Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Ad removendos errores circa efficaciam gratiae plurimum conducit nosse quid erraverint Massilienses, quid in eis reprobaverint Patres; ex perversione enim historiae controversiae huius factum est ut tanquam dogma catholicum propugnatum a Patribus obtruderet nobis lansenius haeresim suam, cuius haec est quarta propositio inter quinque damnatas: «Semipelagiani admittebant praevenientis gratiae interioris necessitatem ad singulos actus, etiam ad initium fidei et in hoc erant haeretici quod vellent eam gratiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere vel obtemperare.» Quae quidem damnata est a Sede Apostolica, ut falsa et haeretica. Quare e sententia

Iansenii Patres, qui Massiliensium doctrinam catholicae fidei adversam esse docuerunt, impugnarunt tanquam haereticam doctrinam asserentem quod talis sit gratia ut ei possit humana voluntas resistere et obtemperare. Id sponte consequitur ex his duobus principiis, quod talis fuerit doctrina Massiliensium et quod doctrinam Massiliensium Patres habuerint ut haereticam. De altero principio non est quaestio; virus omne latet in primo. Ut ergo ab hac calumnia vindicemus Patres, quandoquidem id agimus in hoc articulo, enarranda est fideliter historia controversiae, quae cum Massiliensibus Patres commisit. Eam breviter et ex ordine sic exordimur.

II. Augustinus docuerat, non secundum merita naturae, sed secundum propositum voluntatis Dei vocari homines ad fidem et salutem Deumque esse, qui gratia sua discernat fideles ab infidelibus, iustos a peccatoribus, non homines esse, qui se ipsos discernant donumque gratuitum Dei esse perseverantiam atque hanc praeparationem gratiarum factam ab aeterno esse in consilio divinae voluntatis, quae gratiam suam, qua actu iustificentur et salventur, quibus voluit, misericorditer praeparavit. Ex qua quidem doctrina non consequebatur (ut Prosper postea advertit in Responsionibus ad Capitula Gallorum obiect. 3.) quod «qui in mala prolapsi sine correctione poenitentiae defecerunt, ex eo pereundi necessitatem habuerint quia praedestinati non sunt»: cum e contrario «ideo praedestinati non sint, quia tales futuri ex voluntaria praevaricatione praesciti sunt.» «Quamvis enim (ut idem ibid. obi. 15. n. 7. ait) omnipotentia Dei potuerit vires standi praebere lapsuris, gratia tamen eius non prius eos deseruit, quam ab iis desereretur. Et quia hoc ipsos voluntaria facturos defectione praevidit, ideo in praedestinationis electione illos non habuit.» Sive (ut ait idem in responsionibus ad capitula obiectionum vincentianarum obi. 12) «quia praesciti sunt casuri, non sunt praedestinati. Essent autem praedestinati, si essent reversuri et in sanctitate ac veritate mansuri.» f. utrasque responsiones. Quas quidem Prosperi responsiones pro tuenda et explicanda doctrina, quam Augustinum semper docuisse idem Prosper testatur, magni faciendas esse ducimus non solum quia in operibus s. Doctoris versatissimus fuit Prosper, sed etiam quia, cum eadem aetate viveret, facilius assequi ille poterat vim verborum ac sententiarum totamque rationem loquendi et cogitandi Augustini, quam nos qui adeo longe distamus: habet enim quaelibet aetas certam quamdam loquendi et cogitandi circa res easdem rationem. Itaque Augustini doctrina eo spectabat ut assereret quidquid boni et salutaris fit ab hominibus, id ex dono gratiae Dei esse, qui eandem gratiam praeparavit ab aeterno quique occulto et inscrutabili quidem indicio sed iusto (cuius rei exemplum affert in parvulis) non omnibus sed quibus voluit eas gratias praeparavit, quas in praescientia sua, quae falli non potest, congruas et efficaces futuras praevidit. Hic erat Augustini modus explicandi et defendendi dogma catholicum, ut se opponeret haeresi pelagianorum dicentium: in natura liberi arbitrii, citra gratiam, esse sufficientem potestatem iuste et perfecte vivendi ac salutem consequendi et idcirco homines iustos esse et salvari ideo quia volunt, peccatores alios esse et non salvari ideo quia nolunt. Hoe autem sensu accipiebant ea verba quia volunt, nempe quia in eorum voluntate naturali sola est positum iustos evadere et fieri salvos, ideoque eorum voluntas ex naturae viribus est adaequata ratio iustitiae et salutis: eodem pariter modo accipiebant verba quia nolunt, nimirum quia unica ratio, cur non bene agant et non salventur, est defectus eorum voluntatis, non gratiae Dei, quae praeterea requiratur. Vel mitius accepta verba ea quia volunt, qui nolunt, hunc fundebant sensum: quia hominum est incipere et per bonos actus viribus naturae elicitos determinare veluti Deum ad gratiam conferendam, ut ex eorum proinde sola voluntate dependeat salvari, si volunt, non salvari, si nolunt incipere. Hunc errorem ut profligaret Augustinus, coactus est ostendere omnia tandem non ab humana sed a divina voluntate pendere, quae gratiam, qua bona opera fiunt ideoque efficacem, quibus vult, distribuit.

Sensum Augustini, quemadmodum paulo ante quidam Adrumetini Monachi in Africa, ita et multi postea servorum Christi in Massiliensi urbe et aliis etiam locis Galliarum consistentes non sunt assecuti. Et sane facile erat non bene perpendentibus universam Augustini doctrinam eiusque specialem loquendi et disputandi rationem, qui prae oculis praecipue habebat gratiam congruam et efficacem, aliter accipere Augustini verba ac eius sententia reapse ferret, quod et pluribus aliis deinceps accidit. Itaque Massiliensibus, teste Prospero in epist. ad Augustinum c. 2. et3,inter Augustinianas CCXXV. scripta anno 428 vel 429. non probabatur quidquid in suis operibus s. Pater de vocatione electorum secundum Dei propositum disputaverat. Et quidem in eo sensu, quo ipsi accipiebant doctrinam Augustini, non immerito improbabant. Iuxta Augustinum enim electio Dei secundum propositum est electio gratuita, independens scilicet ex meritis naturae praeventibus fidem et prout est destinatio gratiarum efficacium pro operibus bonis atque perseverantia, independens quoque meritis condignis iustorum; electio pendens idcirco a proposito liberae voluntatis Dei. Cf. De Corrept. et Grat. c. VIII. et cont. duas. pelagg. 1. II. c. ult.At Massilienses doctrinam Augustini ita interpretabantur ut in consilio divinae voluntatis fuisset ab aeterno absque ulla praescientia meritorum non solum eligendorum ad Regnum sed et reiiciendorum a Regno facta discretio. Quocirca aiebant: «hoc propositum rocationis Dei, quo vel ante mundi initium vel in ipsa conditione generis humani, eligendorum et reiiciendorum dicitur facta discretio, secundum quod placuit Creatori alii vasa honoris alii vasa contumeliae sint creati et lapsis curam resurgendi adimit et sanctis occasionem teporis adfert; eo quod in utraque parte superfluus labor sit, si neque reiectus ulla industria possit intrare, neque electus ulla negligentia possit excidere.»

Scilicet Massilienses reiiciebant eam electionem secundum propositum, ut secundum quod placuit Creatori alia sint vasa honoris alía item rasa contumeliae, nulla ratione habita meritorum. Negabant scilicet discretionem hominum tum fidelium ab infidelibus, tum electorum a reprobis (quae discretio non causaliter tantum sed formaliter accipienda est sive in actu secundo) pendere ex solo beneplacito divinae voluntatis; nam, ut ipsi dicebant, quantum est ex parte Dei Deus vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, qui universis hominibus, nullo excepto, propitiationem, quae est in Sacramento Sanguinis Christi, proponit, qui omnem hominem ad credendum et sperandum divinis institutionibus admonet et invitat. Et quia, ut diximus, discretio hominum duplex distingui potest, altera, qua fideles discernuntur ab infidelibus, altera, qua fideles perseverantes discernuntur a non perseverantibus (quemadmodum indicatur etiam in testimonio paulino vult Deus omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire); utriusque discretionis rationem esse quoque in nobis Massilienses contendebant.

