Tractatus de Gratia Divina Actuali

Porro ex hoc consequitur 1) ipsum liberum arbitrium elevatum in ordine supernaturali constitui potensque effici ut in eo ordine agat secundum rationem suae naturae. Consequitur 2) concursum Dei ad actum deliberatum haberi in ordine supernaturali non secus ac in naturali, qui concursus idcirco non spectet ad actum primum facultatis sed solum ad actum secundum. Consequitur 3) actum deliberatum salutarem perperam spectari ut effectum duplicis diversaeque causae, quae sint humana voluntas et gratia. Consequitur 4) actum deliberatum salutarem et totum esse voluntatis agentis secundum vires gratuito acceptas et totum esse Dei elevantis et adiuvantis voluntatem. Consequitur 5) voluntatem partialem causam dici posse actus cuiuscumque salutaris, partialitate quidem non effectus, sed causae, prout ipsa cum Deo componitur, a quo gratuito elevatur et excitatur ad agendum. Quod si 6) in humana voluntate spectetur id tantum quod ipsa sibi permissa potest naturaliter et ita spectata voluntas comparetur cum gratia, sive, quod perinde est, comparetur secum ipsa elevata, illustrata, inspirata; merito dicitur quod in ordine salutari nihil nobis, sed totum Deo referendum est in acceptis.

I. Breviter rem demonstraturi sumus, ea quae contra afferri possent, reiicientes ad sequentes theses, ubi de efficacia gratiae quaestio erit. Itaque primo loco praestituendum est: addi vires physicas et morales voluntati, quod liquet ex dictis Art. praec. Loquimur autem, ut vides, in hac thesi de sola voluntate.

Porro istae vires ita gratuito superadduntur, ut vires sint ipsius voluntatis; per eas enim voluntas constituitur intrinsece potens operari supernaturaliter: homo est enim, qui operatur opera salutis et operatur volendo. Unde liquet non dici has vires esse ipsius voluntatis, ac si ipsi naturaliter inessent aut ab ea exigerentur, sed dici ipsius esse vires, quia ei gratuito quidem conferuntur, sed ut sint eius, nempe ut per eas ipsa intrinsece potens evadat operari salutariter. Atque haec est ratio loquendi Augustini; qui De Peccat. merit. et remis. L. I. c. ultimo, disserens de impotentia iusti vitandi omnia peccata, ait: «Sed quoniam divino Spiritu, qui multo melius quam nos omnia generis humani novit vel praesentia vel futura, talis vita humana praecognita atque praedicta est, ut non iustificetur in conspectu Dei omnis vivens: fit ut per ignorantiam vel infirmitatem, non exsertis adversus eam (concupiscentiam) totis viribus (gratuito scilicet collatis) voluntatis, eilem ad illicita etiam nonnulla cedamus, tanto magis et crebrius quanto deteriores, tanto minus et rarius quanto meliores sumus.» Cf. et I. II, c. 2.

Et sane hae vires huc redeunt, ut sint tum elevatio intrinseca facultatis, tum actus, secundum hanc potentiam, excitante Deo, eliciti a facultate, in quibus illustratio et inspiratio sitae sunt; atqui elevatio est propria tum intellectus tum voluntatis, cum gratuito confertur; est enim modus eius: actus eliciti, cum vitales sint, nequeunt non esse eius, a quo eliciuntur; ergo vires, quas gratia formaliter confert, vires sunt voluntatis, sive spectetur gratia quae formaliter inest voluntati, sive spectetur gratia, quae formaliter inest intellectui, quae ideo confertur ut voluntas sive homo per voluntatem possit operari.

Operatio quidem Dei et ipsa pertinet ad gratiam. Ea subiective seu prout est in Deo spectata, est volitio Dei per se efficax et quoad gratiam triplex specialis operatio Dei distingui potest: nempe 1) activa elevatio facultatis, 2) excitatio illustrationis et inspirationis atque 3) concursus supernaturalis ad actum salutarem. Obiective autem spectata operatio Dei, sive in termino seu effectu est 1) passiva elevatio facultatis seu potestas edendi actus supernaturales sub Deo excitante et concurrente super exigentiam naturae, est 2) illustratio et inspiratio passiva posita in actibus vitalibus, 3) est ipse actus salutaris ab anima elevata, illustrata et inspirata elicitus. Quocirca ita anima operatur cum Deo, ut in ipsa sit principium operationis; hoc autem principium in ea exsistens illud est quod dicitur gratia creata.

