Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.
Caput IV: De Gratiae actualis efficacia
Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses
Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.
Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.
Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam
Controversia cum haereticis
Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.
Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.
Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.
Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.
Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.
Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.
Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.
Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.
Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.
Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.
Controversia inter scholasticos
Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.
Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.
Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.
Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.
Thesis V: Immerito tandem Thomistae obiiciunt nobis doctrinam s.
Thomae, qui alienus satis apparet ab eorum commentis. I. De sententia in hac re Angelici doctoris iam cumulatissime disputatum est a doctis et eruditis viris, his iurantibus eandem esse ac doctrinam Scholae thomisticae, illis pernegantibus, utrisque in sua opinione manentibus post sexcentas conflictationes. Quapropter haesi primum animo an satius esset ab hac quaestione cessare; quia si quis utriusque scholae rationem habere velit, fateatur oportet doctrinam in hac re s. Thomae incertam nobis esse vel per se vel propter studia interpretum huc illuc eum dastrahentium. Nihilominus quia manca videretur tractatio de Gratia absque producta in medium doctrina Angelici doctoris et ne quis putet nos quiaquam ab ipso nobis timere, morem censui gerendum consuetudini ut de sententia s. Thomae sermo habeatur. Ita tamen in hac quaestione versabimur ut potius thetice quam polemice rem tractemus, simpliciter proponentes doctrinam s. Thomae, quae ex se ipsa aliena apparebit ab opinione Thomistarum. Si quis plura desiderat, adeat auctores qui de hac quaestione etiam nostra aetate plenius egerunt e. g. Mazzella Tract. de Gratia et Schneemann Controvv. de div. gratia etc.
II. Itaque id primum praestituendum arbitramur. Cum quaeritur alicuius doctoris sententia circa quamdam quaestionem, illud prae ceteris curandum est ut in medium proferantur eiusdem in ea re, qua de agitur, certa et clara principia, si apud ipsum occurrant, potius quam nonnullae propositiones obiter prolatae: in illis enim statuendis solet mens cuiuslibet auctoris attentior semper esse iisque quod ipse sentit, plenius et clarius exprimere; ut merito postuletur, secundum haec et cetera eiusdem auctoris effata explicanda esse quoad eius fieri potest: quod si fieri nequit, reliquum erit ut dicamus ipsum aliquid humani passum esse et non sibi semper consentire. Principia vero eiusdem petenda sunt ex iis locis, ubi de eadem re auctor data opera tractat.
Haec animadversio potissimum valet, si auctor vixerit ante exortas quaestiones, pro quarum solutione eius auctoritas invocatur, Tunc enim ab ipso perperam exspectares iudicium, quod directe et immediate ad eas ipsas quaestiones dirimendas feratur; sed doctrina ab eo petenda est, iuxta quam natae quaestiones expediantur, quod eo redit ut principia ab eo requiramus.
III. Iam vero de motione voluntatis a principio extrinseco agit s. Doctor data opera 1. p. q. CV. a. 4. 1. II. q. IX. a. 4. 6. q. X. a. 4. c. G. III. 89. 99. dispp. de Veritate q. XXII. a. 8. De Potentia q. III. a. 7: Porro haec docet. a) «Omne quod est quandoque agens in actu et quandoque in potentia, indiget moveri ab aliquo movente. Manifestum est autem quod voluntas incipit velle aliquid, cum hoc prius non vellet; necesse est ergo quod ab aliquo moveatur ad volendum. Et quidem, sicut dictum est (a. praeced.), ipsa movet se ipsam in quantum per hoc quod vult finem, reducit se ipsam ad volendum ea, quae sunt ad finem. Hoc autem non potest facere nisi consilio mediante; cum enim aliquis vult sanari, incipit cogitare quomodo id consequi possit et per talem cogitationem pervenit ad hoc quod potest sanari per medicum et hoc vult. Sed quia non semper sanitatem actu voluit, necesse est quod inciperet velle sanari ab aliquo movente et si quidem ipsa moveret seipsam ad volendum, oportuisset quod mediante consilio hoc ageret ex aliqua voluntate praesupposita: hoc autem non est procedere in infinitum. Unde necesse est ponere quod in primum motum voluntatis voluntas prodeat ex instinctu alicuius exterioris moventis, ut Aristoteles concludit in quodam capitulo Eudemicorum (L. VII. c. 14.)» II. q. IX. a 4. c. Gen. III. 89. 6: ubi rursus eandem doctrinam Philosophi citat.