Hactenus vero nullus est error in sententia Massiliensium. Certum est enim, quod praeter Dei gratiam, quae nulli deest, nostra quoque requiritur cooperatio, qua praevenienti gratiae morem geramus; ideoque discretionis aliquam obnoxiam rationem in nobis quoque esse et homines reprobari solum propter eorum mala merita. Neque id Augustinus unquam negavit.

IV. Error autem Massiliensium in eo fuit quod, ut id tuerentur, certum quemdam determinatum modum constituerent, quo discretionis illius ratio in nobis esset; qui modus doctrinae fidei de Gratia non parum repugnabat.

Scilicet 1) volebant fideles discerni ab infidelibus eo quod per aliquem actum initialem bonae voluntatis, pium affectum credendi, pium desiderium salutis fidemque in Deum medicum animarum et salvatorem, qui actus viribus naturae eliciatur, se praeparent seu disponant ad gratiam suscipiendam: quemadmodum aegrotus medicum rogando se disponit ad recuperandam sanitatem et licet nequeat se sanare, potest tamen sanitatem desiderare ac medicum rogare (de qua re uberius in seq. Th.). Hic naturalis actus dicebatur esse ex gratia initiali, quae non erat Massiliensibus aliud quam bonum naturae, quo naturae bono bene usus quis ad salvantem gratiam pervenire potest (Prosper ad August. c. 4.). Ex quo consequens est, ut Deus qui vult omnibus gratiam suam largiri, exspectet hos pios naturae motus atque ita volentes ad gratiam perfectae fidei et iustificationis adducat, nolentes derelinquat. Teste enim Prospero. ibid. c. 6. docebant «quantum ad Deum pertinet, omnibus paratam vitam aeternam, quantum autem ad arbitri libertatem, ab his eam apprehendi, qui Deo sponte crediderint et auxilium gratiae merito credulitatis acceperint... quia si profiterentur ab ea (gratia) omnia merita praeveniri et ab ipsa ut possint esse donari, necessitate concederent, Deum secundum propositum et consilium voluntatis suae, occulto iudicio et opere manifesto, aliud vas condere in honorem, aliud in contumeliam... Ac sic, cum in his, qui tempus acceperunt liberae voluntatis (h. e. adulti), duo sint quae humanam operentur salutem, Dei scilicet gratia et hominis obedientia; priorem volunt obedientiam esse quam gratiam, ut initium salutis ex eo qui salvatur, non ex eo credendum sit stare qui salvat et voluntas hominis divinae gratiae sili pariat opem, non gratiu sibi humanam subiiciat voluntatem.

V. Advertere licet Cassianum, qui veluti princeps inter hos errantes habetur, ita rem temperasse, ut concesserit quidem aliquando initium fidei esse a gratia, sed negaverit necessitatem gratiae ad illud. Hoc est docebat (Collatione XIII.) aliquando Deum praevenire gratia sua voluntates ut credant, sieut contigit in Paulo et Matthaeo, aliquando exspectare et exigere motum pium voluntatis praevertentem, quem gratia excipiet, sicut contigit in bono latrone et Centurione. Et hoc intelligebat, cum diceret duo esse principia actuum salutarium, nempe tum voluntatem hominis tum gratiam Dei. Cf. Prosperum adv. Collatorem. etc.

VI. In eodem errore negante necessitatem gratiae ad initium fidei versatum se fuisse ante initum Episcopatum testatur Augustinus De Praed. SS. c. 3. Putabat enim »fidem, qua in Deum credimus, non esse Dei donum, sed a nobis esse in nobis et per illam nos impetrare Dei dona, quibus temperanter et iuste et pie vivamus in hoe seculo... Quem meum errorem, ait, nonnulla opuscula mea satis indicant ante episcopatum meum scripta. In quibus est et illud quod commemorastis in literis vestris, ubi est expositio quarumdam propositionum ex Epistolu, quae est ad Romanos.« Hunc errorem iam refutaverat Augustinus in pelagianis (Cont. duas epistt. pellagg. L. II. c. 8.). In hune errorem rursus negantem necessitatem gratiae ad initium fidei incidisse videntur quidam Adrumetini monachi, ad quos exstat Augustini liber de Gratia et libero arbitrio et alter de Correptione et Gratia. Eundem errorem defenderat Vitalis quidam Carthagine, ad quem seripsit Augustinus pro doctrina catholica epistolam, quae est COXVII. scripta circa annum 427.

VI. Porro cum obiicerentur Massiliensibus tum multi infantes, qui absque culpa sua et alterius sine baptismo decedunt, tum multae gentes, quibus Evangelium nunquam fuit praedicatum; respondebant quoad illos »tales perdi talesque salvari, quales tuturos illos in annis maioribus, si ad activam servarentur aetatem, scientia divina praeviderit et pariter quoad istas aiebant «praevisos a Domino credituros et ad unamquamque gentem ita dispensata tempora ac ministeria magistrorum, ut exortura erat bonarum credulitas voluntatum»: nempe dicebant «id praescientiae esse divinae, ut eo tempore et ibi et illis veritas annunciaretur, quando et ubi praenosciebatur esse credenda.» Prosper epist. cit. c. 5. Hilarius epist. ad August. (inter Augustinianas CCXXVI.) c. 3. Eadem responsione utebatur Vitalis superius memoratus. Cf. epist. Aug. citatam, c. 22. imo et pelagiani, vide pag. 151. Nota stultum esse et in sanetum virum Prosperum atque Hilarium ipsumque Augustinum quoque contumeliosum, arbitrari ipsos hanc responsionem e cerebro suo finxisse et imposuisse Massiliensibus. Certum est ergo ita Massilienses respondisse atque hac ratione voluisse declinare difficultatem, quae inerat sententiae suae. Atqui id quoque certiores non facit et extra omnem controversiam ponit sententiam Massiliensium de initio salutis eam reapse fuisse, quam Prosper intellexit et Augustino significavit. Nam si Massilienses de initio eo locuti fuissent, quod gratiam praevenientem subsequitur, nihil eis erat opus hac responsione uti praesertim quoad gentes; imo nulla fuisset difficultas, qua premi possent.

Nunc accurate perpende quaenam esset gratia, cuius collationem Massilienses meritis naturae rependi docebant: gratiam fidei, gratiam salutis, gratiam scilicet qua quidam sunt actu fideles, aliis manentibus in infidelitate. Hoc est loquebantur de gratia, quae effectum consequitur, propter quam datur, de ea gratia nempe, quam nos solemus appellare efficacem. Quae ratio fuit cur Augustinus disputans cum illis, de huiusmodi gratiarum praedestinatione data opera loquatur.

VIII. Volebant 2) fideles perseverantes a non perseverantibus discerni eo quod illi voluerint perseverare sive sibi merverint perseverantiam a Deo, ita ut rationem gratuiti, quae in perseverantiae dono reperitur, negarent. Res est paulum declaranda. Quaeri enim potest quo sensu negaverint Massilienses perseverantium in finem esse Dei donum. An hic error erat tantum consequens praecedentis erroris, quatenus si prima gratia datur ex meritis naturae, cetera series gratiarum connexarum cum prima ipsaque perseverantia mediate saltem meritis naturae dicenda esset rependi? Id quidem in sententia Massiliensium continebatur; verum hic non esset reapse nisi unus error: atqui videtur duplex fuisse error, cum utriusque distinctam mentionem faciant Patres, negatae scilicet gratuitae fidei et gratuitae perseverantiae. Praeterea 1º si ex eo tantum quod prima gratia datur naturae meritis negassent Massilienses Dei donum esse perseverantiam, negassent eadem ratione Dei dona esse cetera opera bona inter fidem et perseverantiam: atqui aliter prorsus ratiocinabantur ut mox patebit.

