax ad illud vitandum (Alvarez l. c. D. XI. n. 3.)."

Principium 2^m, ex indifferentia voluntatis petitum. "Proprium est divinae voluntatis se ipsam, independenter a quacumque alia causa determinare; voluntas autem creata priusquam se determinet, a Deo debet determinari, quia scilicet indifferens sit eaque indifferentia non aliter solvatur quam per praeviam Dei motionem (Graveson op. cit. ep. XI.)." Quocirca "liberum hominis arbitrium, quia creatum est, licet determinet sibi actum, illum tamen determinat praedeterminatum a Deo (Alvarez l. c. D. XXII.)." Nempe "impossibile est quod actus determinatus procedat a potentia indeterminata in actu primo (Lemos op. cit. p. 1234.)."

Principium 3^m, ex praescientia Dei. "Sublata a Deo physicae praemotionis efficacitate nulla relinquitur alia in Deo sufficiens causalitas respectu determinationis liberorum actuum et consequenter neque in Deo esse poterit talium praescientia futurorum; qua remota, rationem divinae providentiae et praedestinationis respectu dictorum actuum auferri necesse (Nazarius l. I.)."

His quidem argumentis physicam praemotionem ac praedeterminationem cuiuslibet actus probare volunt Thomistae, quae si quid valent, valere pariter debent in ordine supernaturali non secus ac in naturali. Monent tamen (quod non immerito mireris) quod "generalem praedeterminationem admittunt dumtaxat thomistae ut probabilem secundum rationem naturalem et non necessario cum fide catholica connexam. Gratiam vero per se efficacem tenent ut conclusionem theologicam ab Augustino et Aquinate certissime traditam et post articulos fidei omni exceptione maiorem, in proxima et veluti ultima dispositione definibilem. Unde etiamsi nulla ad actus mere naturales et morales physica praedeterminatio admitteretur, eam tamen in ordine supernaturali ad recte christianeque vivendum admittendam contendimus. Generalem praemotionem ideo solum adstruimus ut per eam ad gratiam per se efficacem uberius fortiusque stabiliendam viam muniamus ad eamque propugnandam serviat etiam philosophia (Contenson Theol. ment. et cord. I. VIII. Diss. 2. specul. 3.).Contenson Theol. ment. et cord. I. VIII. Diss. 2. specul. 3.

II. Quapropter de gratia per se efficaci haec statuunt. «Praecipuum ex praerequisitis, ut homo per liberum arbitrium producat actum, puta conversionis ad Deum, est efficax Dei decretum ab aeterno et physica motio sive auxilium efficax quo praemoveat Deus voluntatem ad talem actum (Nazarius l. c.).» Idcirco «nunquam de facto voluntas creata producit actum supernaturalem, nisi auxilio efficaci praemoveatur physice et praedeterminetur ad eundem actum efficiendum (Alvarez l. c. D. XCI. n. 8.).» Haec celeberrima schola (ait Graveson op. cit. T. II. ep. 3.) firmiter adhaerens doctrinae ss. Augustini et Thomae nullam agnoscit gratiam versatilem, indifferentem atque ita subditam libero hominis arbitrio, ut ipsius efficacia vel inefficacia pendeat a solo consensu vel dissensu eiusdem.» Hinc aiunt: «gratia sufficiens in sensu thomistico intellecta non complectitur in se omnia, quae sunt necessaria ad actu agendum, sed requiritur alia gratia, quae est per se ab intrinseco efficax quaeque complectitur omnia, quae sunt necessaria ad actu agendum (Serry Schola thomistica vindicata praelect. 2. cf. Gotti Tom. II. Tract. 6. q. 2. Dub. 4. Alvarez l. c. DD. XXIII. et LXXX.).» «Nullus quidem unquam thomista inficias ivit voluntatem creatam instructam gratia sufficienti thomistice intellecta, habere in eo sensu veram completam proximam et expeditam potentiam ita ut tamen praeter gratiam sufficientem alia ex parte Dei indigeat ad actu agendum gratia seu gratia per se efficaci (Graveson l. c. Tom. I. ep. 1).» Discrimen vero exsistit aliquod in ratione loquendi inter veteres et recentiores thomistas; nam «thomistae Alvarezio posteriores, qui potentiam, gratiis mere sufficientibus datam, plenam vocitant expeditam, completam ac etiam proximam, minus profecto cum antiquioribus conveniunt (Serry D. Augustinus D. Thomae conciliatus praelect. III. c. 26).»

III. Cuiusmodi vero est efficacia huius necessariae gratiae per se efficacis? Scilicet «quantumlibet Petrus libere operetur dum disponitur ad gratiam, implicat tamen contradictionem quod simul stante eodem auxilio efficaci non consentiat Deo vocanti et praeparanti (Banez l. c. a. 7.)». Sive «repugnat simul coniungere cum illo auxilio gratiae contrarium dissensum; quia sic coniungere dicit expresse compositionem duorum oppositorum (Lemos l. c. p. 1052)». Nimirum «repugnant ad invicem auxilium efficax ad consentiendum et actualis dissensus (Alvarez I. c. D. XCII. n. 6)». Quocirea idem Banez in 2º. Zae. g. 10. a. I. doc. 3. admissa definitione tridentina can. 4. Sess. VI. subdit: «cum hoc tamen stat in veritate quod haec copulativa sit impossibilis: Deus tali auxilio excitat et movet liberum arbitrium hominis et liberum arbitrium hominis non consentit Deo sic excitanti atque vocanti; hoc enim contradictionem implicat.»

IV. Hoc auxilium efficax spectat ne ad actum primum an ad secundum? «Quidam (ait Xantes Mariales Biblioth. Interp. 7. 4. Relect. 9. sect. 3.) concedunt motionem esse complementum actus primi, alii negant. Qui negant, negant esse complementum formaliter pertinens ad actum primum perficiensque intra limites actus primi, quod verissimum est. Qui affirmant, affirmant esse complementum extrinsecum, perficiens non intra limites actus primi, sed potius intra lineam actus secundi, saltem reductive, quatenus applicat actum primum ad efficiendum exercite secundum, quod etiam verissimum est.» Verum est nimis evidens quod id quod est necessarium ad agendum atque est necessarium ut causa quodque proinde prius est quam actio prioritate naturae et causalitatis, spectat ad constitutionem actus primi, etsi cum actio fit, sit simul cum illa. Certe (ut ait Lemos l. c. p. 1053) «anteguam voluntas dicat: volo, antecedit prioritate naturae auxilium praeveniens divinae gratiae, faciens quod ipsa velit et ita faciens ut non stet simul dissentire. Neque hoc est contra Conc. Trid. imo est de illius expressa mente.»

V. At quomodo haec efficacia gratiae cum humana libertate componitur? Haud difficile, aiunt: quid enim est libertas? «Nihil aliud est libertas quam ipsissima potentia voluntatis ut connotans obiectum indifferenter propositum (Sebille Interpres thomisticus L. III. c. 1. sect. 5.).» «Indifferentia positiva et activa nihil aliud est quam positio alicuius actus seu determinationis voluntatis cum potentia ad oppositum (Graveson op. c. Tom. I. ep. 8).Actus secundus dicitur liber... per indifferentiam quam habet ad suum principium, quatenus scilicet poterat ab ipso produci et non produci et productus potest continuari et non continuari (Xantes Mariales op. cit. Tom. III, contr. 19. a. 10. c. 4.). Sic porro argumentatur Graveson (l. c.): indifferentia activa voluntatis oritur tanquam ex radice ab indifferentia indicii, manente hac radice, et illa manet. Atqui gratia per se efficax illam radicem non tollit: ergo.

