Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Quidam theologi, praesertim Thomistae, docent praeter gratiam actualem excitantem positam in actibus vitalibus, aliam realiter distinctam gratiam actualem admittendam esse, quae praevertat ipsos actus corumque sit principium quaeque proprie sit gratia excitans. Huiusmodi gratia facultati, cui confertur, inesset ad modum qualitatis, unde qualitas vocatur, qualitas vero non vitalis; quia non est actus, sed praecedit actum; qualitas praeterea sua natura fluens, quia confertur propter actus; cum itaque actus fluant, non maneant et ipsa cum illis fluit h. e. desinit esse. Ex hac qualitate facultates informatae assequuntur ut elicere possint quemlibet actum supernaturalem, unde hae qualitates simul cum facultatibus principium sunt actus supernaturalis. Et quidem duplex genus harum qualitatum a quibusdam theologis distinguitur, alterum quod principium sit actuum indeliberatorum, alterum deliberatorum. Sed modo de priori genere proprie disputamus, quia co excluso et alio quoque facili negotio, habita ratione actionis deliberatae sub gratia, excludi potest.

Illud vero considerandum est, quod qualitates hae censentur necessariae, cum desunt habitus supernaturales infusi; his enim exsistentibus, facultates iam sunt elevatae et potentes ad actus supernaturales. Cum ergo quaeritur an ad gratiam actualem spectent huiusmodi qualitates mortuae; quaestio est de gratia actuali, quae iustificationem praecedit et quoad eos actus, quorum habitus infusi nondum praeexsistunt.

II. Ut ordine procedamus, proponemus prius argumenta eorum, qui has tuentur qualitates, tum sententiam nostram vindicabimus et simul illorum argumentis faciemus satis.

Argumenta eorum huc redeunt. 1) Idea gratiae actualis, quam Patres exhibent, huc redit ut per eam Deus excitet, trahat, pulset, vocet, tangat cor hominis: atqui excitatio, tractio, pulsatio, vocatio, tactus non sunt effective ab eo, qui excitatur, trahitur etc., sed tantum ab excitante, trahente etc.; gratia ergo actualis est aliquid aliud praeter actus vitales; hi enim sunt effective ab homine.

2. Ut facultates salutariter operentur, elevandae sunt supernaturaliter; idcoque elevatio facultatis praesupponitur actui. Porro huiusmodi elevatio debet esse realis et intrinseca; atqui hoc fieri nequit nisi per formam sive qualitatem aliquam realem superadditam. Etenim oportet ut realiter et intrinsece facultas mutetur: atqui iuxta communem doctrinam, nequit aliquid realiter et intrinsece mutari nisi per aliquid novum in eo exsistens, quod prius non erat; si enim nihil novi est in eo, ipsum idem eodem modo erit ac prius; si autem idem eodemque modo, nulla realis mutatio contigit.

3. Gratia est talis, ut sine ea natura sit essentialiter impotens ad eliciendos actus; quare ipsa vires novas confert facultatibus et causa est, si non adaequata, saltem praecipua actuum; atqui quod vires reales novas confert facultati, quod est praecipua causa actuum, est aliquid certe perfectius ipsa facultate, et ab ea distinctum ipsique ut forma inhaerens: ergo.

4. Gratia Deo est in nobis sine nobis, non tantum sine nobis libere volentibus et merentibus, sed sine nobis vi nostra ipsam producentibus. Ergo est aliquid prorsus distinctum ab actibus nostris et a nostra vi naturali. Atqui si talis est, cum certe sit aliquid reale in nobis, necesse est ut sit aliqua qualitas realis transiens, nam quilibet modus sive qualitas modalis non est reapse distincta ab ipsis actibus et vi naturae.

III. Nostra sententia est admittendas non esse huiusmodi qualitates realiter distinctas infusas facultati, elevationem autem facultatis ad actum supernaturalem eliciendum (cum solum transeunter facultas elevanda est) non fieri per tales qualitates, sed fieri immediate per divinam virtutem operantem in facultate.