Sane Augustinus seorsim distinctis libris utrumque impugnat errorem. Solet vero hic error a quibusdam ita proponi: Deus ab aeterno praescivit eos omnes, qui solis naturae viribus primam fidem essent habituri solisque naturae viribus usque in finem Cf. Alticotium in Summa Augustiniana p. 5a. Praefationis n. 1. essent perseveraturi, quos propterea praedestinavit in suum regnum et gloriam. Quod quidem significare videtur Augustinus De Dono Persev. c. 17. his verbis: «ii, qui solum initium fidei et usque in finem perseverantiam sic in nostra constituunt potestate, ut Dei dona esse non putent, neque ad haec habenda atque retinenda Deum operari nostras cogitationes et voluntates, cetera vero ipsum dare concedunt, cum ab illo impetrantur credentis fide etc.» Verum fatendum est explicationem eam esse intellectu difficilem.

Et sane constat certissime, ut demonstrabimus inferius et ex hoc eodem allato Augustini testimonio liquere potest, Massilienses docuisse quoad cetera opera bona post fidem, necessitatem illius gratiae praevenientis et adiuvantis, quam Augustinus defendebat. Cum ergo perseverantia sit continuatio operum bonorum usque in finem, quomodo haec duo in Massiliensium mentibus poterant componi, nempe omnia opera bona fidelium gratia Dei praeveniri ideoque esse dona Dei; at nihilominus perseverantiam in bona fide, cui vita aeterna esset reddenda, solis naturae viribus deberi? Perseverantia enim in fide secundum Massilienses est ea perseverantia, quae praemium aeternum meretur, quae proinde a Prospero dicitur perseverantia in fide bona: est ergo perseverantia in operibus bonis ex fide; at si omnia opera bona effectus sunt gratiae; quomodo perseverantia effectus est solarum virium naturae?

Respondemus itaque Massilienses illud negasse, quod duobus libris adversus eosdem scriptis propugnavit Augustinus. Atqui Augustinus ibi id unum defendit perseverantiam esse Dei donum non solum quia non tribuitur mediate merito naturae quod praecesserit fidem, sed quia etiam iustis gratis datur, quatenus etsi ab iis suppliciter emereri possit (quod Augustinus affirmat), tamen vero condigno merito, ut modo nos loquimur, obtineri nequit. Unde iis argumentis probat Augustinus gratuitatem perseverantiae, quibus probat gratuitatem gratiae congruae seu efficacis. Hanc ergo specialem gratuitatem perseverantiae, praeter illam gratuitatem, quae procedit ex gratuitate primae gratiae, Massilienses rem parum accurate perpendentes negasse censemus, voluisse scilicet homines iustificatos et gratia Dei adiutos ita posse perseverare ut citra ullam specialem auxiliorum praedestinationem Dei, actu perseverantiam consequerentur qui vellent, non consequerentur qui nollent. «Qui credituri sunt, aiebant, quique in ea fide quae per gratiam sit iuvanda, mansuri sunt, praescisse ante mundi constitutionem Deum» (epist. cit. Prosperi n. 3): negabant vero sanctis nunc «tale adiutorium perseverantiae dari ut eis perseverantia ipsa donetur, non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum non nisi perseverantes sint.» Sed volebant dari donum illud quo possint perseverare si velint, quemadmodum advertebant locutum fuisse Augustinum de gratia perseverandi data Adamo (epist. cit. Hilarii n. 6.). Ita arbitramur accipiendum esse hoc doctrinae caput Massiliensium.

IX. Dices: Quo ergo sensu distinxerunt Massilienses inter opera bona et perseverantiam, ut illa esse Dei dona affirmarent, hanc negarent? Si enim perseverantia non est gratuita, quo iure affirmarunt Massilienses opera bona h. e. gratias pro illis efficaces esse gratuitas?

Respondeo. Non constat profecto Massilienses admisisse eam specialem gratuitatem gratiarum efficacium, imo si id negarunt pro gratia perseverantiae, dicendi sunt et negasse quoad alias gratias efficaces. Gratias utique pro operibus dona Dei esse profitebantur quia natura quidem desiderare et petere eas potest, non vero exigere, sine illis autem nihil boni potest natura: prout ergo in natura non agnoscebant meritum illud, quod nos dicimus condignum, sed solum congruum et impetrationis, ita gratiarum pro operibus gratuitatem tuebantur. At gratuitas illa, quae propria est gratiarum efficacium pro ipsis iustis (cf. Th. praeced. nn. IV. V.) ignota fuit Massiliensibus non secus ac gratuitas perseverantiae illamque negasse dicendi sunt, cum hanc negarunt. Cum enim donum perseverantiae non sit una simplex gratia actualis sed potius series gratiarum actualium, quae pro operibus dantur, eo ipso quod gratuitas perseverantiae negatur, et gratuitas quoque pro iustis gratiarum efficacium negatur. Consequenter negabant praedestinationem gratuitam factam esse a Deo iustis gratiarum efficacium, quibus iusti nonnisi perseverantes esse possent. Sane Augustinus disputans adversus eos duobus libris demonstrat tum gratuitatem gratiarum efficacium tum eodem pacto ac illas ostendit gratuitam perseverantiam.

X. Duplex ergo est veluti pars doctrinae Massiliensium impugnatae ab Augustino. Prima: quod initium fidei sit a nobis, ex quo consequitur gratias datas deinceps ad opera ipsamque perseverantiam mediate refundi in meritum saltem congruum naturae. Altera: quod perseverantia iustorum non sit speciali ratione gratuita. Verum adverte quod prior error proprius character est doctrinae Massiliensium et in Concilio Arausic. 2. solum contra ipsum canones conditi; ut quaestio altera inter profundiores et difficiliores partes incurrentium quaestionum, quas latius pertractarunt qui haereticis restiterunt, recensita videatur.

Error ergo collocans principium salutis in homine dictus est aetate Prosperi et Augustini pelagianorum reliquiae (epist. Prosperi cit. n. 7.) serius Semipelagianorum appellatio usurpata. Porro quaeres fortasse: nonne illi docebant errorem iam reprobatum in pelagianis, praesertim cum et hi identidem, ut gratiae gratuitatem excluderent, huius ipsius erroris mentionem iniecerint, volentes saltem initium fidei seu conversionis ad Deum esse a nobis (cf. Synops. hist. haer, pelag. n. VII.); cur ergo haeretici non habebantur? Respondeo. Proscriptio haeresis pelagianae continebatur literis Innocentii, Tractoria Zosini, cuius fragmenta solum supersunt ac canonibus carthaginiensibus. Iam vero ex his omnibus colligitur quidem; ut collegit Caelestinus post allatas auctoritates Apostolicae Sedis,

«Omnium operum, quibus ab initio fidei ad Deum tenditur, Deum esse auctorem», sed disserta exclusio erroris Massiliensium non continetur, cum ii distinctione tum usitata fidem ab operibus scernerent. Sane in canonibus Carthaginiensibus nihil est explicite de gratiae gratuitate. In ceteris quoque monumentis eatenus dogma oppositum errori Massiliensium continetur, quatenus necessaria traditur gratia pro quovis actu, motu, cogitatione: sed, ut monuimus, haec poterant accipi de operibus distinctis ab initio fidei: reprobatio vero eius erroris, quod Deus ut primam det gratiam exspectat voluntatem nostram, explicite non habebatur.

Caelestinus R. P. accepta a Prospero notitia huius erroris, silentium quidem errantibus indixit normamque proposuit credendi ex praecedentibus auctoritatibus Apostolicae Sedis, in quibus virtute reprobatio illius quoque erroris continebatur: sed nec rem peremptoria sententia definivit nec alienos declaravit a fide et Ecclesia qui secus crederent.

Augustinus quidem in pelagianis (cf. L. II. cont. duas epistt. pelagg. c. 8.) et in aliis reprobavit hunc ipsum errorem, quo gratiae gratuitas negatur vel minuitur: sed non poterat ipse sua auctoritate efficere ut res esset de fide.

Synodus Palaestinensis autem nihil reapse definivit, nullum canonem edidit: recepit Pelagium quia inter cetera negavit etiam gratiam secundum merita nostra dari. Eius cuicumque auctoritati nulla accessit confirmatio Apostolicae Sedis.

