Tractatus de Gratia Divina Actuali

Frustra quoque contendunt formulas esse a Patribus reprobatas eas, quae probandae sunt iis, qui gratiam calvinianam et iansenianam reiiciunt.

I. Ut vis harum formularum intelligatur, quae non secundum usum loquendi recentis aetatis sed secundum Augustini mentem intelligendae sunt, haec quae breviter subiicimus, consideranda sunt.

a) Gratia pelagiana erat gratia quae dat posse seu gratia possibilitatis, gratia nempe qua possibilitas h. e. potestas datur, quae est ipsa vis liberi arbitrii quod gratuito datum est a Deo et praeterea gratia qua possibilitas haec iuvatur h. e. gratia cognitionis, per quam fit ut facilius exseri possit ea vis seu potestas naturae, quin ullae vires physicae naturae superaddantur nulloque auxilio immediato voluntas adiuvetur. Itaque gratia huiusmodi in hoc sita est, ut positive sit potestas ipsius naturae ad sancte volendum et agendum eaque gratia cognitionis licet non necessario adiuvetur, negative excludat necessitatem alicuius gratuiti auxilii, quod vires conferat ad sancte volendum et agendum quodque sit principium bonae voluntatis et actionis. Quare gratia possibilitatis huius collatione liberi arbitrii continetur et est pure naturalis; gratia vero cognitionis, quae adiutorium possibilitatis dicebatur, quin tamen vires physicas conferat ad agendum, non erat necessaria iuxta pelagianos. Nota tamen vitium non esse in nomine sed in re significata per nomen. Nam gratiam possibilitatis, quae sit gratia proprie dicta, agnoscit quoque Augustinus Lib. XXII. adv. Faustum c. 23. «Natura humana per eam possibilitatem (frenandi delectationem ab illicitis) instauratur, per quam, si voluisset, non occidisset.» Cf. et Auctoritates Apost. Sedis, n. 1.

β) Huic adiutorio opponit Augustinus adiutorium voluntatis. (volitionis scilicet) et actionis, adiutorium nempe, quo ne dum illustratione sed et inspiratione praeparatur homo ut velit, quo adiutorio fit bona voluntas et bona actio, quo adiutorio nimirum vires gratuitae conferuntur voluntati ut bene velit et bene agat, sine quo autem natura nihil potest. Hoc proinde adiutorio non sola possibilitas adiuvatur, ita ut maneat sola possibilitas naturae, sed adiuvatur ipsa voluntas et actio viribus supernaturalibus homini collatis, quatenus per eas ponitur bona voluntas seu volitio et actio, quae sine iis fieri non possent. Unde haec appellatio facta gratiae adiutorio voluntatis et actionis? Primo quidem ad discernendum ipsum ab adiutorio pelagiano, quo non adiuvabatur homo h. e. non obtinebat vires ad volendum et agendum praeter eas, quas a natura haberet: deinde quia reapse tali adiutorio vires adduntur homini ut salutariter velit et agat ita ut salutaris volitio et actio vi illius tantum adiutorii poni valeant.

v) Quapropter gratia, quae dat posse, quae prout alieri opponitur est gratia, quae dat posse tantum, gratia nempe possibilitatis, penes Augustinum non est gratia sufficiens catholicorum, sed est ea gratia pelagiana, quam diximus. Huic autem opponitur gratia catholica, quae quia dat vires easque gratuitas ad volendum et agendum, quod per se natura nequit et est reapse, quotiescumque homo bene vult et agit, principium efficax boni actus qui sine eo non posset esse, dicitur gratia voluntatis et actionis, gratia, quae dat bonam voluntatem, quae dat velle, dat actum, facit ut faciamus.

Itaque gratia quae dat velle, dat actum, facit ut faciamus, non significat apud Augustinum gratiam quae determinat actum nec, si terminos tantum spectemus, significat per se gratiam, quae sit coniuncta cum actu; sed significat gratiam, quae est in nobis principium voluntatis et actionis, quae dat vires ad volendum et agendum sive sequatur actus sive secus, quaeque cum actus exsistit, eiusdem causa est.