Quoad 1m haec est primo sententia Suarezii (De div. Gratia I. III. c. 4): «Supponimus, ait, actus esse supernaturales et ideo non posse a sola naturali potentia, virtute sua elici: propter hanc enim rationem praecipue moti sunt auctores ad dicendum infundi nobis aliam gratiam priorem his actibus, quae sit principium illorum, quam volunt esse rem creatam et inhaerentem potentiae, reipsa distinctam ab actu gratiae et principium eius (en sententia clare expressa, de qua nobis est quaestio), quam vocant motionem virtuosam puram ita ut qualitas non sit: alii dicunt esse qualitatem actualem seu transeuntem a nobis receptam et nullo modo a nobis factam;» subdit porro: «Ego vero censeo nullam talem entitatem infundi, quae sit prior tempore vel natura ipso actu gratiae excitantis vel principium proximum eius, sed solum Spiritum S. immediate ac per se ipsum infundere hos actus, elevando potentiam ad conficiendos illos.» Idem docet c. 19. Porro in iis verbis tria continentur: a) nulla entitas infunditur facultati ut actus gratiae excitantis, puta piae cogitationis elici valeat: b) quod alii volunt effici a Deo, mediante hac entitate, id Deus praestat immediate per se ipsum: c) Deus ita agendo non solum auctor est actuum supernaturalium, relicta potentia in suo ordine naturali, ut quidam, nescio cur, somniantur censuisse Suarez, sed simul elevat potentiam ad conficiendos illos actus supernaturales, h. e. illam collocat in ordine supernaturali. Cf. eumdem de fide III. S.3.n.11. Haec autem et non alia est nostra opinio.

Primum argumentum ducimus ex PP. auctoritate. Talis realis qualitas, principium exsistens actuum supernaturalium, indeliberatorum, piae cogitationis, delectationis etc. foret gratia actualis princeps vel potius ipsa sola esset gratia actualis actusque vitales inter effectus gratiae potius computandi essent, ut Card. Gotti facile concedit in II. p. Tract. VI. g. 2. ad. 2. § 2. Atqui, si ita est, necesse quoque foret ut penes eos testes revelationis, qui frequentissime et uberrime de gratia locuti sunt et disputarunt, huius qualitatis vel sub hac vel alio aequivalenti nomine mentio aliqua occurreret, praesertim tum cum primam gratiam, qua Deus nos praevenit, indicare satagunt. Atqui constat 1) de tali qualitate penes eos testes altum esse silentium 2) quando ii primam gratiam indicare volunt, a qua pendet totum iustificationis opus, eam ita exhibere, ut tum generatim in operatione Dei, tum speciatim in actu aliquo vitali positam eandem esse clare significent.

Quoniam igitur nec operatio Dei, nec actus vitales sunt tales qualitates reales mortuae; ex illis tamen testibus quidnam sit gratia edocendi sumus nec fas est nobis pro lubitu res novas et inauditas confingere; manifestum est propugnatores qualitatis realis auctoritate maiorum destitui. Hoe est argumentum Suarezii 1. c. «In conciliis, ait, et Patribus nullum vestigium talis gratiae invenimus, quin potius ipsam inspirationem ponunt ut gratiam primam et praeterea indicant immediate infundi ab ipso Spiritu S. et non mediante aliqua qualitate».

Probatur ergo ultima minor argumenti allati. Et quidem quoad primam parter probatio eo redit ut ostendamus, quae a Thomistis ex Patribus afferuntur ut indicia et argumenta huius qualitatis, eam reapse non significare. Id praestabimus solventes simul praecedentia argumenta, quae ratiocinationes continent ex iis collectas, quae gratiae actuali Patres adserunt.

Itaque primo argumentum ductum ex appellationibus factis gratiae expediamus. Aiunt (argum. 1.) doctrinam esse Patrum Deum per gratiam excitare, trahere, pulsare, vocare, tangere cor hominis: porro excitatio, vocatio, pulsatio, tactus non sunt effective ab eo qui excitatur, pulsatur, tangitur, vocatur, sed ab agente extrinseco; gratia ergo est effectus solius Dei: atqui actus vitales sunt effectus quoque facultatis: item gratia Dei praeveniens est in nobis sine nobis; at actus vitales sunt ex nobis (arg. 4.): ergo indicatur satis clare a Patribus gratia aliqua praeter actus vitales; quae gratia non potest esse nisi qualitas realis. Verum 1) constat excitationem, vocationem, pulsationem, tactum esse metaphorice accipienda. 2) Constat quoque his appellationibus: Deus excitat, vocat etc. duo significari, nempe formalem excitationem, rocationem etc. atque causam efficientem huius vocationis, excitationis etc. exsistentis formaliter in homine. Constat 3) causam efficientem et extrinsecam esse Deum, qui efficacia suae voluntatis hunc effectum producit. Constat 4) actum moventis in mobili non esse nisi motum ipsius mobilis, ut docet s. Thomas 1. 2. g. CX. a. 2., excitationem autem, vocationem, etc. esse motum quemdam intentionalem sive actum animae vitalem: sicut enim vis mechanica excitatur formaliter per motum exsistentem in ipsa ex agente extrinseco, qui motus est actus et moventis et moti, ita facultates vitales, intellectiva et volitiva, quarum motus non est nisi aliquis actus vitalis earumdem, excitantur formaliter per actus vitales cognitionis et delectationis aut similes, qui exsistant in ipsa ex speciali efficacia Dei agentis.