XI. His praestitutis, quaestio est tractanda nobis circa duo capita doctrinae Massiliensium. Quaeritur enim 1) quam gratiam ad salutare initium fidei necessariam negabant Massilienses. Iansenius contendit ab iis ne dum exteriores gratias praedicationis et huiusmodi, sed et gratias interiores illustrationis et inspirationis easdemque ut necessarias probatas fuisse; haereticos autem habitos fuisse eo quod censuissent gratiae interiori posse voluntatem resistere, si velit. Catholici e contrario h. e. ii qui decreta Apostolicae Sedis venerantur, negant Massilienses praeter gratiarum exteriorum admisisse necessitatem gratiae interioris ad initium fidei atque hunc esse errorem, qui tum a Patribus et deinceps a Synodo Arausicana II. reprobatus fuit. Quaeritur 2) quam gratiam, professi sunt Massilienses necessariam ad cetera opera bona; dissensus enim hac in re exsistit inter ipsos Theologos Catholicos.

Ut apte et ordinate procedamus, monemus 1) quaestionem esse de sententia eorum, quos Hilarius, Prosper, Augustinus impugnarunt primum ac tandem Arausicana Synodus II. et Bonifacius II. R. P. damnarunt; eam enim sententiam quae- rimus, quae a Patribus et ab Ecclesia reprobata fuit in Mas- siliensibus seu pelagianorum reliquiis. Unde 2) ut constet quinam sit error eorum circa gratiae necessitatem ad initium fidei, spectandum esse potissimum quid in eis Ecclesia reproba- verit et proscripserit. 3) Ad primam quaestionem quod spe- ctat: quaestionem esse, non quidem utrum Massilienses gratiam admiserint ad initium fidei, sed utrum admiserint eam esse necessariam ad illud: h. e. non est quaestio utrum factum, sed utrum necessitatem probaverint. Tum quaestionem esse non de quovis initio fidei, sed de initio salutari, de quo tantummodo loquebantur Patres, utrum ad hoc gratiam postulaverint Mas- silienses. Tandem quaestionem esse de gratia interiori immediata, utrum hanc fassi sint illi necessariam esse ad initium fidei.

XII. Quibus positis, sententiam, quam defendimus in prima quaestione, hac thesi efferre ita possumus.

I. Quod antequam probemus, declarandum est breviter id quod convenit inter omnes, admisisse nempe Massilienses gra- tias aliquas exteriores easque necessarias ad initium fidei. Sane testatur Prosper epist. ad August. c. 3. hanc fuisse sententiam Massiliensium «omnem hominem ad credendum et sperandum divinis institutionibus admoneri»; idemque refert Hilarius epist. ad August. c. 2. «id conveniens asserunt veritati vel congruum praedicationi (quod nempe publice doceantur fideles) ut cum prostratis et nunquam suis viribus surrecturis annunciatur obtinendae salutis occasio, co merito, quo voluerint et crediderint a suo morbo se posse sanari, et ipsius fidei augmentum et totius sanitatis suae consequantur effectum.»

Et re quidem vera audivimus Massilienses, ut se expedirent a difficultate petita ex negata pluribus gentibus praedicatione Evangelii, confugisse ad scientiam Dei quandam futurorum, quae nunquam essent futura: atqui haec responsio indicat eos arbitratos esse quod adultis necessaria sit aliqua exterior vocatio Dei; etenim si certum hoc ipsis non fuisset, respondissent utique potuisse ac posse eas gentes aliis mediis ad fidem venire ideoque defectum praedicationis argumentum non esse quod probet Deum non velle omnes homines credere; ut Prosper cum aliis contra eos arguebant.

Praeterea Massilienses, ut suam doctrinam tuerentur, provocabant ad quaedam opera s. Augustini praesertim ad Expositionem quarumdam propositionum in epistola ad Romanos ac fatebantur se acceptare et probare omnia, quae ibidem docuerat, ut testatur Hilarius epist. ad August. c. 3. Ipse autem Augustinus De Praed. SS. c. 3. testis est se cum en. opuscula scriberet in eodem fuisse errore, ac tune Massilienses versabantur. Iam vero in ea Expositione Augustinus docebat necessitatem gratiae exterioris. Ait enim in eo cap. 3. De Praed. SS. «Similiter errabam, putans fidem, qua in Deum credimus, non esse Dei donum, sed a nobis esse in nobis et per illam nos impetrare Dei dona, quibus temperanter et iuste et pie vivamus in hoc seculo. Neque enim fidem putabam Dei gratia praeveniri, ut per illam nobis daretur quod posceremus utiliter, nisi quia credere non possemus, si non praecederet praeconium veritatis; ut autem praedicato nobis Evangelio consentiremus, nostrum esse et nobis ex nobis esse arbitrabar.» Ergo.

Quare ii, qui teste Prospero ibid. c. 4. dicebant hominem ad gratiam Dei vocari sive per naturalem sive per scriptam legem, sive per evangelicam praedicationem, distinguentes ita inter naturalem legem et scriptam sive extrinsecus traditam; dicendi sunt nomine legis naturalis statum significasse, qui dicitur legis naturae, qui profecto plures gratias exteriores tum extrinsece tum intrinsece quoque supernaturales non excludebat.

Et sane cum ille primus actus diceretur a Massiliensibus fides, fides in Christum, credulitas, desiderium sanitatis, medici et salvatoris postulatio, requirebatur aliqua revelatio positiva, per quam morbus et medicus agnoscerentur, qui sola revelatione cognosci possunt et cui revelationi fides responderet, quae Dei loquentis auctoritati innititur.

Il. His expeditis veniamus ad demonstrationem Thesis. Pluribus eam argumentis probant Theologi. Et primo quidem testificatione eorum, qui seculo V. et VI. mentionem fecerunt errorum Gallorum circa gratiam eumque refutarunt. Constat enim ex his testimoniis Massilienses initium fidei soli naturae vindicasse, voluisse naturam praevertere, gratiam subsequi meritoque credulitatis viribus naturae parto gratiam tandem conferri. Atqui haec est aperta negatio necessariae gratiae interioris et immediatae ad initium fidei; necessitati enim interioris immediatae gratiae repugnat contradictorie id quod asseritur, soli naturae deberi initium fidei, naturam praevertere, gratiam subsequi etc.

Testimonium Prosperi iam dedimus in synopsi historica praecedente n. VI. Idem Hilarius ad August. refert c. 2. «Haec sunt, quae Massiliae, vel aliis etiam locis in Gallia ventilantur. Novum et inutile praedicationi, quod quidam secundum propositum eligendi dicantur, ut id nee accipere valeant nec tenere, nisi credendi voluntate donata. Excludi putant omnem praedicandi vigorem, si nihil quod per eum excitetur in hominibus remansisse (post peccatum Adami) dicatur. Consentiunt omnem hominem in Adam periisse, nec inde quemquam proprio arbitrio liberari. Sed id conveniens asserunt», et cetera quae paulo ante dedimus.