Iam vero, si vires, quas gratia formaliter confert, sunt vires ipsius voluntatis eaeque consistunt in elevatione naturae, illustratione et inspiratione; principium creatum completum actus pii et salutaris erit in concreto voluntas elevata, illustrata, inspirata. Cum autem hoc principium complectatur duplex elementum, nempe naturam voluntatis quae elevatur, illustratur et inspiratur et ipsam gratuitam elevationem, illustrationem et inspirationem, sequitur ex voluntate et gratia unam constitui completam vim seu completum principium actus salutaris deliberati.

II. Ex his autem consequitur ipsum liberum arbitrium elevari et in ordine supernaturali constitui; nam liberum arbitrium ipsa est voluntas: cum ergo voluntas elevatur et elevatur ut operetur opera meritoria, elevatur voluntas libera et quatenus est libera. Non igitur gratia destruit liberum arbitrium, sed perficit. Nam elevatio facultatis amplificat potestatem voluntatis, non minuit; illustratio et inspiratio, prout cognitiones et affectiones sunt, nullo modo adversantur exercitio libertatis, imo necessariae sunt ut illud esse possit; prout sunt excitatae speciali modo a Deo, sunt cogitationes et affectiones supernaturales allicientes voluntatem liberam ad actus supernaturales; ergo liberum arbitrium per gratiam perficitur. Nimirum voluntas elevata manet libera in ordine supernaturali, secus enim non ipsa esset, quae elevaretur illudque assequitur per gratiam ut in eo ordine se exercere possit, sicut per solas naturae vires se exercere potest in ordine naturali.

Quocirca, quoniam cuicumque cognitioni et affectioni, qua liberum exercitium voluntatis praevenitur, voluntas, cum consentit, consentit quia vult et potest dissentire, si velit idque velle potest; ita et voluntas elevata cuicumque gratiae praevenienti cum consentit, consentit quia vult, potens dissentire, si velit atque id velle potest. Haec est doctrina Conc. Trid. Sess. VI. cap. 5. «Per eius excitantem et adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo et cooperando, disponuntur: ita ut tangente Deo cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem, neque homo ipse nihil omnino agat, inspirationem illam recipiens, quippe qui illam et abicere potest; neque tamen sine gratia Dei movere se ad iustitiam coram illo libera sua voluntate possit.» Cui respondet can. 4: «Si quis dixerit liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum nihil cooperari assentiendo Deo excitanti et vocanti, quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat ac praeparet, neque posse dissentire, si velit, sed veluti inanime quoddam nihil omnino agere mereque passive se habere. A. S.» Quae quidem universalia sunt omnemque assensum gratiae complectuntur; speciatim autem prolata sunt in Synodo pro asserenda libertate sub prima praeveniente gratia, a qua exordium sumit iustificatio adultorum; ibid. cap. 5.

III. Consequi dicimus 2) concursum Dei haberi ad actum deliberatum in ordine supernaturali non secus ac in naturali. Per gratiam elevantem et praevenientem constitutur voluntas in ordine supernaturali: cum autem libere est actura, usura viribus supernaturalibus, illi legi subest cui omnis creatura, ut concurrente Deo agat. Quocirea iste concursus ab hac universali lege requisitus, non differt ab eo, qui praestatur in ordine naturali, si modum Dei agendi spectas; concurrit enim Deus ut causa agat, sive sit causa naturalis sive supernaturalis. Cum igitur concursus Dei tunc se exerat cum iam agens in actu primo constitutum exit in actum secundum, ut proinde concursus supponat actum primum constitutum, non constituat; id et in ordine supernaturali pro actu deliberato valebit. Quapropter concursus Dei non est confundendus cum gratia praeveniente et praeparante voluntatem. At quid concursus commune habeat cum gratia adiuvante, dicemus in seq.