Et sane 5) quo redit iuxta Patres huiusmodi excitatio, vocatio, tactus cordis etc.? eo profecto ut sit quaedam illuminatio intellectus, quaedam inspiratio dilectionis, delectationis aut huiusmodi. August. in Psal. CII. n. 16. «Vocat undique ad correctionem, vocat undique ad poenitentiam.... vocat per intimam cognitionem.» In Ioan. Tract. XXVI. n. 7. «Omnis, qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. Videte quomodo trahit Pater, docendo delectat, non necessitatem imponendo.» Ad Simplic. I. I. q. 2. n. 21: «Quis potest credere nisi aliqua vocatione, h. e. aliqua rerum testificatione tangatur? quis habet in potestate tali viso attingi mentem suam, quo eius voluntas moveatur ad fidem?» Episcopi Afri ad Zosimam: «Praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda fidelium.» At cuius rei inspiratione? illius utique, de qua frequenter Augustinus, nempe dilectionis, delectationis, suavitatis; quemadmodum et Patres Synodi Arausic. II. c. 7. gratiam necessariam ad operandum bonum quodvis quod pertineat ad salutem vitae aeternae appellant illuminationem et inspirationem spiritus s. qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati. Itaque quando dicitur Deus per gratiam suam nos vocare etc. si gratiae nomine donum aliquod creatum intelligitur, ea gratia non est vocatione distincta; si vero gratiae nomine causa efficiens vocationis intelligitur, ea est Deus, qui profecto solus nos vocat et excitat. In locutionibus quidem Patrum significatur aliquid praevertens actus vitales; ut cum iidem Patres Arausicani c. 4. et 6. docent fieri in nobis per infusionem et operationem Spiritus S. ut purgari a peccato velimus, ut credamus et omnia bona agere valeamus: id tamen nihil est quod suadeat esse qualitatem aliquam realem inditam a Deo; sed est ipsa Dei operatio, qua elevatur facultas redditurque capax agendi supernaturaliter: de qua operatione mox dicturi sumus. Ad id vero quod ex iisdem Patribus affertur gratiam praevenientem esse in nobis sine nobis facile respondemus distinguendo. Gratia Dei est in nobis sine nobis libere agentibus et merentibus, trans., sine nobis vi nostrae naturae agentibus, subd., vi naturae elevatae; nego; vi purae naturae; subd., h. e. ea sola non sufficit; conc. ea, cum elevata est, reapse non agit, nego. Hinc Bernardus De Grat. et lib. arbitr. «Deus tria haec, h. e. cogitare, velle, perficere operatur in nobis. Primum profecto sine nobis, secundum nobiscum, tertium per nos.» Cogitatio, quae est actus vitalis, sine nobis physice agentibus fieri nequit: ergo rò sine nobis non excludit physicam activitatem facultatis. Alia argumenta paulo post expendemus.