Haec est determinatio ad actum necessaria cuique facultati creatae, cum in qualibet serie actionum incipit agere, de qua locuti sumus in Th. praeced. n. 1. distinguenda prorsus a praedeterminatione thomistica. Ea est, quam Aristoteles quoque probavit, cuius doctrinam attulimus Th. II. Exterius movens voluntatem immediatum, de quo hic loquitur s. Doctor, est consilium intellectus, quod et ipsum ab alio determinatur, puta ab obiecto et quia actio Dei tandem est, quae obiecta proponit, hinc concludebat Aristoteles quod motor voluntatis ad primum actum est Deus. Haec est omnis doctrina s. Thomae hoc in loco. Huc autem referendum censemus, ad voluntatem quod spectat, id quod de omnibus causis generatim affirmat 1. p. q. CV. a. 5. ad 3^m. Deum eas applicare ad agendum.
b) «Virtus volendi a solo Deo causatur. Velle enim nihil aliud est, quam inclinatio quaedam in obiectum voluntatis, quod est bonum universale. Inclinare autem in bonum universale est primi moventis, cui proportionatur ultimus finis.... Unde utroque modo (ut obiectum nempe et ut virtutem volendi causans) proprium est Dei movere voluntatem, sed maxime secundo modo, interius eam inclinando." Quia scilicet obiectiva motio est etiam ab aliis obiectis, licet solus Deus, ut hic dicitur, sufficienter et efficaciter moveat ut obiectum voluntatem; inclinatio autem voluntatis in bonum est a solo Deo auctore eiusdem voluntatis. «Dat scilicet Deus voluntati eius propriam inclinationem», sicut grave accipit a generante moveri deorsum, ut loquitur hic in resp. ad 1.
Inclinatio haec indita a Deo voluntati, par inclinationi corporis gravis deorsum inditae ipsi a generante, non est determinatio ad singulos actus, sed ad amorem boni in universum, quemadmodum disserte dicitur in corp. artic.
c) Deus est causa efficiens nedum virtutis sed et actus voluntatis: c. G. III. c. 89. Quod sic probatur, quia nulla res potest propria virtute agere, nisi agat in virtute Dei: illud autem in cuius virtute agens agit, est causa non solum virtutis, sed etiam actus. In 1. p. q. CV. a. 5. docet quod «si sint multa agentia ordinata, semper secundum agens agit in virtute primi agentis. Nam primum agens movet secundum ad agendum et secundum hoc omnia agunt in virtute ipsius Dei et ita ipse est causa omnium actionum agentium.» Si ergo et ipsa voluntas agit in virtute Dei, ergo et ipsa movetur a Deo sicut secundum agens subordinatum movetur a primo. Habemus igitur quod iuxta s. Thomam voluntas creata, cum agit, movetur a Deo, h. e. eius actionis seu motus causa est Deus: sed quaestio est quomodo id secundum ipsum doctorem fiat; nam si tantum illud affirmas, facile omnes concedemus.
d) «Per hoc quod voluntas moveatur ab alio, non excluditur quin moveatur ex se.» 1. p. q. CV. a. 4. ad 3n. Haec ergo duo sunt componenda verumque esse debet quod voluntas ex se ipsa movetur, h. e. se ipsam movet, quomodo autem id fit? puto sequentia declarabunt.
e) «Deus movet voluntatem hominis sicut universalis motor ad universale obiectum voluntatis, quod est bonum et sine hac universali motione homo non potest aliquid velle. Sed homo per rationem determinat se ad volendum hoc vel illud quod est vere bonum vel apparens bonum.» 1a, 2ae, q. IX. a. 6. ad 3m. Ibid. q. seq. a. 4. «quia voluntas est activum principium, non determinatum ad unum, sed indifferenter se habens ad multa, sic Deus ipsam movet quod non ex necessitate ad unum determinet, sed remanet motus eius contingens et non necessarius, nisi in his, ad quae naturaliter movetur." Non heic sermo est de contingentia effectus, quae et in iis, quae fiunt a causis naturalibus, reperitur, sed de contingentia actionis, prout actus pendet ab agente, quae contingentia in eo est quod actus non necessario sequatur, seu ponatur. Exsistente ergo Dei motione, actus voluntatis manet contingens h. e. non necessario sequitur: at exsistente praedeterminatione physica, actus voluntatis necessario sequitur necessitate scilicet consequentiae.