Augustinus De Praedest. SS. c. 1. «Pervenerunt isti fratres nostri... ut praeveniri voluntates hominum Dei gratia faterentur atque ad nullum opus bonum vel incipiendum vel perficiendum sibi quemquam sufficere posse consentiant. Retenta ergo ista, in quae pervenerunt, plurimum eos a Pelagianorum errore discernunt.» Tum paucis interiectis pergit c. 2. «Prius itaque fidem, qua Christiani sumus, donum Dei esse debemus ostendere: si tamen diligentius id facere possumus, quam in voluminibus tot tantisque iam fecimus. Sed nunc eis respondendum esse video, qui divina testimonia, quae de hac re adhibuimus, ad hoc dicunt valere, ut noverimus ex nobis quidem nos habere ipsam fidem, sed incrementum eius ex Deo, tanquam fides non ab ipso donetur nobis sed ab ipso tantum augeatur in nobis, co merito, quo cepit a nobis.» Confer et apertum hac super re testimonium paulo ante recitatum, in quo suum errorem veterem similem huic describit. Et in fine libri concludit, dicens quod nova quaestio eum ad disputandum compulerat. Explicat vero cuiusmodi sit nova. quaestio; nimirum «cum in prioribus opusculis nostris satis idoneis testimoniis egissemus donum Dei esse etiam fidem: inventum est quod contradiceretur ad hoc valere illa testimonia, ut ostendant Dei donum esse incrementum fidei; initium vero fidei, quo in Christum primitus creditur, a homine ipso esse nec esse donum Dei, sed hoc erigere Deum, ut cum id praecesserit, cetera tamquam hoc merito consequantur, quae Dei dona sunt.» Bonifacius II. in epistola ad Caesarium, qua Canones Synodi Arausicanae II. confirmavit, ait c. 1. «Indicas quod aliqui episcopi Galliarum, cum cetera iam bona ex Dei acquieverint gratia provenire, fidem tantum, qua in Christo credimus, naturae esse velint, non gratiae.» Porro opus non est monere per huiusmodi phrases: Donum Dei, in Deo esse, significari penes Augustinum ceterosque eius aetatis Patres contra Pelagianos, id quod per gratiam suam Deus operatur in nobis, id quod natura viribus suis efficere aut assequi non potest. Atque e contrario hae phrases: a nobis esse, esse a natura, vel naturae significabant penes eosdem id, quod per solas naturae vires, citra auxilium gratuitum Dei, fieret vel obtineretur a nobis.

Deinde idem efficitur si considerentur theoremata, quibus Massiliensium systema veluti continebatur. Etenim statuebant primo in natura, licet vitiata et corrupta per peccatum primi hominis, remansisse aliquid boni, illud nempe quo posset credere et velle sanari. Hilarius 1. c. c. 4. «Nec de hac fide posse dici (aiunt) quid habes quod non accepisti? cum in eadem natura remanserit, licet vitiata, quae prius sana et perfecta donata sit.» Statuebant secundo eam habitudinem esse inter fidem et gratiam, ut fidem Deus exigat, exigat a natura et ideo exigat, ut eius merito gratiam rependat. Hilarius 1. c. c. 2. «Quod enim dicitur: crede et salvus eris, unum horum erigi asserunt, aliud offerri, ut propter id quod exigitur, si redditum fuerit, id quod offertur deinceps retribuatur. Unde consequens putant exhibendam ab eo fidem, cuius naturae et voluntate conditoris concessum est et nullam ita depravatam vel exstinctam putant, ut non debeat vel possit se velle sanari.» Statuebant praeterea hoc esse discrimen inter opera et fidem, ut fides tantum praesciatur a Deo, opera vero etiam praedestinentur. Praedestinare dicitur Deus ea quae se facturum ex aeterno decreto cognovit.

Augustinus De Praed. SS. c. 19. «Sed hi nostri, de quibus et pro quibus nunc agimus, forsitan dicunt pelagianos hoc apostolico testimonio refutari, ubi dicit (Ephes. I. 13.) ideo nos electos in Christo et praedestinatos ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in caritate. Ipsi (pelagiani) enim putant acceptis praeceptis iam per nos ipsos fieri liberae voluntatis arbitrio sanctos... quod futurum quoniam Deus praescivit, inquiunt, ideo nos ante mundi constitutionem elegit et praedestinavit in Christo.... Nos autem, inquiunt (Massilienses), dicimus, nostram Deum non praescisse nisi fidem, qua credere incipimus et ideo nos elegisse ante mundi constitutionem ac praedestinasse, ut etiam sancti et immaculati gratia atque opere eius essemus.» Statuebant tandem, ut iam vidimus, aliquos ideo non vocari per praedicationem Evangelii ad fidem, quia praevisi erant non credituri bona voluntate naturae. Prosper.l. c. c. 5. Hilarius l. c. c. 3. Atqui, qui haec omnia statuit is profecto negat ad initium fidei gratiam dari et requiri, negat gratiam immediatam, per quam fides sit opus Dei: ergo.

Iam tertio probatur, si considerentur argumenta, quibus contra Massilienses usi sunt Patres, quae profecto nihil valerent, si pro initio fidei gratiam necessariam illi fassi essent. Huc enim redeunt argumenta usurpata a Patribus. a) Testimonia Scripturae huiusmodi: misericordiam consecutus sum ut fidelis essem: vobis datum est pro Christo non solum ut in eum credatis, verum etiam ut pro eo patiamini: Gratia salvati facti estis per fidem et hoc non ex vobis; Dei enim donum est. (August. De Praed. SS. Conc. Araus. II. c. 25. et Bonifacius II. in epist. ad Caesarium). Atqui his testimoniis non contradicit, qui fidem fructum esse docet gratiae interioris praevenientis. b) Argumentum desumptum ex verbis Apostoli: quid habes quod non accepisti: unde consequens esset quod beatus Cyprianus docet, in nullo esse gloriandum, quia nostrum nihil est (August. ibid. c. 3. Africani Episcopi in Sardinia exules, in Synodica Epistola cc. 3. 5.), ex quo colligebant Patres fidem quoque esse à Deo: atqui si Massilienses concessissent fidem etiam esse ex gratia, et ipsi fassi essent nihil nos habere quod non accepissemus et nostrum esse nihil; ideoque nullam vim contra eos hoc argumentum poterat exercere. y) Omnium nostrum bonorum

Deum esse auctorem omniumque virtutum, quibus ab initio fidei ad Deum tenditur, quemadmodum Antistites Apostolicae Sedis tradiderunt (Caelestinus in Auctorit. Sedis Apostolicae): atqui neque huic doctrinae contradixissent Massilienses, si fidem consensissent gratia Dei immediata praeveniri. d) Massilienses interimere veram rationem gratiae, eo quod in eorum sententia non amplius esset gratuita. August. De Praed. SS c. 2. «Non ergo receditur ab ea sententia, quam Pelagius ipse in episcopali iudicio palaestino, sicut eadem gesta testantur, damnare compulsus est; gratiam Dei secundum merita nostra dari, si non pertinet ad Dei gratiam quod credere cepimus.» At perperam contra eos hoc telum intorqueretur, si fides effectus esset gratiae Dei. e) Iuxta Massilienses voluntatem humanam praecedere, gratiam subsequi, priorem esse obedientiam hominis, quam gratiam. Prosper epist. ad August. c. 6. «Priorem volunt esse obedientiam, quam gratiam, ut initium salutis ex eo qui salvatur, non ex eo credendum sit stare qui salvat et voluntas hominis divinae gratiae sibi pariat opem, non gratia sibi humanam subiiciat (quatenus praevenit) voluntatem.» Quod quidem cum ratione gratiae componi nequit. At si pro initio quoque fidei gratiam praevenientem postulassent Massilienses, non iuxta ipsos humana voluntas praecederet, gratia sequeretur: ergo.

Idem quarto demonstratur definitionibus contra eos latis. Sententiam enim Massiliensium perstringit Bonifacius II. confirmans decreta Concilii Arausicani II.; porro eos damnat, qui docent fidem tantum, qua in Christo credimus, naturae esse, non gratiae, qui negant fidem rectam in Christo totiusque bonae voluntatis initium per praevenientem Dei gratiam singulorum sensibus inspirari; qui naturae bonum, quod Adae peccato noscunt depravatum, auctorem nostrae fidei dicunt esse magis quam Christum. Eadem Synodus pariter damnat eos, qui docent per invocationem humanam gratiam conferri, Deum expectare nostras voluntates, initium fidei ipsumque credulitatis affectum non esse Dei donum, misericordiam Dei conferri his, qui sine gratia desiderant, petunt, pulsant, per naturae vigorem posse hominem consentire evangelicae praedicationi, per liberum arbitrium posse hominem venire ad gratiam baptismi (cann. 3, 4, 6, 7, 8) ac tandem can. 25. statuit et probat Scripturae testimoniis fidem non per bonum naturae sed per gratiam Dei esse in nobis.

Atqui haeresis his opposita est ea, quam hactenus declaravimus. Ergo.