Tam vero, si audiamus Sebille (l. c.), implicat quidem quod in statu, quo actu voluntas retinet praedeterminationem ad amorem, sit possibilis actualis positio non amoris. At dicimus, ait, quod sub praedeterminatione ad amorem voluntas est vere proxime potens ad non amandum, in hoc sensu, quia licet sit impossibilis positio non amoris, retinetur tamen proxima potentia ad non amandum (si cum adhuc est impossibilis actus, potentia est proxima, quando is possibilis erit, cuiusmodi potentia erit?), quia ut haec proxima potentia habeatur, non requiritur quod illud extremum etiam retenta praedeterminatione sit possibile, sed sufficit quod sit possibile absolute. Quocirca idem scriptor ait: «Schola thomistica constantissime tenet ad liberam elicientiam actus pro aliquo instanti sufficere quod voluntas sit proxime pro eodem potens non agere, licet pro eodem ipsa negatio actus sit impossibilis ratione alicuius praerequisiti tunc exsistentis, cum quo negatio actus essentialem habet repugnantiam.» Scilicet et «stantibus omnibus praerequisitis ad agendum, liberum arbitrium potest in sensu composito (cum gratia) non agere, potentia separata et non reducenda ad actum; non autem potest non agere potentia coniuncta seu reducenda ad actum... si replicatur hanc potentiam esse frustra, nego hoc, imo absolute non implicat ad actum reduci sed tantum stante praedeterminatione (Xantes Mariales l. c.).»

De Avila vero (loco inferius citando) ait: «Nos firma fide tenemus hominem a Deo motum hoc auxilio mirabili efficaci et efficienti physicoque, libere Deo vocanti assentiri et cooperari absolute et simpliciter loquendo et in sensu diviso: si vero in sensu composito versetur sermo, quamdiu firma stet ista suppositio quod Deus nos hoc impellit auxilio, similiter secundum fidem profitemur nos necessario et infallibiliter actus liberi arbitrii operari.» Quid ergo sibi volunt Thomistae per hanc distinctionem sensus compositi et sensus divisi sive quinam sunt termini, quid concipiendi sunt vel simul componi vel ab invicem dividi? «Docent thomistae hominem, dum gratia per se efficaci est instructus, retinere veram ei dissentiendi seu non agendi potentiam in sensu diviso, h. e. retinere potentiam gratiae per se efficaci dissentiendi, divisam tamen et seiunctam ab actuali dissensu, in qua potentia sistit genuina hominis libertatis ratio: hominem tamen praeditum gratia per se efficaci non retinere potentiam ei dissentiendi in sensu composito, h. e. non retinere potentiam ei dissentiendi coniunctam cum actuali dissensu (Graveson l. c.)» «In praesenti controversia (ait Alvarez op. cit. D. CXIV) quando dicitur hominem motum auxilio efficaci non posse dissentire in sensu composito, nihil aliud significatur nisi quod motio illa efficax et actualis dissensus non sint simul in eodem homine, non autem est sensus quod motio efficax et potentia ad dissentiendum sit incompossibilia in eodem», potentia tamen non reducenda ad actum; nam (ut ait Bañez l. c. q. XXIII. a. 3) «ratio est evidens: voluntati enim eius (Dei) quis resistit?»¹ «Fatemur (ait idem Alvarez ibid.) Concilium Tridentinum sect. VI. can. 4) loqui de potentia physica, quae potest reduci in actum absolute loquendo; sed tamen illa potentia nunquam reducitur in actum, stante in homine auxilio efficaci; quia ipsum auxilium facit quod illa potentia non reducatur ad actum eidem auxilio repugnantem.» Si repugnat, ergo est impossibilis actus posito eo auxilio praeveniente. Concedunt ergo Thomistae quod stante auxilio efficaci maneat potentia absoluta ad oppositum, ad dissensum, potentia tamen nunquam ad actum reducenda sub eo auxilio. Tum negant esse et fuisse unquam suum sensum compositum et divisum hoc pacto explicatum aut explicandum, ut voluntas possit in sensu diviso gratiae h. e. ablata gratia per se efficaci et non possit in sensu composito gratiae h. e. posita gratia per se efficaci; nam, ut aiunt, manet absolute potentia, non reducenda tamen. ad actum sub eo auxilio, eo quod actus repugnat eidem. At nonne id perinde est ac dicere quod voluntas non potest nisi divisa a gratia? timeo ne ludamus verbis. In 3ª Congregatione De Auxiliis coram Paulo V. (H. Controv. Livini De Meyer L. VI. c. 9.) sic Bastida distinctionem thomisticam sensu compositi et divisi proposuerat: «Posse dissentire in sensu composito definiunt posse coniungere consensum cum dissensu in voluntate. Posse dissentire in sensu diviso dicunt esse retinere arbitrium, etiam cum sub motione et excitatione est, potestatem carendi consensu ad quem haec gratia movet, si tamen illa gratia careat et ab ea dividatur: ita ut sensus definitionis sit, liberum arbitrium, etiam dum motum et excitatum est, retinere potestatem ad carendum consensu vel ad habendum actum contrarium, non quidem simul cum hac motione, sed si ab illa dividatur.» Ad haec respondit Lemos (ibid. c. 10): «Reverendus Pater sic procedebat: quod posse dissentire in sensu diviso nihil dicat nisi liberum arbitrium habere potentiam ad dissentiendum, si ablata fuerit gratia efficax: sed hoc non sufficit ut arbitrium positum sub gratia efficaci habeat libertatem. Ad hoc respondetur quod non solum si auferatur gratia efficax, sed etiam illa posita et dum est posita, habet liberum arbitrium potentiam absolute et simpliciter ad dissentiendum.» Utique, sed tamen potentia nunquam sub eo auxilio reducenda ad actum eo quod illud auxilium inferens necessario consensum, eadem necessitate excludit dissensum. Ergo licet termini, qui componendi forent (in sensu composito) sint consensus et discensus, quia tamen consensus non est nisi vi gratiae efficacis et necessario est ea exsistente nec est aut esse potest nisi ea exsistente, eo res vere redit ut termini compositionis sint gratia efficax et dissensus ideoque negetur posse esse dissensum in sensu composito cum gratia, ut bene explicabat Bastida; quod quam sit alienum a doctrina Tridentini, paulo post videbimus.

VII. Ex hactenus expositis satis patet quod posito isto auxilio per se efficaci adest quaedam necessitas agendi. «Quamdiu firma stat illa suppositio, quod Deus nos hoc impellit auxilio, similiter secundum fidem profitemur nos necessario et infallibiliter actus liberi arbitrii operari» (De Avila De Grat. et Lib. arb. relatus a Bastida H. Congr. Livini Meyer L. VI. c. 15. prop. 2). Verum, aiunt, necessitas est consequentiae, non consequentis. Voluntas scilicet movetur per gratiam se ipsa efficacem: ergo non potest non agere; consequentia necessaria est. Consequens non, sed ad modum antecedentis h. e. gratiae, quae libera est non solum libertate Dei moventis, sed hominis, quae involvitur in gratia per se efficaci; quia non esset efficax nisi faceret hominem libere velle (cf. Reginaldum et Nazarium Il. cc.). Sane «cum Deus sit primum liberum et eminentissimo modo contineat omnem determinationem nostrae voluntatis, nequit praemovendo auferre, sed imo praestat libertatem. Sicut suppositio consequens non tollit libertatem, a fortiori nec antecedens suppositio divinae praedefinitionis, quia, ut docent thomistae, tale decretum oritur a prima radice et principio libertatis, infinita scilicet divinae voluntatis efficacia. Implicat autem quod aliquid libertatem antecedat ut causa libertatis et quod libertatem destruat (Gonet op. cit. D.IX.).» Gonet op. cit. D.IX.