Probatur id 1° ex oppositione cum gratia pelagiana atque scopo disputationis. Nam a) non opponitur gratia, quae dat velle, gratiae illi quae vires naturae superaddat ad volendum, sed opponitur ipsi naturae, quae viribus insitis liberi arbitrii in creatione accepti dicitur posse iuste et sancte agere. Non opponitur b) possibilitati, quae sit tantum ad bonum, cuiusmodi est possibilitas per gratiam, sed possibilitati, quae «tam nos facit bona posse, quam mala» (De Grat. Christi. c. 17.). Porro gratia his opposita non est concipienda gratia semper coniuncta cum actu multoque minus determinans actum, sed gratia vires suppeditans ad actum. Atque de hac re unice tunc controversia erat; quaestio enim erat non utrum gratiae resisti possit, quod nemo negabat: sed de necessitate et gratuitate gratiae h. e. de necessitate auxilii gratuiti praeter vires naturae.

Probatur 2) verbis eiusdem ex Lib. De Spirit. et lit. c. 34. Inquit enim: «his ergo modis quando Deus agit cum anima rationali ut credat (neque enim credere potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel vocatio, cui credat), profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine et in omnibus misericordia eius praevenit nos: consentire autem vocationi Dei vel ab ea dissentire propriae voluntatis est.» Vocatio, a qua dissentiri potest, ita descripta est, ut per ipsam operetur in nobis Deus velle credere: ergo hac formula significatur gratia quae dat vires, cui resisti potest, non gratia semper coniuncta cum effectu. Cf. Faure in Enchir. not. in C. LII.

Hic sane 3) gratia per se, prout talis est, est gratia coniungenda cum effectu, quippe ad illum ordinata; quocirca logice concipi debet cum effectu, ut eius vis intelligatur. Distinguenda est ergo coniunctio logica a coniunctione reali. Porro conceptus gratiae coniunctae logice cum effectu est communis gratiae cui consentitur et a qua dissentitur: conceptus autem iste exhibet gratiam, quae facit ut faciamus, quae dat actum, quae nempe subministrat vires ut facere valeamus et cum facimus, ope eius facimus, ideoque ipsa praestat ut faciamus. Ergo gratia quae dat velle, facit velle, dat actum, facit ut faciamus, est adiutorium quo vires gratuitae et supernaturales conferuntur ad sancte volendum et agendum et quo, cum actus libere fit, ipse actus reapse ponitur, non est gratia determinans aut necessitans voluntatem. (Haec ex Tract. niss. Bolgeni de Gratia.)

Et haec modo satis sint; complebitur enim huius rei demonstratio, postquam de gratia sufficiente disputantes probaverimus eam ab Augustino cognitam et vindicatam fuisse. Cf. idcirco Th. XLVIII. p. 1a.

His positis facile expediuntur quae in la p. Thesis habentur.

II. Scilicet iis formulis primo propositis non significari gratiam necessitantem dupliciter probari potest ad hominem, per se. Ad hominem ita: certum est, iuxta lansenium, gratiam primi hominis et Angelorum non fuisse gratiam, quae voluntati inferret ullam necessitatem: atqui ex Augustini sententia gratia quoque primi hominis et Angelorum operabatur ipsum velle, dabat bonam voluntatem, faciebat ut vellet omniaque eius merita erant ex gratia (Appendix ad c. II. p. 249.); ergo fieri nequit ut iis phrasibus Augustinus significare velit modum, quo gratia agit eumque modum, qui positus sit in antecedente determinatione ad unum.

Sane illis formulis contra pelagianos adsertis id unum significatur necessariam esse homini gratiam, quae praeveniat et praeparet voluntatem eamque gratiam principium esse efficax in nobis actus boni; nulla proinde esse merita ante gratiam, sed a gratia incipere et pendere. Si enim tale principium est gratia, vere Deus per illam facit ut faciamus, dat actum bonum, dat ipsum velle salutare, quod natura dare nequit. Audi doctrinae Augustini interpretem Fulgentium ad Monimum Lib. 1. c. 14. «quid est faciam ut faciatis nisi mei erit operis omne bonum quod operati fueritis? Ipse ergo facit ut faciamus, quo in nobis operante fit omne bonum, quod facimus.» Atqui aliud prorsus est docere, gratiam esse in nobis necessarium principium immediatum efficiens actus salutaris et aliud docere modum, quo gratia hoc munere fungatur eumque modum in eo esse positum ut necessitatem inferat voluntati. Porro non hoc secundum, sed prius ab Augustino tantummodo traditur. Ergo.