Probatur eadem minor nostri argumenti quoad alteram partem. Patribus quaestio erat cum Massiliensibus de initio Fidei, seu de initio conversionis hominis ad Deum; tuebantur autem Patres initium esse ex gratia Dei: porro gratia haec, de qua in hac controversia loquebantur Patres, est gratia prima, quam nullus actus salutaris praecedit, quae est in ordine exsecutionis primum principium salutis. Iam vero cuius indolis est haec gratia? ea est cognitio quaedam, ea est voluntas (seu volitio) quaedam. Ita Augustinus de Praedestinatione Sanctorum c. 2. disserit: «Commendans (Paulus) istam gratiam, quae non datur secundum aliqua merita, sed efficit omnia bona merita, non quia idonei sumus, inquit, cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Adtendant hic et verba ista perpendant, qui putant ex nobis esse fidei ceptum et ex Deo esse fidei supplementum. Quis enim non videat prius esse cogitare quam credere? nullus quippe credit aliquid, nisi prius cogitaverit esse credendum... Quod ergo pertinet ad religionem atque pietatem (de qua loquebatur Apostolus), si non sumus idonei cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est, profecto non sumus idonei credere aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est.» metipsis, quod sine cogitatione non possumus, sed sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est Cont. duas epist. pelagg. I. II. c. 9. » Sed nimirum quod scriptum est, hominis est praeparare cor et a Domino responsio linguae (Prov. XVI. 1.) non bene intelligendo falluntur, ut exsistiment cor praeparare, h. e. bonum inchoare sine adiutorio gratiae Dei ad hominem perlinere. Absit ut sic intelligant filii promissionis tanquam... cum audierint a Paulo: non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, ipsum convincant dicentes: ecce idonei sumus ex nobismetipsis praeparare cor ac per hoc et boni aliquid cogitare. Quis enim potest sine bona cogitatione ad bonum cor praeparare?.... Homo praeparat cor, non tamen sine adiutorio Dei, qui sic tangit cor, ut homo praeparet cor.» Et c. 12. » Gratia agitur non solum ut facienda noverimus, verum etiam ut cognita faciamus; non solum ut diligenda credamus, verum etiam ut credita diligamus. Haec gratia, si doctrina dicenda est, certe sic dicatur ut altius et interius eam Deus cum ineffabili suavitate credatur infundere, ita ut non ostendat tantummodo veritatem, verum etiam impertiat caritatem. Sic enim docet Deus eos, qui secundum propositum vocati sunt, simul donans et quid agant scire et quod sciunt agere.» Et c. 20. » Illa possibilitas (nempe naturae), non ut iste opinatur, una eademque est radix. Aliud est enim caritas bonorum radix, aliud cupiditas radix malorum, tantumque inter se differunt sicut virtus et vitium. Sed plane illa possibilitas utriusque radicis est capax; quia non solum potest homo habere caritatem, qua sit arbor bona, sed potest etiam cupiditatem, qua sit arbor mala. Sed cupiditas hominis, quae vitium est hominis, hominem habet auctorem... caritas autem, quae virtus Dei est, ex Deo nobis est.» Iam vero manifestum est his in testimoniis gratiam ab Augustino proponi, quae sita sit in cogitatione, voluntate, dilectione; atqui manifestum pariter est his in testimoniis, quorum simillima plurima alia afferri possent, gratiam eam indicari, quae radix est vitae supernaturalis, quae possibilitati naturae immediate superadditur, per quam incipit in nobis Fides, per quam incipit in nobis dilectio, per quam praeparatur cor; atqui haec est gratia, quam nullum aliud genus gratiae praevertit; sed est ea a qua initium ducit operatio Dei in nobis: ergo.

Argumentum alterum ex ipsa rei natura petitum. Talis qualitas contradictionem implicat. Etenim eo ipso quod est realiter distincta qualitas, est quaedam res permanens: nam non est motus aut actio: quidquid autem non est huiusmodi, est permanens, seu non desinit esse nisi per contrarium aut per actionem positivam alicuius causae: igitur gratia haec actualis esset res permanens. Atqui natura gratiae actualis postulat ut sit quid transiens, non secus ac actio facultatis, desinens absque ulla actione contrarii aut expellentis eam: ergo gratia actualis sita in qualitate reali realiter distincta, constat notis contradictoriis. Hoc est argumentum Suarezii: «forte non est possibilis spiritualis qualitas, quae non sit actus vitalis, sed per modum actus primi et tamen natura sua sit transiens et quasi dependens a suo effectu: nam si ab illo non pendet, cur cessante illo, statim corrumpitur, cum sit in subiecto incorruptibili et a nullo contrario expellatur?» Huic argumento profecto non fit satis, si dicas hanc esse naturam huius qualitatis ut haec duo simul patiatur: quibus verbis repetis quidem tuam thesim, sed intactum relinquis argumentum contrarium, quod hanc naturam repugnare ostendit.

Argumentum tertium in eo situm est ut demonstremus absque huiusmodi qualitate, per solam divinam efficientiam obtineri illud, propter quod isti auctores hanc qualitatem exigunt, h. e. elevationem facultatis ad ordinem supernaturalem. Supponitur facultas nondum habitibus supernaturalibus instructa et elevanda transeunter, cum praeparatur, a Deo. Cum istud demonstraverimus, illud confectum erit, quod secundo loco enunciavimus ab initio (n. III.), quod per se non est prorsus distinctum a praecedente et sic faciemus quoque satis argum. 2° e 30.