«Movet nempe Deus non solum ad substantiam actus, sed etiam ad modum eius, qui est libertas (Billuart De Deo D. VIII, a. 4.).» Billuart De Deo D. VIII, a. 4.

«Ideo actus contingenter et libere erit, quia Deus decrevit ut libere et contingenter sit (Goudin Tract. Theol. I. tract. 2. g. 2. a. 3).» Goudin Tract. Theol. I. tract. 2. g. 2. a. 3.

VIII. Gratia efficax hactenus descripta differt essentialiter a gratia sufficiente. «Gratia thomistice sufficiens (ait Graveson op. cit. Tom. I. ep. 1ª.) ita ex natura sua essentialiter distinguitur a gratia thomistice efficaci, ut nunquam et in nullo casu gratia thomistice sufficiens evadere possit gratia efficax thomistice, nec unquam ponatur actus secundus, nisi accesserit gratia efficax thomistica.» Auxilium autem vere sufficiens dari omnes thomistae concedunt. Ita Petrus Ledesma (De Auxiliis art. 16.) tenendum putat secundum fidem dari auxilium sufficiens distinctum ab efficaci et illud esse sufficiens in omni rigore et esse supernaturale intrinsecum et dari in omni occasione, qua urget obligatio praecepti. Item Ioannes a s. Thoma in 1ª. p. q. XIII. a. 3. ait necessarium esse ponere tale auxilium dans sufficientiam et posse; quia .... requiritur facultas proxima et proportionata ad operandum.

Qua ratione ergo talis gratia dicitur sufficiens? Nempe «in gratia sufficiente totum id continetur quod ad potentiam bene operandi exigitur, non autem totum id quod ulterius requiritur ad actum. Certum est enim in omni causa agente aliquid plus ad actum quam ad potentiam requiri (Gazzanica Prael. theol. D. V. c. 6. cf. Reginaldum op. cit. tom. I. c. 42. Serry de divina gratia prael. 3.). Ideireo «licet gratia sufficiens virtus sit sufficiens ex parte actus primi, nunquam tamen, nisi praesto adsit gratia per se efficax, coniungenda est cum actu secundo (Graveson op. cit. tom. I. ep. 1.).» «Auxilium praeveniens sufficiens est ad salutem, non tamen per se solum potest salutem assequi, nisi homini efficacis auxilii lumen affulgeat, sicut visus est sufficiens ad principium videndi, non potest tamen actu videre sine lumine (Franciscus Avila apud Suarez De vera intelligentia auxilii efficacis c. 17.).» «Aliud nempe est posse operari, aliud actualiter operari» (Alvarez op. cit. D. XVIII. n. 20.). Porro adverte cum Ferdinando Bastida (H. Contr. Livini De Meyer De Auxiliis L. VI. c. 17.) quod primi thomistae cum Banez affirmabant auxilium efficax praedeterminans esse necessarium ad posse, at alii deinceps fracti difficultate affirmarunt solum requiri ad operari. At illi quidem sibi cohaerebant, non isti. Ita Didacus Nuñes (in 3m. p. q. 2. De Auxiliis) affirmat quod habenti auxilium sufficiens «simpliciter loquendo, non deest aliquid ex requisitis ad operandum... Et ad argumentum quod deest illi aliquid necessarium, distinguitur ipsa propositio: necessarium ex parte potentiae ita ut illa non sit omnino completa, sit aliquo modo ligata vel impedita, negatur; deest aliquid necessarium ex parte actus, quod datur simul cum ipso actu et transeat.»

Verum quia talis responsio non omnibus thomistis forte probabatur, alia est excogitata. Ut ergo plures thomistae se a difficultate expediant quod tale auxilium non videatur sufficiens, aiunt quod «talis est gratia sufficiens thomistarum, ex qua non modo actus prodire possit, sed etiam reapse prodeat, quoties voluntas creata ipsi non deest; licet fateor ad gratiam efficacem pertinere ut voluntas gratiae sufficienti non desit (Goudin... De Gratia q. V. a. 2.).» Nimirum «auxilium sufficiens ita sufficientiam tribuit ad operandum, si homo velit, quod defectus operationis nullo modo provenit ex insufficientia aliqua ipsius auxilii, sed tantum ex defectu arbitrii, quod ei resistit et impedimentum ponit (Lemos Panop. I. IV. p. 2. Tract. 3. c. 2.).» «Nam Deus tribuens auxilium sufficiens, in eo offert efficax et quia homo resistit sufficienti, privatur efficaci quod sibi offerebatur (idem ibid. c. 6.).Cui consentit Alvarez (op. cit. D. CXVIII.) inquiens: «Deus, quamdiu obligat praeceptum, tribuit de facto cuilibet homini auxilium sufficiens, paratus ei dare auxilium efficax, nisi eidem auxilio impedimentum praestet.» Atque haec est (teste Goudin l. c.) sententia omnium thomistarum etiam rigidiorum quod «homo auxilio sufficienti resistendo, impedimentum posuit, ne Deus sua gratia progrederetur ulterius,» ut ait Alvarez (ibid. D. LXXX.).

Haec est ergo de gratia Dei doctrina certissima imo, si Bannesio credis, credenda. «Sed assertores (ait in 1. p. q. X. a. 1.) contrariae sententiae aiunt se non posse intelligere quomodo homo libere credat, speret et diligat etc. si auxilium Dei ita sit efficax, ita proficiscatur à divina praedefinitione quod non simul possint stare haec duo: iste homo recipit tale auxilium et iste homo non convertitur etc. Ad hanc ergo obiectionem responsurus, nequeo satis mirari huiusmodi theologorum ignorantiam, ne dicam temeritatem; nam primum omnium debuissent credere quod aiunt se non posse intelligere: credimus enim catholici mysterium Trinitatis, etiamsi non intelligamus.» Quod et repetit q. XXIII. a. 5. quo nihil temere magis minusque sapienter dictum esse patet.

IX. Itaque auxilium vel gratia efficax dicitur communiter ca, qua praestat Deus ut actu velimus, quae effectum nempe sortitur propter quem datur, quae coniuncta est cum consensu voluntatis. Quaeritur unde oriatur haec actualis efficacia gratiae: isti theologi aiunt oriri ex ipsa indole auxilii, quod ex natura sua efficax est ita, ut non ideo auxilium sit actu efficax, quia voluntas consentit, sed e contrario ideo voluntas consentiat, quia auxilium est efficax et quidem efficacia ab intrinseco; ita ut eo exsistente et eius vi, necessitate consequentiae ponatur actus et repugnet non poni.

X. Ex dictis declarare licet nomen ab his theologis usurpatum physicae praedeterminationis. Cuius tria sunt declaranda, nempe quid determinatio, quid illa praepositio prae, quid physica sibi velint: unde etiam rursus patebit quid ex tali gratia sit consequens.