III. Pariter illa formula quod totum sit gratiae Dei tribuendum spectat ad asserendam necessitatem gratiae pro omnibus actibus, gratiae praevenientis et adiuvantis ut non aliquid sit a natura sola, puta initium conversionis ad Deum, ut pelagiani saltem postulabant et post eos massilienses, partim sit a gratia (utique una cum natura), sed totum h. e. quodlibet opus bonum vel minimum sit a gratia h. e. a Deo praeveniente, praeparante et adiuvante per gratiam voluntatem. Perperam vero prorsus haec formula adhiberetur ad significandum modum, quo gratia agit, nisi quis vellet dicere quod Deus solus agit et voluntas passive tantum se habet, quod alienissimum est ab Augustini mente. Cf. Th. XVII, Palm. De Grat. 25.

Nota. Haec generatim dicta sunto. Forte enim aliquando penes Augustinum formula ista: gratia facit ut faciamus munus quoddam gratiae, quae dicitur efficax, significatur: verum quia nec talis gratia efficax iuxta Augustinum necessitatem infert voluntati et de gratia efficaci postea loquendum erit, ideo illuc quoad hoc reiicimus auditores.

IV. Aiunt: si usus gratiae praevenientis libero permittitur arbitrio sive si voluntas, cum praeparata est per Dei gratiam, ipsa est quae se determinat libere ad bonum, dicendum est hominem esse, qui se discernit; discernitur enim fidelis ab infideli, iustus a peccatore per actus bonos: atqui haec est sententia pelagiana, quam Augustinus semper impugnat, contendens Deum esse, qui per gratiam suam discernit fideles et iustos ab infidelibus et peccatoribus.

Responsio, ut in parte praecedente, duplex est. Nam secundum Augustinum valet quoque in Angelis id quod Paulus de hominibus profert: *Quis te discernit? quid habes quod non accepisti?*1 Cor. 4:7 De Civ. Dei L. XI. c. 19. haec habet: «Cum lux illa prima facta est, Angeli creati intelliguntur et inter sanctos Angelos et immundos fuisse discretum, ubi dictum est: et divisit Deus inter lucem et tenebras (Deus ergo discrevit) et vocavit Deum lucem diem et tenebras noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent, praescire casuros.» Et Lib. XII. c. 1: «Facti sunt amore adhaeserunt eoque sunt isti ab illorum (malorum) societate discreti (si discreti amore, quem acceperunt a Deo, ergo discreti a Deo, secundum Pauli argumentationem), quod hi in eadem voluntate bona manserunt, illi ab ea deficiendo mutati sunt, mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bono defecerunt. Istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se nunquam casuros certissimi fierent, pervenerunt.» Atqui Angelorum voluntas sub gratia immunis erat a necessitate, auctore ipse Iansenio. Ergo discretio Dei non exigit ut Deus voluntates nostras determinet.