IV. Consequitur 3) actum deliberatum salutarem perperam spectari ut effectum duplicis diversaeque causae, quae sint voluntas et gratia. Sane causa actus deliberati salutaris est voluntas elevata, illustrata, inspirata: elevatio vero, illustratio et inspiratio sunt aliquid ipsius voluntatis, non sunt quiddam seorsim ab ea valens exsistere, sed sunt modi ipsius; causa proinde actus salutaris est voluntas speciali modo, h. e. supernaturaliter modificata; atqui subiectum quod agit et modus secundum quem agit, non sunt duae diversaeque causae: ergo. Hinc colliges etiam negari posse et debere suppositum in ea quaestione, qua quaeritur utrum in illustratione et inspiratione gratia et facultas agant simul, an ordo quidam prioritatis inter eas sit, et utrum prior sit gratia an facultas; haec enim quaestio locum habere potest, cum duae reapse sint causae, quae agant. Quomodo ex. gr. potest esse prior gratia illustrationis et inspirationis, quam facultas; cum ipsa illustratio et inspiratio sint actus eliciti a facultate? sunt quidem priores actu deliberato, qui effectus est gratiae.

V. Si autem 4) consideretur causa, quae voluntatem elevat, illustrat et inspirat et cum ea concurrit, tunc profecto duplex diversaque causa distingui potest et debet actus deliberati salutaris, voluntas nimirum et Deus. Utrique autem causae totus effectus adscribendus est, voluntati quidem agenti secundum vires gratuito acceptas; quia secundum has vires est principium completum eiusdem: Deo autem tum mediate, quia causa est harum virium in voluntate, tum immediate; quia concursu suo, qui heic est concursus in ordine supernaturali, efficit immediate actum cum voluntate viribus suis utente.

VI. Solent Theologi quaerere utrum natura sit nec ne causa partialis cum gratia actus salutaris. Duplici ratione causa dicitur partialis; partialitate causae et partialitate effectus. Duplici scilicet ratione potest aliquid constitui partialis causa effectus. Primo partialitate effectus, ita ut pars effectus ab una causa, pars ab altera causa procedat. Secundo partialitate tantum causae, ita ut in totum effectum utraque quidem influat, at neutrius vis, quae exeritur, sit seorsim sufficiens ratio effectus, sed una effectum totum producat, quatenus cum altera operatur.

Porro adverte quaestionem ita frequenter institui, ut comparetur voluntas cum gratia, quam comparationem iam 3) improbavimus. Quaestio tamen fieri potest maiori perspicuitate, si voluntas cum Deo comparetur. Quaestio quidem nunc est nobis de actu deliberato, utrum quoad illum voluntas sit causa partialis, verum quoniam eadem quaestio fieri potest quoad actus indeliberatos et huius quaestionis solutio ad illius quoque solutionem conducere potest; de hac primum aliquid dicendum est nobis.

Igitur 5) cum actus primi indeliberati supponant (prioritate naturae) elevationem naturae a Deo factam et Dei activam excitationem actuum eorumdem: natura comparanda est cum Deo, qui eam active elevat et excitat in natura actus indeliberatos. Iam vero Deus, qui itu supernaturaliter agit in natura, est 1) totalis causa elevationis totalitate effectus et causae: 2) quod actus vero quos excitat, non est totalis causa totalitate causae horum actuum; qui, eo quod vitales sunt, postulant procedere intrinsece a natura. Quare ad exsistentiam horum actuum confert activitas naturae elevatae, confert activitas Dei elevantis; neutra autem seorsim produceret effectum. Utraque ergo est causa partialis. Utraque porro totum effectum producit totalitate effectus. Nam quidquid in actu est attingitur ab activitate naturae operantis cum Deo et pariter attingitur ab activitate Dei operantis in natura. Actus enim totus quantus est, et est vitalis et est supernaturalis. Quia vero neutra effectum attingit totalitate causae; utraque est causa partialis partialitate causae. Neque mirum tibi sit Deum esse causam partialem alicuius effectus; hoc enim non derogat eius dignitati, quemadmodum eidem non derogat quod causae secundae aliquid reapse activitate sua efficiant. Praeterea locum quóque habet Dei concursus generalis, de quo Molina in Concordia. Disp. XXVI. «Cum dicimus neque Deum per concursum universalem, neque causas secundas esse integras, sed partiales causas effectuum, intelligendum est de partialitate causae, ut vocant, non vero de partialitate effectus: totus quippe effectus et a Deo est et a causis secundis; sed neque a Deo neque a causis secundis ut totà causâ, sed ut a parte causae, quae simul exigit concursum et influxum alterius.»