Determinatio voluntati tribuitur, diciturque tum divina tum creata voluntas se determinare et esse determinata. Porro duplex primum determinatio distinguenda, nimirum a se et ab alio. Ea est quae procedit ab eodem principio quod est determinatum, cum scilicet aliquis se ipsum determinat; haec est quae procedit a principio distincto ab eo quod est determinatum. Haec altera intelligenda est cum gratia efficax dicitur praedeterminatio; quia a Deo procedit. Determinatio vero ab alio rursus duplex distinguenda est, scilicet determinatio obiecti et determinatio subiecti. Etenim 1) aliquid dicitur determinatum, eo quod est terminus determinationis voluntatis; ita existentia Ecclesiae fuit ab aeterno a divina voluntate determinata. Unde eius determinatio est determinatio obiecti. 1) Aliquid dicitur determinatum eo quod recipit ab alio in se entitatem aliquam vel aliquem modum vel motionem per quam ad aliquid faciendum vel recipiendum determinatur; ita a specie sensibili determinatur ens sensitivum ad sentiendum. Quod determinatur, subiectum est eiusque determinatio est determinatio subiecti. Determinatio obiecti est extrinseca ipsi obiecto quod denominatur determinatum non ab aliqua intrinseca forma vel intrinseco modo, sed ex sola habitudine ad causam determinantem. At determinatio subiecti est intrinseca determinato, quod dicitur determinatum propter intrinsecam formam vel modum, quo realiter mutatur.

Iam vero cum voluntas dicitur a gratia praedeterminata, intelligenda est determinatio subiecti non obiecti. Est enim determinatio, quae in ipsa voluntate existit, quemadmodum gratia quae determinat. Scilicet non ideo voluntas dicitur determinata eo quod eius actus sit terminus divinae voluntatis illum determinantis sive iubentis; sed ideo dicitur determinata eo quod in ipsa voluntate ponitur a Deo aliquid, nempe gratia, qua intrinsece mutatur et determinatur ad agendum. Quocirca non est confundenda huiusmodi determinatio cum simplici praedefinitione aeterna actuum bonorum, quae concipi posset; haec enim non est nisi in Deo, nihilque ponit in voluntate, cuius actus sunt praedefiniti.

Nunc de particula prae. Voluntas, secundum hos auctores, potest esse determinata tum in actu secundo, tum in actu primo. Determinatur in actu secundo per proprium actum, quem ipsa vitaliter elicit: determinatur in actu primo per aliquid praecedens actum, quod proinde non est aliquid vitale, sed ad modum cuiusdam qualitatis vel motionis ponitur a Deo in voluntate. Quocirca quoad hanc determinationem voluntas non se habet nisi passive. Quod a Deo in voluntate ponitur, dicitur a quibusdam esse aliqua entitas, vel forma sive qualitas, a quibusdam dicitur esse tantum motio: certe est modificatio realis, cuius causa adaequata est Deus et quae vitalis non est. Non est autem opus, aiunt, ut tempore praevertat haec motio actum secundum, sed sufficit si praevertat natura; nempe eo modo praevertit, quo necesse est ut actus primus praecedat secundum. Ut ergo haec vox determinatio coarctetur ad significandam determinationem priorem naturâ actu secundo, additur illa particula prae et sic dicitur praedeterminatio.

Cur tandem dicitur physica? Adverte hanc appellationem fieri praedeterminationi. Vox haec physica aliquid proprium significat praedeterminationis. Non ideo ea vox additur ut solum significetur gratiam esse causam realem, causam efficientem nedum moralem sed et physicam actus salutaris; id enim non est proprium determinationis eius, quam ii theologi defendunt, neque ab eorum adversariis negatur, qui docent gratiam esse causam efficientem et physicam actus boni. Sed ea vox physica additur praedeterminationi, ut praeterea significetur auxilium praedeterminans non ex aliqua extrinseca circumstantia, vel congruitate, sed ex propria sua entitate, natura, qualitate habere quod praedeterminet voluntatem.

Porro haec efficacia praedeterminandi, quae ex sua intrinseca natura competit auxilio efficaci, secundum eius auctores tanta est ut eo ipso quod in voluntate illud auxilium ponitur, implicet contradictionem voluntatis consensum non sequi. Quod enim omnes theologi docent repugnare ut gratia sit actu efficax et non sit actus, transfertur ab iis theologis ad hanc suam gratiam praeviam ad actum et nihilominus exigentem ex sua natura ut actus sequatur.

Necessitas consecutionis actus dicitur ab iisdem necessitas consequentiae, non necessitas consequentis. Necessitas consequentiae, quia nexus est necessarius inter auxilium antecedens et actum consequentem: non necessitas consequentis; quia actus consequens consequitur libere, accipiens libertatem participatam ex divino libero arbitrio movente liberum arbitrium creatum. tum fortiter et suaviter iuxta modum suae naturae. Bannez in 1m. p. q. XXIII. a. 5.Bannez, In 1m. p. q. XXIII. a. 5.

Huiusmodi auxilium physice praedeterminans necessarium est ut actus sit; ipsum est enim quod dat actum bonum et sicut ipso exsistente, necessario est actus bonus; ita non exsistente actu bono, necessario dicendum est ipsum auxilium defuisse.

Hoc auxilium efficax differt essentialiter ab auxilio sufficiente. Auxilium autem sufficiens dat quidem posse, ut aiunt, sed non potest esse actus nisi adsit quoque auxilium efficax. Imo sicut necesse est ut exsistente auxilio efficaci sit actus, ita impossibile est ut exsistente solo auxilio sufficienti sit actus: si enim per ipsum solum exsisteret actus, illud esset efficax et quia auxilium sufficiens potest coniungi cum dissensu, haberetur auxilium efficax, quod ex sua natura non esset necessario nexum cum consensu, quod repugnare aiunt. Differunt ergo intrinseca natura auxilium sufficiens et efficax: cum illo solo fieri non potest ut coniungatur consensus, cum hoc fieri nequit ut coniungatur dissensus atque id ex propria natura utriusque.

Auxilium efficax dicitur et physice praedeterminans et etiam physica praedeterminatio. Praedeterminat enim ad modum causae formalis; nam eo exsistente in voluntate est hoc ipso voluntas praedeterminata.

Patet expositionem sententiae thomisticae, quam exhibet Thesis, sinceram esse. Illud quoque, quod addimus, non satis cohaerere sibi qui negant auxilium efficax pertinere ad actum primum, seu constitutionem actus primi, manifestum est. Nam quod necessarium est tanquam principium et causa actus secundi et inest ipsi facultati, spectat evidenter ad actum primum: atqui omnibus thomistis fatentibus tale est auxilium efficax; ergo.

XI. Ingressuri autem hanc disputationem protestamur nolle nos ullo pacto notam aliquam theologicam inurere systemati, quod impugnamus: id nostrum non est atque reverentia, qua catholicos doctores prosequimur, vel ab eo cogitando nos retrahit. Ut autem quod nobis videtur exponamus, oportebit utique ex Scripturis, ex Conciliis, ex Patribus, ex ratione argumenta colligere: ita tamen omnia sunt accipienda ac si dicamus: quantum quidem in nobis est, id nobis videtur ex iis principiis consequi, id nobis certum apparet; ceterum iudicium rei penes eos sit, ad quos spectat.