Porro si argumenta hactenus prolata perpendantur, liquebit Massilienses ad initium fidei negasse necessitatem cuiuscumque gratiae interioris immediatae h. e. ne dum gratiae inspirationis, sed etiam illustrationis. Sane testificationes Patrum tradunt negatam gratiam ad initium fidei fuisse a Massiliensibus ita ut universim, absque ulla limitatione, id testentur. Theoremata Massiliensium: naturae esse fidem, bonae voluntati naturae rependi gratiam ideoque oppositio instituta inter naturam sive naturae bonum quod post peccatum remansit et gratiam, manifeste excludunt aliquam supernaturalem interiorem gratiam, quae fidei sit necessarium principium. Item definitiones Synodi contra eosdem, quae statuunt ad consentiendum praedicationi evangelicae necessitatem gratiae illustrationis et inspirationis, persuadent utriusque gratiae necessitatem quoad illud negatam fuisse a Massiliensibus.

III. Ex completa demonstratione hactenus allata constat 1) certissime Patres id coarguisse in Massiliensibus quod necessitatem gratiae ad initium fidei negaverint. 2) Ex cunctis monumentis sive referentibus sive impugnantibus sive proscribentibus errorem Massiliensium constat pariter certissime id unum in eis fuisse reprobatum, negationem nempe necessitatis gratiae, non vero negationem cuiusdam modi agendi gratiae, quo scilicet ad unum determinet voluntatem: imo de modo agendi gratiae ne quaestionem quidem fuisse.

IV. Quid itaque Iansenius? Is (quodque improbari satis non potest, consentientibus nonnullis Catholicis non deterritis a damnatione propositionis quartae iansenianae) De haeresi pelagiana I. VIII. c. 6. statuit primum, et recte quidem, sibi non omnium semipelagianorum sensum esse indagandum, cum non una fuerit omnium sententia, «sed illorum dumtaxat, quorum opinionem ac dogmata Prosper et Hilarius Augustino censuerunt et refutanda prodiderunt. Errantium quippe opiniones nosse non ita multum prodest, nisi simul quid de singulis iudicandum sit, quid fugiendum, quid tenendum, quid tolerandum, certa probataque alicuius doctoris interposita auctoritate noscatur.» Porro de sententia horum ita decernit: «Massiliensium opinionibus et Augustini doctrina diligentissime ponderata certum esse et indubitatum esse debere sentio, quod Massilienses praeter praedicationem atque naturam, veram etiam et internam et actualem ad ipsam etiam fidem, quam humanae libertatis et voluntatis adscribunt viribus, necessariam gratiam esse faterentur.Vult enim Iansenius quaestionem fuisse cum Massiliensibus de modo agendi gratiae in nobis Patresque contendisse adversus Massilienses id negantes, talem esse gratiam, quae lapsis hominibus confertur, ut voluntatem ad unum determinet neque in potestate proinde sit liberi arbitrii uti gratia, vel non uti, consentire, vel dissentire. (De haeresi pelag. L. VIII. c. 8. coll. De Gratia Christi L. II, c. 4.) Ea tamen Iansenii assertio, quae videtur complecti omnes Massilienses, de quibus Prosper ad Augustinum retulit, reapse non comprehendit omnes; nam iam superiore L. VII. c. 2. Iansenius concesserat quosdam semipelagianos negasse gratiae interioris actualis necessitatem atque id probaverat ex testimonio epistolae Prosperi ad Augustinum, in qua sermo est profecto de iis Massiliensibus, quorum opinionem Prosper Augustino censendam et refutandam prodidit. Concedit ergo Iansenius aliquos Massilienses negasse necessitatem gratiae ad initium fidei, imo ad universa opera, ut ipse quidem censet, sed pariter contendit alios e Massiliensibus, de quibus Prosper et Hilarius ad Augustinum, admisisse gratiae interioris actualis necessitatem ad fidei initium.

V. Verum, ut id breviter dicamus, huiusmodi distinctio inter eos Massilienses, quorum opiniones Prosper et Hilarius Augustino detulerunt (de his enim et nos loquimur) inter vanae mentis commenta est reiicienda. Ea innititur praecipue his Prosperi verbis in epistola sua ad Augustinum, quibus aliquos, ut Iansenius putat, inter ipsos Massilienses Prosper designat, qui pelagianis omnino consentirent gratiaeque necessitatem funditus tollerent. Sic enim habet c. 4: «Quidam vero horum in tantum a pelagianis semitis non declinant, ut cum ad confitendam eam Christi gratiam, quae omnia praeveniat merita humana, cogantur, ne si meritis redditur, frustra gratia nominetur; ad conditionem (creationem) hanc velint uniuscuiusque hominis pertinere, in qua eum nihil prius merentem, quia nec existentem, liberi arbitrii et rationalem gratia Creatoris instituat, ut per discretionem boni et mali et ad cognitionem Dei et ad... obedientiam mandatorum eius possit suam dirigere voluntatem atque ad hanc gratiam, qua in Christo renascimur, pervenire per naturalem scil. facultatem petendo, quaerendo, pulsando, ut ideo accipiat, ideo inveniat, ideo introeat; quia bono naturae bene usus ad istam salvantem gratiam initialis gratiae ope meruerit pervenire... Et quantum quisque ad malum, tantum habeat facultatis ad bonum parique momento animus se vel ad vitia vel ad virtutes moveat." Ecce aiunt, expressa sententia pelagiana negans necessitatem gratiae ad initium fidei: atqui haec a Prospero dicitur esse sententia aliquorum; ergo alii probabant eam gratiae necessitatem, quam isti negabant.

Respondeo quod isti quidam non discernuntur ab aliis Massiliensibus, eo quod diversa dogmata docerent; sed eo quod ad incitas redacti ut gratiam praevenientem omnia merita faterentur, aliis formulis uterentur, iis nempe, quae propriae erant pelagianorum dicentes gratiam praevenientem esse naturam liberumque arbitrium, quae gratuito collata fuerunt per creationem. A qua explicita explicatione abstinebant alii, dicentes potius: non penitus per peccatum Adami corruptam et extinctam esse potestatem ab eo acceptam ad bonum, sed aliquid remansisse in natura, licet vitiata. Hae duae formulae loquendi, si bene considerentur, dicunt idem; sed altera tum obscurior tum modestior est minusque sapit impudentiam pelagianam. Itaque distributio haec Massiliensium in duas classes ut commentitia est rencienda. Cetera autem, quae ad eandem probandam distributionem afferuntur, plusquam inania sunt.

VI. Quare ut efficacius demonstrent Massilienses admisisse necessitatem gratiae interioris etiam ad initium fidei, provocant ad Scriptores certe, ut ipsi censent, semipelagianos, nempe Cassianum, Faustum Regiensem, Arnohium iuniorem, Gennadium, quorum in scriptis professio eius necessitatis aperte continetur; unde colligunt semipelagianos non ex negata huiusmodi necessitate reprobatos fuisse (Iansenius De Haeresi pelag. L. VII. cc. 2.3). At quibus de Massiliensibus controversia nobis est? certe de iis, quorum opiniones Prosper et Hilarius ad Augustinum detulerunt. Porro opiniones Fausti, Gennadii, Arnobii Prosper et Hilarius non potuerunt Augustino significare. Quid autem docuerint ii, quorum errores Prosper et Hilarius ad Augustinum retulerunt, ex horum scriptis, quae supersunt, omnino colligendum est nec nisi sophistica methodo, iis sepositis, ad alios ineptos testes provocatur. Item controversia nobis est de iis, quorum opiniones Synodus Arausicana et Bonifacius II. proscripserunt. Ia vero ab iis error proscriptus est ille, qui negat gratiam necessariam ad initium fidei, non error qui, admissa ad omnes prorsus actus necessitate gratiae, negat quemdam specialem modum operandi gratiae. Quocirca, ut rem breviter concludamus, alterutrum de duobus; vel auctores citati concedunt gratiam necessariam ad omnes omnino actus bonos, non exeluso initio fidei, vel negant. Si negant, perperam ad eos provocatur; si concedunt, nego esse eos connumerandos iis, de quibus disputamus, eos nempe, quorum opiniones Prosper et Hilarius Augustino prodiderunt et Synodus Arausicana et Bonifacius damnavit.