Hactenus de quaestione quoad actus indeliberatos.

Quoad actus vero salutares deliberatos, hi supponunt voluntatem elevatam et instructam illustratione ac inspiratione; illorum enim actuum causa est, ut diximus, voluntas elevata, illustrata et inspirata. Cum ergo 1) elevationis, illustrationis et inspirationis auctor sit Deus, ipse quoque cum voluntate, quam elevat, illustrat et inspirat, causa huiusmodi actus dicendus erit, quatenus causa est elevationis, illustrationis et inspirationis: et sic est causa mediata Deus actus deliberati salutaris. Praeterea Deus causa est actus, prout concurrit cum voluntate his viribus instructa operante: et sic est Deus causa immediata actus deliberati; concursus enim est immediatus. Cum vero quaeritur an Deus sit causa totalis totalitate causae actus salutaris, spectatur concursus Dei; quia tunc quaestio habet locum, cum duae causae simul operantur. Porro prout concurrit Deus, est causa immediata partialis partialitate causae; quia ipse solus non facit nec facere potest actus huiusmodi, qui debent non dum vitaliter procedere a vivente, sed et determinari a voluntate libera.

Quare ex his liquet voluntatem humanam, si ea comparetur cum Deo cooperante, quoad omnes actus salutares causam eorum esse partialem partialitate causae.

Hactenus consideravimus naturam operantem simul cum Deo.

VII. At 6) quando instituitur quaestio utrum effectus, qui est actus salutaris, sit totus tribuendus gratiae sive Deo, an partim gratiae, partim voluntati, potest etiam ita comparatio institui, ut ex una parte ponatur voluntas prout est natura sola, secundum quam distinguitur et opponitur gratiae et consideretur quid per se possit voluntas sola sibi permissa, ex altera vero parte ponatur gratia, non quidem sola, quae esset abstractio quaedam, sed gratia cum natura, seu natura aucta gratiâ. Quae quidem comparatio est legitima; nam natura quidem potest esse sola et sola operari; potest ergo distingui a se ipsa elevata: gratia autem non operatur nisi in natura et cum natura; quocirca cum gratia spectatur, quae realiter operatur, nequit in consideratione gratiae praescindi a natura.

Iam vero si hoc modo comparatio instituatur, natura sola comparatur secum ipsâ elevatâ, illustratâ, inspiratâ. Ita autem comparatione instituta, merito dici potest: totus effectus est gratiae, nihil est naturae. Nam cum effectus negatur prorsus esse naturae, non excluditur ab eius efficientia natura simpliciter, sed natura sola; porro natura sola nihil profecto potest in ordine salutari. Ea ergo formula nihil aliud significatur quam impotentia physica et absoluta naturae ad eosdem actus. Et significatur proinde ideo exsistere in nobis actus salutares, quia natura gratuito elevatur, quia gratuitis illustrationibus voluntas hominis praeparatur et praeparata adiuvatur. Quae est doctrina asserta a Patribus, qui ea formula sunt usi.

Adverte alia ratione quoque diei posse totum esse Dei; quia Deus ipsam naturam viresque naturales dedit et conservat: sed non hoc modo spectatur Deus a Patribus, qui totum Deo tribuunt. Nam Patres totum Deo adserunt in ordine salutis propter gratiam, qua operatur in nobis; iidem vero a censu gratiae excludunt naturam, sese pelagianis opponentes, qui ideo Deo bonum opus nostrum adserebant, quia Deus dedit naturam; sed Deum Patres considerant gratuito et supernaturaliter operantem in natura. Atque hoc quoque modo a nobis Deus in hac quaestione, ut advertenti liquere potest, consideratur. Ceterum cum Patres totum Deo tribuunt, id praecipue intendunt docere quod omnis actio bona etiam initium Fidei est opus gratiae Dei; ut proinde nihil nobis asseramus sed totum Deo demus, qui voluntatem praeparat adiuvandam et adiuvat praeparatam.