Modo quaestio non est utrum gratia Dei sit aliqua entitas vel qualitas mortua posita in anima a Deo. De hac re iam locuti sumus Ih. XVI. Neque quaestio est de physica efficientia gratiae, quam ibidem nos quoque adstruximus. Quaestio versatur tantum circa modum efficiendi seu efficaciae, quem ii theologi gratiae per se efficaci tribuunt atque circa sufficientiam gratiae, quam vocant sufficientem. Quaeritur nimirum 1º utrum gratia praeveniens, quam sequitur consensus voluntatis ita sit e sua natura efficax, ut consensus voluntatis sequatur necessario ex vi naturae eiusdem gratiae, ita ut contradictionem implicet coniungi simul in voluntate hanc gratiam cum dissensu vel cum carentia consensus. Quaeritur 2º utrum sub hac gratia maneat exercitium libertatis. Quaeritur 3º utrum posita necessitate huius gratiae vere dici possit quod qui bene actu non operantur, instructi fuerint gratia sufficiente ad bene agendum. Id affirmant Theologi, qui Dominico Bannez adstipulantur: nos negamus. Omissis aliis argumentis, his modo contenti sumus, ne nimis in longum disputatio producatur.

XII. a) Matth. 11, 21. Vae tibi Corozain, vae tibi Bethsaida; quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in vobis, dudum in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Supponendum est 1º haec Christi verba veritatem infallibilem continere, 2º reprehensionem Christi legitimam et iustam esse: utrumque persuadetur ex persona loquentis. Supponendum est 3º cum virtutibus, sive miraculis exterius factis coniunctas fuisse gratias interiores; nam sine illis salutaris poenitentia, quam Christus postulabat, fuisset impossibilis. His positis rursus advertimus reprehensionem Christi esse comparativam, nimirum non tantum Corozaitas redarguit, quod non egerint poenitentiam visis Christi signis, sed quod non egerint poenitentiam instructi ea copia mediorum, quae si habuissent Tyrii, ipsi poenitentiam egissent.

Iam vero his praestitutis, haec certa esse debent: 1º Tyriis ad poenitentiam agendam non fuisse necessarium aliud auxilium praeter ea, quae data sunt Corozaitis; nam si fuisset necessarium aliud auxilium, tunc vera foret haec propositio: si facta fuissent in Tyro quae facta sunt in Corozain, Tyri non egissent poenitentiam; porro haec est contradictoria propositionis Christi: fallax ergo Christus, si ea propositio est vera. Cum ergo Christus falli et fallere nequeat, ea propositio dicenda est falsa atque dicendum est nullum aliud auxilium praeter collata Corozaitis fuisse Tyriis necessarium.

Certum 2°. esse debet, potuisse Corozaitas poenitentiam agere per illa eadem auxilia, quibus potuissent Tyrii atque ea auxilia quibus poterant certe Corozaitae poenitentiam agere, fuisse eadem ac ea, quibus poenitentiam egissent Tyrii, non fuisse minora. Secus enim reprehensio illa comparativa iniusta foret. Potuissent namque iuste respondere Corozaitae: quid nobis obiicitur poenitentia Tyriorum et ex ea redarguitur impoenitentia nostra, quod non egerimus poenitentiam iis instructi auxiliis, quibus eam egissent Tyrii? dentur nobis auxilia eadem ac ea quae data fuissent Tyriis et tunc, si non agamus poenitentiam, nos reprehendas licet comparatos cum illis.

Ergo 1) Tyrii facturi fuissent poenitentiam illis iisdem auxiliis, quibus non fecerunt Corozaitae et ut actu esset haec poenitentia, requirebatur tantum praeter ea auxilia, positio conditionis, h. e. ut actu ea auxilia conferrentur.

Ergo 2) Illud auxilium, quod in Corozaitis mansit sufficiens, fuisset efficax in Tyriis.

Ergo 3) Aliquod aliud auxilium praeter sufficiens non est necessarium ad agendum.

Ergo 4) Auxilium efficax potest natura sua coniungi cum dissensu.

Ergo 5) Auxilium sufficiens et efficax natura non differunt.

Porro hae omnes conclusiones adversantur directe sententiae, quam impugnamus: ergo.

Isaiae V, 3. seg. Quål est quod debui ultra facere (hebr. quid adhuc erat ad faciendum) vineae meue et non feci ei? An quad (hebr. cur) erspectari ut faceret uras et fecit labruscas? Nimirum cur me exspectante ut faceret uvas, fecit labruscas? Supponimus 1) fructum, quem vinea h. e. populus Dei (cf. v. 7.) ferre debebat, esse opera salutaria, quibus homines Deo placent; haee enim Deus exspectat ab hominibus, indicium mmpe et iustitia, ut ait Dominus v. 7. 2) Auxilia, quae Deus testatur se exhibuisse vineae, esse non solum externa sed et… maxime interna; quia haec necessaria sunt dicitque Deus se omisisse nihil. 3) His hominibus non esse datum auxilium physice praedeterminans, quandoquidem actus defuit.

Iam vero si ad agendum esset necessarium auxilium praedeterminans, sive auxilium, quo non posito impossibile est sequi actum, 1°. falsum esset quod Deus fecisset quidquid debebat ut actus esset; nam ut actus foret, necessarium erat hoc auxilium, quod Deus negavit: debuisset ergo illud dare, non quatenus debitum esset hominibus, sed quatenus necessarium erat ut effectus a Deo intentus consequeretur. Si enim Deus vult aliquid et id fieri nequit nisi suppeditato medio quod ipse solus dare potest, debet profecto Deus illud praestare. 2°. Perperam Deus exspectasset a vinea uvas, cum seiret negasse se illud medium, quod solum uvas actu dare posset; quid enim exspectas quod certo scis non posse evenire? 3°. Iniusta quoque foret querela divina; quid enim conqueritur vineam non tulisse fructum, quae exculta ab ipso fuit, cum defuerit necessarium medium ad fructum ferendum?

Ergo 1) ut actus sit, non est necessarium auxilium physice praedeterminans.

Ergo 2) gratia sufficiens evadit actu efficax seu effectus obtinetur, non per aliud auxilium diversae naturae superadditum, sed per consensum voluntatis.

Ergo 3) gratia sufficiens et gratia efficax non differunt intrinsecâ naturâ.

Ergo 4) gratia, quae actu efficax est, non est necessario connexa cum actu bono, sed potest coniungi cum dissensu et tune manet pure sufficiens.

Atqui haec contradicunt prorsus doctrinae, quam impugnamus: ergo.

Haec si teneantur, facile patebit et cetera loca Scripturarum, ubi de gratiae contemptu redarguuntur homines, idem docere. Sane e. g. quid sibi volunt, c) verba Christi. Matth. XXIII, 37. Ierusalem, Ierusalem... quoties volui congregare filios tuos... et noluisti! Absentia huius effectus coadunationis tribuitur malae voluntati Iudaeorum eo quod noluerint: Deus voluit, ipsi noluerunt, ideirco quod Deus voluit, non exstitit. At si Deus reapse voluit, profecto usus est iis mediis, praestitit ea omnia, quae necessaria erant, quae accedente libero consensu voluntatis, obtinuissent effectum. Secus si quae Deus praestitisset talia fuissent, ut etiam accedente consensu voluntatis humanae, non fuissent obtentura effectum eo quod ad efficax auxilium deerat; an verum esset Deum reapse voluisse? an vere diceretur quod effectus non exstitit quia homo noluit et propterea homo merito reprehenderetur? Si ergo homines voluissent uti auxiliis, quae Deus illis contulit volens eum salutarem effectum, ea auxilia effectum essent consecuta h. e. eadem auxilia, quae pure sufficientia manent deficiente consensu voluntatis humanae, efficacia in actu secundo evadunt ipsa consentiente.