VII. Insuper quomodo probantur auctores citatos admisisse necessitatem gratiae ad omnes actus, etiam initium fidei? Nempe productis quibusdam testimoniis, quibus eam docent vel docere videntur. Verum argumentum istud simile est huic: Cassianus illius sectae massiliensis facile princeps, disserte professus est, teste ipso Prospero contra Collatorem, doctrinam catholicam; ergo Cassianus ceterique massilienses non nisi catholice senserunt. Nimirum videndum restat utrum consentanei sibi semper fuerint omnes Massilienses, utrum omnis eorum de gratia doctrina, an tantum ea, qua sibi ipsis contradicentes a catholica deficiebant, fuerit reprobata. Atqui constat aliquos, quorum doctrina fuit a Patribus improbata, sensisse identidem prorsus catholice, ut in Cassiano liquet et tantum impugnata fuisse a Patribus ea capita doctrinae, quibus sibi ipsis catholice sentientibus contradicebant. Ergo testimonia quorundam, quae asserant necessitatem gratiae ad omnes actus, non probant ipsos non negasse necessitatem gratiae ad initium fidei et propter hunc errorem non fuisse reiectos a Patribus (Cf. Franciscum Annatum in opere Augustinus a Baianis vin-elicatus b. VII, c. 2. §. 2). Ceterum utrum omnes illi auctores citati fuerint necne in errore semipelagiano, discere potes ab Alticotio Summa Augustiniana, in Praefatione partis V.

VIII. Simile est praecedenti argumentum, quod petunt ex operibus Augustini (Lansenius De haeresi pelag. L. VIII, c. 8.). Augustinus enim De Praed. SS. c. 3. testatur se aliquando haesisse in ea opinione, quae fuit postea Massiliensium aitque id satis indicari a nonnullis opusculis ante suum episcopatum ab eo scriptis. Quid ergo moliuntur Ianseniani? Plura ipsi opera ab Augustino nondum episcopo scripta (Lib. 83. 9q. q. 6.8 — De quantitate animae c. 28 — Lib. de beata vita n. 35 — Soliloq. I. I. c. 1. L. II. c. 6.) evolvunt, reperiunt in ipsis traditam luculenter necessitatem gratiae ad omnes actus; ergo, concludunt, negatio necessitatis gratiae ad initium fidei non est ille error, quo Augustinus aliquando imbutus fuit, quem nonnulla eius opuscula scripta ante initum episcopatum satis indicant.

Verum quis indicavit Tansenio eos esse libros, in quibus Augustini error quaerendus sit? an dixit Augustinus omnia sua opuscula ante Episcopatum scripta esse eo errore infecta? Rursus incertosne nos reliquit Augustinus, cuiusmodi esset hic error, ut illum divinare oporteret? nonne ibidem de Praed. SS. apertissime significavit errorem in eo esse, ut fidem non crederet Dei gratia praeveniri, cetera autem opera praeveniri? Igitur an ex opusculis Augustini (quorum quaenam sint adeunda nescimus, cum ipse Augustinus ea omnia saltem non indicaverit) error eius est determinandus, an potius ex errore, quem Augustinus aperte significavit, determinandum est quaenam sint ea nonnulla opuscula labe semipelagiana aspersa? id sine dubio faciendum. At Iansenius maluit priorem inire viam, ut posset tanquam haereticam nobis traducere doctrinam catholicam.

Et re quidem vera haec in primis sunt certa: alterum, in suis Retractationibus Augustinum emendasse et explicasse accuratius quidquid in suis operibus ei videretur minus recte dictum, praesertim si quid pelagiano errori quoquomodo favere posset; alterum, cum initio sui Episcopatus scripsit libros ad Simplicianum, intellexisse plene Augustinum doctrinam catholicam de gratuita electione ad fidem, sicut ipse testatur De Praed. SS. c. 4. Iam vero L. I. Retrat. recensens ordine chronologico libros omnes scriptos ante Episcopatum, in omnibus usque ad c. 23. nihil advertit a se minus caute aut vere dictum in hac materia, de qua agimus. Capite autem 23. retractans Expositionem quarumdam propositionum ex Epistola ad Romanos, notat hunc suum errorem, in quo, cum eam scriberet, versabatur. Item in capite 24 et 25 recensens expositionem Epistolae ad Galatas et inchoatam expositionem Epistolae ad Romanos, aliquid in iis notat quod posset errorem illum saltem subobscure indicare; ait enim c. 24: «Item quod dixi: gratia est qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur Deo; pax autem, qua reconciliamur Deo: sic accipiendum est, ut tamen sciamus etiam utrumque ad generalem Dei gratiam pertinere, quomodo in populo Dei aliud specialiter Israel, aliud specialiter Judas et tamen utrumque generaliter Israel.» Idem repetit c. 25. Restat opus de Mendacio post praecedentia scriptum ante initum Episcopatum, in quo nihil quoad hoc notatur. Tum sequuntur libri ad Simplicianum. Igitur libri, in quibus ille error quaerendus est, sunt eae expositiones supra citatae in epistolas Pauli.

IX. Et sane, quandoquidem, iuxta Iansenium, error, in quo Augustinus fuit ante Episcopatum, non est positus in negatione necessitatis gratiae ad fidem, sed in negatione certae cuiusdam gratiae, quae dat ipsum actum determinando ad unum voluntatem, hic autem error, teste Augustino, in nonnullis suis scriptis ante Episcopatum reperitur; profecto si Augustinus illum arbitratus esset errorem, quem Iansenius putat, idem Augustinus retractans omnia sua opuscula scripta ante Episcopatum, notasset eumdem errorem in aliquibus ex his opusculis. Atqui nunquam Augustinus notat illum errorem, nunquam indicat se ideo aliquando errasse quod negaverit vel non docuerit eam gratiam determinantem. Somniatur ergo Iansenius.

X. Tandem Iansenius (De haeresi Pelag. L. VIII, c. 6. seq.) advertit Massilienses reprehensos fuisse a Patribus quod 1) affirmarint omnibus paratam esse salutem, si tamen illam accipere velint, 2) cunctos gratia vocari et invitari, sed proprio quemque arbitrio parere vocanti (Prosper. carm. De Ingr. v. 253. 256), 3) Nulli se gratiam subtrahere, sed cupidos recti iuvare ac illustrare volentes (ibid. 259), 4) Deum exspectare voluntatem nostram ut a peccato purgemur (Synod. Araus. c. 4). Atqui, ait, hae sunt formulae, quibus utuntur ii, qui gratiam negant ex se efficacem; ergo hanc gratiam negabant Massilienses atque hanc Patres adstruere volebant.

Verum cum Massilienses aiebant homines accipere gratiam si velint, proprio arbitrio parere vocanti, adiuvari, illustrari volentes, eorum voluntatem exspectari, 1) de voluntate loquebantur naturali citra gratiae interioris auxilium elicita et hoc est quod Patres refellunt; 2) gratiam, qua Massilienses dicebant homines vocari, gratiam exteriorem intelligebant; gratiam vero interiorem immediatam subsequi volebant ad merita naturae et hoc est rursus quod damnant Patres. Porro nullum ex his asseritur ab iis, qui negant gratiam ex se efficacem atque efficacem ita ut actum determinet. Neque magis id probat quod idem Iansenius ex Prospero profert (epist. ad August. c. 6.) reprehendente Massilienses, quod detrectarent eam gratiam fateri, quae «humanam sibi subiiciat voluntatem.» Etenim haec gratia non ea est, quae voluntatem constringit et subiugat determinando ad unum, sed gratia, quam subsequitur bona voluntas, gratia nempe praeveniens, non praeventa a voluntate naturae, ut ex toto contextu et omni controversia cum Massiliensibus liquet.