Itaque cum Augustinus docet homines non a se ipsis sed a gratia discerni, excludit operationem et conatum naturae ac merita praecedentia naturae, quae a pelagianis et massiliensibus adstruebantur, non vero excludit liberam cooperationem voluntatis gratiae Dei, a qua fuerit praeparata et a qua adiuvetur. Nimirum ideo Deus nos discernit, quia Deus est auctor in nobis bonae voluntatis, quae nisi eo dante esse non potest: unde idem hac formula docet Augustinus, quod superioribus tradidit. Sane Augustinus epist. CLXXXVI. ad Paulinum c. 2. ita enarrat testimonium Apostoli: «Quis nos, nisi qui venit quaerere et salvare quod perierat, ab illa perditionis massa et concretione discernit? Unde Apostolus interrogat dicens: quis enim te discernit? ubi si dixerit homo, fides mea, bonum opus meum, respondetur ei quid enim habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Hoc utique totum ideo, non ut homo non glorietur, sed ut qui gloriatur, in Domino glorietur, non ex operibus, ne forte quis extollatur. Non quia bona opera frustrantur, cum Deus reddat unicuique secundum opera eius, sitque gloria et honor et pax omni operanti bonum, sed qua opera er gratia, non ex operibus gratia; quoniam fides, quae per dilectionem operatur, nihil operaretur, nisi ipsa dilectio Dei diffunderetur in cordibus nostris per Spiritum Sanctum qui datus est nobis. Nec ipsa fides esset in nobis, nisi Deus unicuique partiretur mensuram fidei.» Et in L. II. De peccat. merit. et remiss. c. 18.: «Quoniam quod a Deo nos avertimus, nostrum est et haec est voluntas mala; quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante et adiuvante non possumus et haec est voluntas bona: quid est quod non accepimus?» Scilicet formaliter discernimur fide, voluntate bona, opere bono; discernimur autem efficienter a Deo, quia a Deo accipimus fidem, voluntatem bonam, opus bonum; accipimus vero, quia ipsi excitanti et adiuvanti libere consentiendo credimus, volumus, agimus bene. Non ergo nos Deus discernit, eo quod nos determinat, sed quia auctor est per gratiam suam actus salutaris, qui sine gratia Dei esse non posset.

Ad hanc discretionem concurrit quidem et nostra voluntas, sed voluntas praeparata et adiuta a Deo, non viribus propriae naturae, sed viribus gratuito acceptis; ideoque causa est obnoxia et secundaria, cum Deus e contrario sit causa princeps. Ita Thomas III. p. q. XIX. a. 3.: «Hoc dicitur aliquis habere per se ipsum, cuius est sibi aliquo modo causa. Prima autem causa omnium bonorum nostrorum per auctoritatem est Deus et per hunc modum nulla creatura habet aliquid boni per se.» ipsam, secundum illud «1. Cor. 4. quid habes quod non accepisti?» Potest tamen secundario aliquis esse causa sibi alicuius boni habendi, in quantum scilicet in hoc ipso Deo cooperatur.» Hanc discretionem nunquam negavit Augustinus, qui tantum negat voluntatem viribus suae naturae, sine gratia et ante gratiam se discernere, quod pelagiani et massilienses docebant.

Nota rursus quamdam discretionem referri ab Augustino identidem ad gratuitam praedestinationem gratiae efficacis; verum haec interpretatio neque omnibus Augustini testimoniis accomodari potest neque infert haec sententia gratiam necessitantem aut praedeterminantem, ut suo loco patebit.

V. Quoad illa verba Apostoli («neque volentis neque currentis» etc.) en enarratio Augustini in Enchir. c. 32. «Quomodo non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, nisi quia et ipsa voluntas, sicut scriptum est, a Domino praeparatur? Alioquin, si propterea dictum est non volentis etc. quia ex utroque fit, idest voluntate hominis et misericordia Dei,... tanquam diceretur: non sufficit sola voluntas hominis, si non sit etiam misericordia Dei; non ergo sufficit et sola misericordia Dei, si non sit etiam voluntas hominis ac per hoc, si recte dictum est: non volentis hominis, sed miserentis est Dei, quia id voluntas hominis sola non implet; cur non e contrario recte dicitur: non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet? Porro si nullus dicere Christianus audebit: non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, ne Apostolo apertissime contradicat; restat ut propterea recte dictum intelligatur: non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam et adiuvat praeparatam.» Ergo, aiunt, voluntas non se discernit determinando potestate indifferenti actum, sed discernitur determinata a Deo: secus dici eodem iure posset, non miserentis Dei, sed volentis est hominis.