XIII. Concilium Tridentinum Sess. VI. can. 4. definit liberum arbitrium a Deo motum et excitatum cooperari assentiendo Deo excitanti et vocanti et posse dissentire, si velit. Aiunt ii theologi verba Concilii accipienda esse in sensu diviso non in sensu composito. Sed quid intelligunt per sensum compositum et divisum? Scilicet aiunt, posse dissentire in sensu composito est habere potestatem dissentiendi ita ut dissensus componatur cum consensu, quod repugnat; ideo nequit in sensu composito dissentire; posse autem dissentire in sensu diviso est retinere sub motione divina potestatem dissentiendi, non tamen reducendam ad actum dum est consensus (v. sup. n. VI.). Quocirca liceret quoque hunc sensum compositum et divisum hoc pacto explicare: habet voluntas sub gratia efficaci potestatem dissentiendi, potestatem tamen coniungibilem cum actu dissensus, negant, non coniungibilem, concedunt. Verum 1. cum quaeritur utrum Concilii verba accipienda sint in sensu composito, non intelligitur ille sensus compositus, quo consensus cum dissensu coniungatur; sed intelligitur sensus is compositus, quo nempe dissensus cum gratia coniungatur. Sane propositio dicitur accipi in sensu composito cum praedicatum subiecto competit se habenti eo modo quo exprimitur in propositione; unde dicitur quod haec propositio caecus videt falsa est in sensu composito; quia nequit praedicatum competere subiecto exsistenti eo modo quo in propositione exprimitur. Iam vero haec est propositio Concilii: liberum arbitrium a Deo motum et excitatum potest dissentire, si velit; non dicitur: liberum arbitrium consentiens potest dissentire; quae loquendi ratio posset suppeditare occasionem excogitandi eum sensum compositum; quamvis etiam tum idem evinceremus, ut liquebit. analysi instituta alterius similis phrasis e capite 5. eiusdem Sessionis. Verum ex parte subiecti ponitur tantum motio et excitatio Dei. Sensus ergo compositus huius propositionis est, ut possit libere (si velit) coniungi simul dissensus cum motione et excitatione Dei seu cum libero arbitrio moto et excitato a Deo. Quaeritur igitur utrum secundum hunc sensum compositum intelligenda sint verba Concilii, an secundum sensum divisum, nempe liberum arbitrium motum et excitatum a Deo retinere simul potestatem dissentiendi, qui tamen dissensus poni non possit nisi ea motione et excitatione deficiente.

2. Perpendenda sunt verba Concilii: potest dissentire, agitur scilicet de dissensu possibili, non generatim de quolibet alio actu non salutari, sed de dissensu: dissensus autem est dis- sensus alicui, heic vero non est sermo nisi de gratia, cui possit homo dissentire; dissensus ergo, de quo heic est sermo, est dissensus gratiae seu Deo vocanti et excitanti. Jam vero potest ne esse dissensus gratiae, si gratia non sit? potest ne esse dissensus Deo vocanti et excitanti, si Deus non vocet et excitet? Id prorsus impossibile. Ergo si possibilis est dissensus, ipse est possibilis tantum sub gratia, sub Deo movente et excitante, ideoque in sensu composito cum gratia.

Non est ergo quaestio utrum ex doctrina Tridentini sub gratia maneat voluntati aliqua absoluta potestas aliter agendi vel male agendi, sed utrum sub gratia maneat potestas voluntati aliter vel contrarium agendi, quae reduci possit ad actum sub ipsa gratia. Istud est quod nos dicimus concilium affirmare atque affirmare de gratia quoque efficaci idque ne- gare adversarios qui in suo systemate possunt tantum conce- dere manere quidem sub gratia efficaci potestatem ad aliud et oppositum agendum, at negant posse eam reduci ad actum sub gratia.

Sane quoad primum quod dicimus affirmari a Concilio, patet ex dictis modo n. 2. Evidens est enim affirmare Conci- lium quod sub gratia maneat potestas resistendi eidem gratiae. Id enim evidentissime demonstratur ex illa vocula dissentire; potest enim liberum arbitrium dissentire: sed dissensus esse nequit nisi sit aliquid a quo dissentiatur; dissensus ergo po- stulat simul esse cum eo a quo dissentitur, heic autem est gratia, sive Deus movens et excitans, cui dicitur liberum arbitrium posse dissentire; simul ergo esse debet gratia et dissensus qui poni potest. Secus si gratia removeatur, si liberum arbitrium non moveatur, cui dissentiet vel dissentire poterit? Poterit agere nihil, agere malum, sed dissentire non poterit.

Idem efficitur ex parallela phrasi cap. 5. quod nimirum homo recipiens inspirationem Dei potest illam abiicere. Nam actus abiiciendi gratiam nequit esse nisi simul cum gratia; quid enim abiicias quod non habes? Porro adverte in hac altera phrasi occurrere eum sensum divisum, de quo adversarii loquuntur. Dicitur enim homo recipiens inspirationem posse illam abiicere; patet non posse esse simul abiectionem et receptionem (quae est consensus praestitus inspirationi), sed abiectio quemadmodum et receptio debent esse simul cum gratia; unde quoad hoc propositio intelligenda est in sensu composito.

Itaque non solum sub gratia manet potestas dissentiendi, quae tamen potestas venire in actum non possit nisi ablata ea gratia; sed manet potestas dissentiendi, quae venire in actum valeat, ipsâ exsistente gratiâ: secus dissensus gratiae, Deo vocanti esset impossibilis.

Atqui (ut alterum quod affirmavimus demonstremus) haec gratia, cui potest liberum arbitrium dissentire, est gratia efficax. Probatur 11) quia est illa eadem gratia, cui homo cooperatur, can. 4. illa eadem, quam homo libere agens recipit, cap. 5; est ergo gratia, quae dat actum: atqui haec est gratia efficax; cum sola gratia enim sufficiente iuxta adversarios numquam est consensus aut cooperatio. 22) quia verba Concilii debent accipi de quavis gratia praeveniente et non de aliqua tantum, quae ex natura sua sit quidem sufficiens, non autem efficax. Nam Concilium absque ulla limitatione loquitur de ea gratia actuali, qua homo disponitur ad iustificationem; ergo nulla gratia praeveniens ex iis, quae ad iustificationem disponunt, est talis ut ei non possit dissentiri; si enim aliqua esset, et quidem ea, quae actu disponit hominem ad iustificationem, propositio Concilii esset simpliciter falsa; nam propositio indefinita accipitur universaliter, h. e. ut vera sit, debet esse vera universaliter, secundum eam universalitatem cuius subiectum est capax.

Atqui universaliter accepta propositio Concilii falsa foret, si homo non potest resistere gratiae efficaci, qua actu praeparatur ad iustificationem. Iam vero cum eiusdem rationis sint gratiae actuales quae ante et quae post iustificationem conferantur, sequitur quod nulla est gratia praeveniens cui resisti actu non possit. Et sane 3) Concilium eo canone sicut verbis allatis ex capite 5. patet, vult asserere libertatem hominis sub gratia, quia potest ei dissentire. Ergo proprium est libertatis posse dissentire gratiae. Porro ex hac demonstratione consequitur quod si alicui gratiae non potest homo dissentire, is sub ea non sit liber. Qui ergo negat definitione Concilii comprehendi etiam gratias efficaces, is tueri debet sub iis gratiis homines liberos non esse. Quod si sub quavis gratia est liber homo; concedatur de quacumque gratia loqui Concilium.