Itaque audiamus primo s. Thomam I. II. q. CX. a. 2. «Dupliciter ex gratuita Dei voluntate homo adiuvatur. Uno modo in quantum anima hominis movetur a Deo ad aliquid cognoscendum vel volendum vel agendum. Et hoc modo ipse gratuitus effectus in homine non est qualitas, sed motus quidam animae: actus enim moventis in moto est motus.» Et ita in cunctis his quaestionibus de gratia loquitur s. doctor, mentione qualitatis tunc facta solummodo, cum de gratia permanente sermo est. Haec doctrina s. Thomae tum manifeste

Confirmat hactenus dicta, tum viam nobis munit ad id quod nobis nunc declarandum est.

Loquitur s. doctor de actibus salutaribus ideoque supernaturalibus; nam agitur de gratuita Dei voluntate adiuvante: adiuvatur autem animus a Deo ad hos actus ponendos; fit ergo animus potens hos actus elicere ideoque constituitur in ordine supernaturali; attamen nulla qualitas infunditur: ergo 1) censuit s. Thomas elevari supernaturaliter facultatem per gratiam actualem, citra ministerium alicuius qualitatis. At qui fieri id potest? Comparat 2) s. doctor actionem Dei excitantis in animo pias cogitationes, volitiones etc. actioni moventis mobile. Effatum est toties repetitum a s. Thoma quod actus moventis (non activitas) est ipse motus mobilis. Cum animus movetur a Deo, actus moventis erit quidam motus animi: motus autem animi non sunt nisi actus vitales cognitionis aut volitionis; id est ergo quod procedit ab activitate Dei moventis. Corpus quidem mobile patiens tantummodo est: at animus cum sit vivens, motus eius actus vitalis est ad quem vi sua vitali eliciendum movetur a Deo. Oportet igitur, ut ipsa vis animi subsit activitati Dei moventis. Et sane in ipso motu corporis, ante actionem motus, exsistit contactus moventis et mobilis, per quem fit applicatio activitatis prioris ad posterius. Aliquid simile supponendum est in motione divina nec est cur neges id suppositum a s. Thoma. Unitur scilicet prius, prioritate naturae, vis creata movenda divinae moventi ut unum exsistat principium adaequatum motus seu actus secuturi. Tam vero certum est principium quod causa subiugis et excitata ad actum a causa superiore ac sub hac et cum hac operans, non solum potest id, quod per se sola posset, sed et illud id quod a causa superiore fertur, sive ad id, ad quod potentiam habet dummodo a causa superiore moveatur. Deus autem movens animum humanum, potest efficacia suae virtutis movere vel tantum ad id ad quod naturaliter fertur animus, vel ad id quoque quod animus potest sub virtute Dei moventis animum supra exigentiam eius naturae. Sub tali efficacia virtutis divinae explicatur ea, quae dicitur potentia obedientialis animae (de Deo creante Th. XII.), ut animus sub Deo et cum Deo operans possit edere actus, quos sola vi naturali cum naturali concursu Dei non valeret, h. e. possit elicere actus. supernaturales. Quocirca in hoc negotio non est spectanda facultas tanquam sola operans, sed coniuncta Deo agenti in illa et simul cum illa atque agenti praeter et supra exigentiam eius naturae. Propter hanc coniunctionem in activitate animus nequit amplius manere intra fines suarum virium naturalium, sed vere et realiter elevatur, novum modum agendi acquirens, qui respondet suae potentiae obedientiali, etsi nulla alia realitas sit praeter Deum agentem et animum sub eo et cum eo operantem.

Cum igitur adversarii dicunt: si nulla est qualitas realis insita, habetur sola natura, quae nequit edere actus supernaturales, non bene ratiocinantur et nobis imponunt id, quod vehementer negamus. Nam principium actus non est sola natura, sed natura cum Deo non tantum concurrente sed praeveniente et movente ad agendum et quia Deus praevenit et movet facultatem supra eius naturalem exigentiam, reddens efficacia suae virtutis expeditam ad agendum potentiam illius obedientialem; vires, quibus facultas agit, non sunt naturales sed supernaturales. Hic nobis videtur esse conceptus doctrinae s. Thomae, qui sub gratia actuali actus supernaturales supponit et negat qualitates infundi a Deo. Necessitas proinde qualitatis alicuius, cum agitur de elevatione facultatis permanente seu habituali, aliunde est repetenda vel demonstranda; sed de hac re nos hic non agimus. Porro his factum est etiam satis difficultatibus reliquis supra allatis; ideo hic finis esto.

Coroll. Ex hac et praec. Th. collige gratiae competere causalitatem physicam.