De Potentia. q. III. a. 7. ad 13m. »voluntas dicitur habere dominium sui actus, non per exclusionem causae primae, sed quia causa prima non ita agit in voluntate ut eam de necessitate ad unum determinet, sicut determinat naturam: sed determinatio actus relinquitur in potestate rationis et voluntatis."
Quod negat s. Doctor actioni Dei non est determinatio de necessitate, sed est determinatio actus, quae utique iuxta s. Doctorem necessitatem inferret; negat scilicet Dei actioni, quod docet relictum in potestate voluntatis, hoc autem est simplex determinatio actus. Perperam ergo dicitur praedeterminare quidem Deum voluntatem at secundum naturam eius: nam haec ipsa natura, auctore s. Thoma, excludit determinationem Dei nedum praedeterminationem. Igitur Deus ita movet voluntatem ut ea se determinet, ut eius motus, actus sub motione Dei sit contingens, non necessarius, ideoque necessitate consequentiae non sequatur ad motionem Dei, ut determinatio actus sit in potestate voluntatis; non ergo ab alio potentiore, cui resisti non potest, praedeterminatur. At in systemate praedeterminationis physicae, actus, qui dicitur deliberatus et liber, necessitate consequentiae sequitur ad motionem Dei, quae non est in nostra potestate.
I. II. q. IX. a. 6. ad 3m. » Interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum; sicut in his, quos movet per gratiam."
Haec eodem in contextu dicuntur, quo dictum est Deum movere voluntatem tanquam universalem motorem et sine hac universali motione hominem non posse aliquid velle. Perpende 1º aliud esse determinare actum voluntatis, aliud movere ad aliquod determinatum bonum, quod quisquis e. g. facit cum aliquid in particulari consulit, suadet etc. Perpende quod haec ipsa motio ad aliquod bonum determinatum, auctore s. Thoma, non semper habet locum quotiescumque voluntas agit, sed interdum nempe in ordine salutis, cum Deus per gratiam suam movet voluntatem; tunc enim illustratio et inspiratio ad certum determinatum bonum movent voluntatem, alliciendo scilicet, suadendo, delectando. lam vero in systemate praedeterminationis physicae habetur e contrario necessario motio Dei in voluntate ad aliquod bonum determinatum, non tantum interdum sed semper quoties voluntas agit; praedeterminatio enim ad actum singularem, movet quoque ad determinatum obiectum seu bonum. Doctrina ergo s. Thomae alia est prorsus a bannessiana. Opus haud est monere occurrere nunquam apud s. Thomam buiusmodi loeutiones Deus deterninat voluntatem, sub motione Dei sequitur necessitate consequentiae actus et similes his.
Ex doctrina s. Thomae habes motionem divinam, qua honio movetur ad aliquid determinate volendum, esse per se propriam gratiae nec haberi eidem aliquid respondens in natura saltem ex necessitate. Quoniam vero quotiescumque Deus movet voluntatem, ita eam movet ut non determinet actum; motio haec, iam per se metaphorica, ita est accipienda ut neque metaphorice omni ex parte conveniat cum physica motione corporali. Nam haec mobile ad unum motum unamque directionem motus semper determinat: quod quidem in motione divinae voluntatis nequit, iuxta s. Doctorem, habere locum nisi quoad motionem ad universale bonum: ut constat ex citatis testimoniis.
In q. de Veritate cit. sup. docet s. Doctor quod Deus potest immutare voluntatem efficiendo ut praecedenti inclinationi (actuali) succedat alia inclinatio. Quod cum et nos omnes fateamur fieri posse per gratiaș praevenientes et excitantes idque sit dogma fidei, non opus est ut super hoc doctrinae capite s. Thomae immoremur.