Probatur 4) Sententia Concilii lata est contra Calvinum: in eo ergo sensu prolata est, quo Calvini doctrina excludatur et damnetur. Atqui Calvinus docebat hominem non posse resistere illi gratiae quae efficax est, quae nempe operatur actum bonum in nobis; ergo gratia, cui Tridentini Patres docent resisti posse, est gratia efficax. Ergo ex Concilio habemus posse hominem dissentire gratiae efficaci nullamque esse gratiam praevenientem, quae ex natura sua sit necessario coniuncta cum actu: atqui gratia physice praedeterminans est talis, ut ei non possit resisti, ut ea sit ex natura sua necessario coniuncta cum actu; ergo gratia physice praedeterminans nequit componi cum definitione Concilii Tridentini: q. e. d.

XIV. Libertatem destrui ostendit sic Bastida (H. C. L. VI. 17). «Ostendo iam destrui libertatem ex eo quod dicant hanc gratiam physice praedeterminare voluntatem. Nam libertatem nostram positam esse in indifferentia sive indeterminatione omnes una naturae voce clamant (exercitium scilicet libertatis non in hoc est situm quod voluntas actum edat, qui posset non esse, quod omnibus causis est commune; sed in hoc quod voluntas in actu primo exsistens maneat semper active indifferens, et non sit in actu secundo prius natura determinata quam ipsa se determinaverit, licet id faciat viribus acceptis a Deo; hoc enim est habere dominium sui actus: secus autem nullum discrimen habetur inter causas necessarias et liberas). Nihil autem excogitari potest magis contrarium indifferentiae et indeterminationi quam physica ad unum praedeterminatio (quae exercitium facultatis naturâ praevertit) nec mente concipi potest aliquem simul esse indifferentem sive indeterminatum ad utrumque et praedeterminatum ad unum. Nec faciliore via posset Deus a voluntate auferre indifferentiam et indeterminationem ad utrumlibet, quam ponendo in ea formam (seu motionem), a qua physice praedeterminetur ad unum antequam (naturâ saltem) agat. Igitur cum per hoc auxilium efficax ponatur in voluntate praedeterminatio ad unum, aufertur hoc ipso indifferentia sive indeterminatio voluntatis ad utrumlibet.» Et quia essentiale est voluntati creatae ita agere ut non nisi praedeterminata a Deo possit agere saltem salutariter, hinc nec ulla potest concipi in voluntate potestas activae indifferentiae; sicut enim indifferentiam hanc in exercitio tollit auxilium praedeterminans, ita eius potestatem tollit essentialis voluntati necessitas eiusdem auxilii.

Sane libertas h. e. exercitium libertatis totum est in hoc quod actus ponatur nulla necessitate consequentiae ex positis omnibus ad agendum requisitis: haec est enim definitio libertatis ut positis omnibus ad agendum requisitis possit velle, possit nolle, possit velle hoc, velle illud: atqui in systemate adversariorum haec ipsa necessitas consequentiae adstruitur: posita enim gratia efficaci requisita ad agendum sequitur necessitate consequentiae, ut ipsi loquuntur, consensus; ergo nullum est exercitium libertatis. Sane ostendant quemodo hic definitio libertatis verificetur. Posita gratia solum sufficiente nondum voluntas potest velle; quia actus est impossibilis ea ipsa sola exsistente, quoniam requiritur essentialiter gratia efficax: posita gratia efficaci non potest voluntas nolle: ergo. An dices definitionem eam libertatis spectare solum ad libertatem in statu potentiae non autem cum actu se exercet? Nimirum cum se exercet unumque actum ponit, nequit simul alium ponere: sed ea definitio exposit ut hic actus nulla necessitate consequentiae ex adiunctis positis eliciatur, ut idcirco sub iisdem adiunctis potuerit alium ponere. Secus nulla est libertas. Ceterum cf. Th. LII.

Nec dicas Deum praedeterminando se accommodare naturae causae liberae: nam contradictoria haec sunt, talis scilicet praedeterminatio et accommodatio motionis Dei causae liberae: quocirca eo ipso quod Deus se accommodat causis liberis, nequit eas praedeterminare. Est utique doctrina s. Thomae in 2m. D. XXV. q. 1. a. 1. cf. Thesim cit.) quod Deus movendo se accomodat naturis causarum quas movet, sed propterea exinde intulit quod «determinatio actionis et finis in potestate liberi arbitrii constituitur.» Perperam proinde (ut ait 1. c. Bastida) ex accomodatione Dei cum causis secundis, dum illas movet, inferunt hi auctores Deum physice praedeterminare voluntatem salva eius libertate, cum ex eodem omnino antecedente contrarium consequens intulerit s. Thomas» et inferendum sit. Cf. In. LI. et LII.

Concludit Bastida, «quod Bannez praedeterminationem suam a nobis tanquam ss. Trinitatis mysterium credi iubet, ridiculum profecto est, quasi nos eius commentis, hac solum de causa quia ipse dixit, tanquam fidei decretis assentiri debeamus... Sicut enim captivare intellectum in obsequium fidei et pium et debitum munus est, ita id alicui particulari auctori deferre impium et execrabile esset.» Quod et aliis doctoribus in similibus quaestionibus dictum esto.

XIV. Si necessaria est ad operandum gratia physice praedeterminans, tollitur e medio gratia sufficiens: nimirum quicumque non bene operatur, caret non tantum auxilio efficaci, si enim illud haberet, certissime et necessario operaretur; sed caret etiam auxilio sufficienti. Sane auxilium sufficiens dicitur illud, quod confert potestatem operandi, potestatem completam, praeter quam nihil aliud requiritur ad constitutionem principii operativi in actu primo: atqui qui caret auxilio efficaci praedeterminante, caret quoque hac potestate; ergo. Et re quidem vera Bannez concedit 1. p. q. XIV. a 13. quod «nulla causa secunda potest operari nisi sit efficaciter a prima determinata,» concedit nempe deesse potestatem operandi, cum deest auxilium efficax praedeterminans; atque ita primi assertores physicarum praedeterminationum loquebantur, magis apte et logice (cf. Disputationum Bastidae penes Livinum de Meyer I. VI. c. 15. art. I. § I. quarta propositio). Verum mutata deinceps sententia, defensores gratiae praedeterminantis dixerunt eam necessariam non esse ad posse sed ad operari et ideirco per gratiam sufficientem tribui posse. Atqui 1) id falsum est, et immerito hi discesserunt a doctrina Bannez. Si enim auxilium efficax praedeterminans non est necessarium ad posse, non spectat ipsum amplius ad actum primum, sed ad secundum. dum, et sic non est amplius auxilium praeveniens sed solum comitans neque est aliquid, quod Deus in nobis sine nobis operatur, quae prorsus repugnant naturae huius auxilii qualis ab eius assertoribus defenditur. At defensores auxilii efficacis praedeterminantis docere debent illud spectare ad actum primum illudque Deum in nobis sine nobis operari.

2. Sed etsi tantum sit necessarium ad actum, quoniam tamen necessarium est ut determinans actum et causa eius; sequitur evidenter quod cum illud deest, sit impossibilis homini actus. Scilicet contradictoria dicuntur, cum dicitur auxilium sufficiens dare posse et tamen ad actum necessarium esse auxilium efficax, quod diversum ab illo est, nec est in nostra potestate. Si enim deest auxilium efficax, impossibile est actum ponere et quidem impossibile propter defectum principii necessarii ad actus productionem; atqui stante hac impossibilitate, absurdum est dicere haberi potestatem actus, haberi id quod sufficit ad ponendum actum.