Respondeo. Augustinus non excludit voluntatem et cursum hominis libere cooperantis gratiae, a qua praeveniatur; sed excludit voluntatem et cursum quae praecedant et mereantur gratiam Dei: nempe excludit illum errorem, qui fuit deinceps massiliensium et quem ipse tradiderat in Expositione quarumdam propositionum Epistolae ad Romanos, in qua expositione enarraverat testimonium illud Apostoli secundum eum sensum erroneum, quam enarrationem modo improbat et reiicit. Sane non excluditur libera cooperatio hominis, 1) quia de gratia id tantum asseritur quod praeparet et adiuvet, non quod determinet voluntatem; potest vero praeparare et adiuvare, quin inferat necessitatem. 2) Admissa gratia praeveniente, licet ea relinquat dominium actus, verissime dicitur, quod nequeat inverti ea propositio Apostoli et dici: non miserentis est Dei, sed volentis hominis; quia ipsa voluntas hominis bene volentis est iam opus misericordiae Dei praeparantis et adiuvantis voluntatem, ideoque iam continetur sub termino miserentis Dei. («si enim Deus miseretur, etiam volumus: ad eandem quippe misericordiam pertinet ut velimus.» Ad Simplic. L. I. q. II. n. 12). At si negetur gratia praeveniens, tunc aequo iure dici posset: non miserentis est Dei, sed volentis hominis; quia voluntas distingueretur prorsus a misericordia Dei, a qua non penderet, quaeque necessaria foret ut gratia subsequeretur. Asserit ergo Augustinus gratiam praevenientem, non gratiam inferentem necessitatem. Cf. Faure in hunc locum.

VI. Monendum est primum non dici ab Augustino gratiam esse omnipotentem, sed voluntatem vel potestatem Dei esse omnipotentem, quae duo sunt prorsus distinguenda; gratia enim creatum est aliquid, cui omnipotentia competere nequit. Poetice quidem a Prospero in carmine de ingratis dicitur gratia omnipotens. «At vero omnipotens hominem cum gratia salvat, Ipsa suum consummat opus etc.» Sed ideo ita appellatur, quatenus consideratur nexa cum Deo, cuius instrumentum veluti est.

Quo posito respondemus adlibita rursus duplici responsione, ut prius. Si enim Calvinus et Iansenius colligunt voluntatem a gratia determinari antecedenter ad unum, quia, auctore Augustino, Deus habet inclinandorum cordium, quocumque voluerit, omnipotentissimam potestatem, concedere debent et Angelorum voluntates et cuiuscumque possibilis creaturae intelligentis non posse non determinari necessario ad unum a gratia Dei, quae illis conferatur; nam non quoad solas voluntates hominum lapsorum, sed quoad omnes sive Angelicas sive possibiles, verum est et affirmari debet Deum habere omnipotentissimam potestatem, vel voluntatem Dei esse omnipotentissimam, h. e. posse facere quidquid velit. Etenim haec potestas divinae voluntati competit, tum quia ipsa infinita est, tum quia voluntates sunt finitae et creatae: atqui id valet pro quavis voluntate. Et sane Augustinus hanc omnipotentiam non vindicat Deo tantum quoad voluntates nostras, sed quoad angelicas quoque et generatim quoad omnes. Enchir. cc. 95 seq. Deus noster in caelo et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit. Quod utique non est verum, si aliqua voluit et non fecit.... Neque enim ob aliud veraciter vocatur omnipotens, nisi quia quidquid vult potest nec voluntate cuiuspiam creaturae voluntatis omnipotentis impeditur effectus.... Quantaelibet sint voluntates vel Angelorum vel hominum vel bonorum vel malorum, vel quod Deus vel aliud volentes quam Deus, omnipotentis voluntas Dei semper invicta est. Unde De Civ. Dei I. XIV. c. 27. ait: «quis audeat credere aut dicere, ut neque Angelus neque homo caderet in Dei potestate non fuisse?» Itaque si voluntas omnipotens Dei, cui voluntas creata subsistit, ratio est cur gratia Dei hanc creatam voluntatem necessitate obstringat; cur volunt hi haeretici Adamum et Angelos fuisse immunes a necessitate? et si ii fuerunt immunes, cur immunes non erunt nunc humanae voluntates?