Denique ut dissolvas argumentum, quod Iansenius proponit (De haeresi Pelag. L. VIII, c. 1. seq.), adverte Massilienses non docuisse tantum hominem posse ad fidem venire libero arbitrio, sed solo libero arbitrio; ideoque nomine naturae, cui hanc potestatem concedebant, intellexisse naturam quovis supernaturali intrinseco praesidio destitutam. Idcirco et Augustinus, cum negat Massiliensibus liberum arbitrium naturamque sufficere, accipiens, ut par est, eas voces eadem significatione, qua accipiebantur ab adversariis, naturam et arbitrium intelligit omni interiori gratia destitutum. Qui sensus apparet in ea sententia (De Praed. SS. c. 5): «posse habere fidem naturae est hominum; habere autem gratiae est fidelium.» Quocirca, etsi Augustinus alibi nomine naturae et liberi arbitrii significaverit naturam et liberum arbitrium auctum gratia, quod ex eiusdem declarationibus satis liquet; non sequitur hoc eodem sensu accepta fuisse ea nomina ab Augustino in hac quaestione cum Massiliensibus et proinde etiam Massilienses nomine naturae et liberi arbitrii intellexisse naturam et liberum arbitrium praeditum aliqua gratia.

Merito ergo proscripta est a Sede Apostolica tanquam falsa prior pars propositionis Iansenii superius recitatae. Et quidem ea censura iustitiae ad priorem partem propositionis spectat, sicut censura haeresis ad posteriorem; neque enim poterat absque nota praeteriri ea pars, a qua altera prorsus penderet, ita ut si prior permitteretur, non posset amplius secunda pars ut haeretica damnari, nisi notam haeresis aut suspicionem eius omnibus inurendo Patribus, qui Massilienses impugnarunt.

Ut autem alteram quaestionem expediamus, hanc alteram statuimus thesim.

I. Dicimus si in se spectetur, hoc enim vitio laborabat in sententia Massiliensium ea gratia, quod meritis naturae rependeretur; sed praecisione facta ab hac relatione gratiae, in qua est error, de quo iam locuti sumus, gratia a Massiliensibus admissa propter opera, quoad sui naturam et efficaciam illa eadem erat, quam vindicavit Augustinus necessariam esse omnibus prorsus actibus bonis, etiam initio fidei, erat scilicet auxilium idem.

II. Demonstratio facilis est, testimoniis dissertissimis allatis. August. De Praed. SS. c. 1. ait: «Pervenerunt isti fratres ut praeveniri voluntates hominum Dei gratia fateantur atque ad nullum opus bonum vel incipiendum vel perficiendum sibi quemquam sufficere posse consentiant. Retenta ergo ista, in quae pervenerunt, plurimum eos a pelagianorum errore discernunt.» Et de Dono Persev. c. 17. ait: «Ii qui solum initium fidei et usque in finem perseverantiam sic in nostra constituunt potestate, ut Dei dona esse non putent;... cetera vero ipsum dare concedunt, cum ab ipso impetrantur credentis fide.» Et ibid. c. 24. «Satis docuisse me existimo, vel potius plusquam satis, dona Dei esse et incipere in Dominum credere et usque in finem in Domino permanere. Cetera vero bona ad vitam piam, qua Deus recte colitur, pertinentia, etiam ipsi propter quos haec agimus, Dei dona esse concedunt.» Idem testatur Hilarius epist. ad Aug. c. 2. «Ceterum ad nullum opus vel incipiendum nedum perficiendum, quemquam sibi sufficere posse consentiunt; neque enim alicui operi curationis eorum annumerandum putant, exterrita et supplici voluntate unumquemque aegrotum velle sanari.»

II. Iam vero ut opera nostra sint Dei dona, debent auctore Augustino, esse ex gratia interiore voluntatis, ex ea nempe gratia, quam ipse contra pelagianos defendit: quos ergo Augustinus testatur credidisse esse dona Dei opera bona, ii dicendi sunt gratiam illam admisisse, quam Augustinus propugnavit. Sane Augustinus non habebat catholicum eum, qui illam gratiam voluntatis non fateretur prorsus quam ipse propugnabat: atqui idem testatur Massilienses quoad gratiam necessariam operibus, secretos esse a pelagianis, ideoque cum Catholicis (ut testimonio mox afferendo aperte docet) sentire: ergo. Et re quidem vera, si gratia pro operibus admissa a Massiliensibus alia fuisset ac ea, quam probabat Augustinus: hie duplicem debuisset cum illis instituere disputationem, alteram de necessitate gratiae ad fidem, alteram de qualitate gratiae necessariae ad opera; atqui haec quaestio non fit et ideo non fit quia dicuntur massilienses consentire quod omnia opera bona sint Dei dona, dentur a Deo: ergo.

IV. Idem evincitur argumentatione, qua Augustinus et post eum Bonifacius II. Massilienses eorumque sectatores perstringebant. Sic enim eos impugnat Augustinus De Dono Persev. c. 17. negantes correptionibus et hortationibus esse amplius locum, si initium fidei et perseverantia sunt ex gratia Dei. Cur ergo nobiscum (non ergo erat hac in re discrimen) praedicant dona Dei esse sapientiam et continentiam? Quod si haec cum dona Dei esse praedicantur, non impeditur hortatio, qua homines hortamur esse sapientes et continentes; quae tandem causa est, ut existiment impediri exhortationem, qua exhortamur homines venire ad fidem et in ea permanere usque in finem, si et haec dona Dei esse dicantur? «Atqui haec argumentatio ad hominem valeret nihil, si prorsus alio sensu ac Augustinus intelligebat, dixissent Massilienses opera cetera esse Dei dona. Ergo.»

V. Quare Massilienses, qui fidem praesciri a Deo concede-bant, praedestinari autem negabant, h. e. negabant esse effectum gratiae praeparatae a Deo ab aeterno, protestabantur se concedere cetera opera praedestinari. «Nos autem, inquiunt, dicimus, nostram Deum non praescisse nisi fidem, qua credere incipimus et ideo nos elegisse ante mundi constitutionem ac praedestinasse, ut etiam sancti atque immaculati gratia atque opere eius essemus» (De Praed. SS. c. 19.). Atqui Augustinus, ut catholice sentiant de gratia, nihil aliud a Massiliensibus postulat, nisi ut praedestinationem etiam ad fidem et perseverantiam concedant (ibid. coll. c. 1. et c. 10. n. 19.); professio ergo praedestinationis est professio illius necessariae gratiae, quam Augustinus asserebat: atqui Massilienses praedestinari concedebant cetera opera praeter fidem; ergo.

VI. Ergo Massilienses profitebantur suppeditari a Deo auxilium ad opera, hoc auxilium necessarium esse illudque idem auxilium profitebantur, quod a Catholicis ceteris admittebatur: huius enim auxilii professione secernebantur plurimum a pelagianis et nihil aliud, ut catholice prorsus sentirent, ab iis postulabatur, quam ut eam gratiam ad initiam quoque fidei et ad perseverandum necessariam praedicarent; ergo.

Igitur massilienses quoad opera fatebantur necessitatem interioris immediatae gratiae non dum illustrationis, sed etiam inspirationis; hanc enim Augustinus gratiam semper propugnavit.

VII. Adverte naturam ontologicam auxilii divini eiusque efficaciam non ab aliquo negari, co ipso quod alicui naturae merito rependi dicat. Nam concipi potest eandem esse in se gratia, quatenus est auxilium necessarium etsi rependi dicatur merito naturae. Potest enim manere, aut certe concipi potest manere (licet per errorem) adhuc donum entitative supernaturale, etsi ad illud conferendum Deus exigat aliquod congruum meritum naturae. Mutatur quidem ratio gratuiti seu beneficii; sed res, ut in se est, eadem manere potest aut certe concipi potest (licet per errorem) quod eadem maneat.

COROLLARIUM. Etsi Massilienses et Augustinus inter se different in quaestione de termino, quem attingit gratia et de gratuitate eius; consentiebant tamen plane in eo quod spectat ad indolem gratiae, prout est auxilium ad agendum. Atqui, docente ipso Iansenio, Massilienses non eam gratiam fatebantur, quae voluntatem determinaret ad unum, sed eam imo, cuius usus esset in potestate liberi arbitrii; ergo neque Au= gustinus unquam docuit gratiam determinantem ad unum voluntatem, sed e contrario illam gratiam asseruisse dicendus est, cuius usus sit in potestate liberi arbitri, cui voluntas possit consentire pariter et dissentire.