Neque 3) dici potest assecutionem auxilii efficacis necessarii ad actum esse in potestate illius, qui iam habet auxilium sufficiens. Nam ea assecutio est in eius potestate vel quia potest consentire auxilio sufficienti illudque reddere actu efficax atque ita mereri vel impetrare auxilium efficax, vel quia per aliquem actum naturalem potest mereri aut impetrare auxilium efficax. Atqui hoc alterum esset haeresis pelagiana vel semipelagiana; primum in sententia adversariorum est impossibile; nam fieri nequit ut cum solo auxilio sufficienti consensus coniungatur; haberetur enim tunc efficacia gratiae pendens a consensu voluntatis non ab intrinseca natura gratiae et falsum foret necessariam esse ad actum quemlibet gratiam efficacem praedeterminantem.

Aiunt; bonus aedificator sufficiens est ad domum aedificandam in genere causae efficientis, quamvis in genere causae materialis ad actu aedificandum egeat lapidibus, calce etc. Ita gratia sufficiens est sufficiens in suo genere, nempe ut det posse, etsi non in omni genere, quia ad actum requiritur alia gratia (cf. Card. Gotti Tomo II. Tract. VI. q. 2. D. 4.).

Respondemus. Si princeps bonum huiusmodi aedificatorem carcere includeret detractisque ei lapidibus, calce, ceterisque necessariis ad aedificandum, iuberet illum aedificare domum. et domo non aedificata, ipsum poena capitis damnaret: essetne ullus hominum qui hanc principis sententiam iniustissimam non diceret et quidem hac simplici ratione quia rem impossibilem princeps postulabat, quia non poterat ille bonus aedificator aedificare? Et tamen haec est idea divinae iustitiae, quae sponte prodit ex systemate gratiae praedeterminantis. His enim exemplis explicatur ab ipsis indoles gratiae sufficientis. «Sic bonus aedificator est sufficiens in genere causae efficientis ad domum aedificandam; quamvis in genere causae materialis ad actu aedificandum egeat lapidibus, calce etc. Et pictor arte peritus sufficiens est ad pingendum, quamvis ad actu pingendum indigeat pennicillo. Ita gratia sufficiens ad fidem erit vere sufficiens; quamvis ad actu credendum indigeat ulteriori gratia; quia in suo genere et ad effectum ad quem proxime datur, nimirum ut hominem faciat aptum et dispositum ad credendum, se ipsa sufficit: quod autem ulterior gratia requiratur ad actu credendum, extra genus gratiae sufficientis est et ad genus gratiae efficacis pertinens» (Card. Gotti ibid. n. IX.). Itaque quicumque peccat, caruit certe gratia praedeterminante, quae necessaria est ad bene agendum et cavendum libere peccatum et tamen damnatur, quia non fecit quod impossibile erat ei facere, nam actus est impossibilis sine gratia efficaci. Imo ut videbimus deinceps, qui peccat ne dum caret gratia praedeterminante necessaria ad bene agendum, sed habet praedeterminationem efficacem ad actum peccati, quae praedeterminatio infert necessario necessitate consequentiae actum peccati, sicut gratia praedeterminans actum bonum.

Quocirea negandum est illum aedificatorem habere potestatem ad actum aedificandi in iis adiunctis; habet quidem aliqua elementa eius potestatis, sed desunt alia et deficiente aliquo elemento, potestas non est completa: potestas vero non completa non est potestas pro eo, pro quo debet esse potestas, quia illud non potest. In summa, potestas ad impossibile non datur: atqui deficiente principio necessario ad actum, actus est impossibilis; ergo deficiente auxilio efficaci deest potestas actus nullaque est gratia sufficiens, vere, inquam, sufficiens, licet non negemus sufficientem esse thomistice, ut ipsi aiunt. Et sane nonne est evidens contradictio? Gratia sufficiens dat posse; posse quid? actum bonum puto; nam propter eum datur gratia huiusque potestas est potestas bene agendi. Et nihilominus repugnat ut sola gratia sufficiente fiat ullus actus bonus vel minimus: ergo haec gratia dat posse et non dat posse; h. e. dat posse nihil. An potest esse aliqua potestas sine intrinseco ordine ad actum? quid est ergo haec potestas quae obtinetur per gratiam sufficientem thomisticam, potestas bene agendi, cui intrinsece actus bonus repugnat? Quod aiunt vero, plus requiri ad actum quam ad posse, declaratione indiget. Nam si sermo sit de posse in pura potentia, cuiusmodi est potestas intelligendi absque ulla determinatione ad agendum, id verum est; sed tunc negamus haberi potestatem sufficientem ad intelligendum, quia deest elementum necessarium: si autem sermo sit de posse proximo seu potestate in actu primo; tune concedimus haberi potestatem sufficientem et concedimus etiam plus requiri ad actum quam ad posse, formaliter tamen non efficienter; hoe enim plus, quod requiritur, non est nisi ipse actus, non vero aliquid ex parte principii actus: eo proinde effato nihil aliud dicitur, nisi plus realitatis haberi in potentia agente, quam in potentia potente agere et tamen realitas actus est ab ipsa potentia quae potest.

XV. Gratiae dicimus conceptum destrui in hoc systemate: quod breviter sic probamus. Gratia est auxilium suppeditans vires ad operandum et faciens ut operemur, dans ipsum actum in ordine salutari: id porro praestat gratia in hoc systemate eo quod praedeterminet voluntatem ad actum, quod nisi faceret, verum non esset quod egeamus auxilio Dei, quod Deus faciat ut faciamus, quod det actum bonum. Jam vero pari modo Deus agit in nobis quoad actus malos. Nam praedeterminat voluntatem ad actum physicum, sine qua praedeterminatione impossible foret ipsum poni, et qua exsistente impossible est ipsum non poni: ideoque haec praedeterminatio est auxilium suppeditans vires ad agendum, faciens ut faciamus, dans ipsum actum. Discrimen quidem fingi potest in intentione dantis auxilium; at prout est auxilium dans vires et efficiens, par est alterum alteri. Ideirco si ratio habeatur eius quod Deus physice nobis praestat ut agamus, non egemus diverso auxilio Dei ad operandum salutariter quam ad operandum non salutariter. Atqui auxilium Dei praebens vires ad agendum pie et salutariter differens prorsus est ab ea divina operatione, qualiscumque ea sit, qua voluntati male agenti physice cooperatur. Tale enim debet esse discrimen, ut verum sit quod Augustinus frequenter docet: «Ex quo homo incipit uti voluntatis arbitrio, et peccare et non peccare potest. Sed alterum horum non facit nisi adiutus ab eo qui dixit: sine me nihil potestis facere; alterum vero propria voluntate.» Scilicet gratia est adiutorium praestans potestatem et faciens actum bonum: at cum peccatur, Deus potestatem non suggerit voluntati, non facit ut faciat, sed sola voluntas sufficit sibi. Ergo pervertitur notio gratiae seu auxilii necessarii ad agendum salutariter, cum constituitur in auxilio praedeterminante ad actum eoque necessario ut voluntas agat. Secus vero se habet in alia sententia, ut ostendemus suo loco (Th. LV.).