Quocirca dicendum est falsum esse prorsus quod Augustinus docuerit gratiam Dei determinare ad unum voluntates nostras eo quod docuerit gratiam esse operationem in nobis omnipotentis Dei, qui potest in nobis et ex nobis facere quod velit. Nimirum ex hac omnipotenti potestate sequitur quidem quod Deus possit in nobis facere quod velit; sed non sequitur quod possit eo speciali modo quem volunt haeretici; imo modus, quicumque sit, is debet esse, ut libertas nostra maneat in tuto. Atque id supponit Augustinus. Potest ergo Deus omnipotens obtinere ex nostra voluntate infallibiliter eum effectum, quem voluerit, non perimendo liberum arbitrium, sed interna et occulta, mirabili ac ineffabili potestate operando in cordibus hominum bonas voluntates (De Gratia Christi c. 24.), nempe sic vocando et excitando homines, quomodo scit eis congruere ut vocantem non respuant (Ad Simplic. L. I. q. 2. n. 13.).

VII. Ad alias appellationes quod spectat, quibus gratiam putant haeretici dici ab Augustino insuperabilem et indeclinabilem... bilem; eae desumptae sunt ex Lib. De Corrept. et grat. c. 12. «Subventum est infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter¹ ageretur.» Sed errant manifeste haeretici in earum vocum interpretatione. Putant enim per eas significari habitudinem gratiae ad voluntatem, quae nempe a gratia superetur, quae invicte inelinetur, quo Deus vult; quando e contrario significant habitudinem voluntatis auctae gratia ad concupiscentiam seu tentationes, quae habitudo effectus est gratiae; quatenus nimirum per gratiam voluntas assequitur ut a concupiscentia aut tentationibus non superetur, non flectatur hinc inde ad mala; sed invicta consistat, indeclinabiliter, non declinando ad dexteram vel sinistram, pergendo in via salutis et insuperabilis exsistens ab adversariis suis. Est nempe caelestis delectatio, qua non voluntas, sed «omnis terrena delectatio superatur.» Serm. XLII. c. 3. Unde et appellatione invictissima Augustinus utitur, cum effectum gratiae alicuius significat, qua nempe, ut ibidem ait, homines «invictissime quod bonum est vellent, et hoc deserere invictissime nollent.» Iam vero huiusmodi habitudo voluntatis insuperabilis et invictissimae erga concupiscentiam non dicit voluntatem determinatam ad unum, sed dicit voluntatem iis auctam viribus, quibus libere quidem valeat resistere omni concupiscentiae motui et tentationi atque etiam iis infallibiliter resistat. Atque huc redit appellatione efficacissima, quam Augustinus subinde facit tum vocationi, qua vocamur (De Gratia et lib. arb. c. 5.) tum occultae potestati, qua cor convertitur (Cont. duas epistt. pelagg. L. I. c. 20.); hac enim appellatione significatur gratia, quae vires efficacissimas voluntati praebet contra concupiscentiam aut adversus tentationes quaeque etiam infallibiliter effectum obtinet propter quem datur: VIII. De Praed. SS. c. 8. gratia praedicatur, quae a nullo duro corde respuitur, a Deo quippe tribuitur ut cordis duritia primitus auferatur. Id utique verum est, sed ut talis sit gratia idque efficiat, negamus necesse esse ut voluntati necessitatem inferat, sed satis est ut ex scientia Dei sit ita congrua gratia ut infallibiliter effectus consequatur. Cf. quae dicemus in Th. LVI.

IX. Tandem quoad id quod ultimo loco dicitur de certis formulis, vide eas in Thesi XXXVII. n. X. Iam vero, etsi concedendum sit has formulas fuisse a Patribus reprobatas: falsum est tamen eas reprobatas fuisse in eo sensu, quo a catholicis accipi possunt; sed reprobatae sunt in sensu pelagianorum et massiliensium, quatenus nempe merita naturae dicebantur praecedere gratiam et secundum ea gratiam dari atque ab iis collationem gratiae determinari, quae prorsus adhorrent a sensu catholico. Cf. I. c. explicationem earum formularum eumque sensum, quo a catholicis reprobatae sunt; nec enim iuvat idem repetere..