Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Inspirationis nomine intelligitur generatim adiutorium illud, quo voluntas excitatur redditurque potens ad volendum et operandum sicut oportet. Duplex distinguitur divina inspiratio, quia voluntas afficitur, mediata nempe et immediata. Nimirum propter ontologicum nexum inter exercitium intellectus et exercitium voluntatis fit, ut exsistente illustratione mentis sponte exsistat motus quidam in voluntate proportionatus illi illustrationi. Quare qui mentem illuminat, dicendus est quoque per hanc illuminationem movere et excitare voluntatem. Haec est motio sive inspiratio, mediata. Dicitur ergo inspiratio divina voluntatis mediata ea, quae in voluntate exsistit propter divinam illustrationem intellectus. Ratio cur dicatur inspiratio mediata, est quia per eam Deus non agit in voluntate nisi mediante intellectu, qui cum est in actu iam propter identitatem subiecti cogitantis et volentis ac propter nexum naturalem utriusque operationis, movet obiective voluntatem. Inspiratio mediata duplex distingui potest, extrinseca, quae nempe sit per illustrationem extrinsecam et mediatam: intrinseca, quae sit per illustrationem immediatam.

Tam vero praeter hanc inspirationem duplicem mediatam, quam hactenus descripsimus, alia est, quae immediata dicitur. Ea scilicet qua Deus physice agit in ipsum principium volendi ipsumque perficit et elevat. Haec altera inspiratio est gratia distincta ab illustratione mentis atque ex rei natura posset sine hac inspiratione voluntatis illustratio mentis haberi ac vicissim posset sine immediata illustratione intellectus haberi inspiratio immediata voluntatis. Probandum est utramque inspirationem inter gratias actuales esse recensendam.

II. Mentio illius gratiae, quam dicimus inspirationem voluntatis frequentissima est penes Patres. Sane sicut penes Augustinum occurrunt appellationes propriae illius gratiae, quae formaliter est in intellectu, ut cogitatio pia De bono persev. c. 8., vocatio alta et secreta Epist. ad Vitalem CCXVII, locutio in cogitatione Serm. XI, de Elia et Vidua Sarept., certa scientia De pecc. merit. et remis I. II. c. 18, aperiens quod latebat Ibid. c. 19., «peritio veritatis»Serm. XVII in Psal. CXVII, 11. 3: ita pariter frequentissime occurrunt formulae, quibus significatur gratia, quae formaliter voluntati inest, ut infusio charitatis Cont. duas epistt. pelag. L. II. c. 8., inspiratio dilectionis Ibid. I. IV. c. 5, spiritus charitatis ad Simplic. L. I, q. I., gratia qua charitas Dei diffunditur in cordibus nostris De Grat. Christi c. 20, delectatio De Spirit. et lit. cap. 29, delectatio caelestis Serm. XLII. de verbis Isaiae n. 3, iucunditas in Psalm. LXXXV, condelectatio de Nupt. et Concup. L. I. c. 38, voluptas in Ioann. Tract. 20, inspiratio suavitatis Serm.

XVII in Psalm. CXVIII. n1. 3) cupiditas boni (Cont. duas epistt. pelagg. I. II. c. 9) sanctum desiderium (Cont. Maxim. L. I. c. 9) bona voluntas (De Gratia Christi. c. 24). Iam vero quod inspiratio mediata spectet ad gratiam actualem, certum relinquitur ex praecedenti thesi. Inspiratio enim mediata nexa est necessario cum mentis illustratione; hac enim posita ex rei natura consequitur motus aliquis in voluntate: cum ergo ad gratiam actualem spectet illustratio mentis, spectabit quoque necessario inspiratio mediata voluntatis, cum ipsa illustratio intellectus propter operationem detur. Quare et inspiratio mediata interior certa esse debet. Quaestio ergo proprie esse nequit nisi de inspiratione immediata.

III. Probandum est ergo quod in censu gratiarum actualium inspiratio interior immediata quoque connumeranda est. Advertendum est vero quod modo non agitur quaestio de huius gratiae necessitate, sed solum quaeritur an in censu gratiarum actualium ea contineatur: quae quidem quaestio, ut superius de illustratione diximus, fieri potest vel de sola possibilitate, vel de facto. Iam vero quod possibilis sit h. e. in ordine possibilium gratiarum actualium locum quoque habeat haec immediata inspiratio facile liquet. Inspiratio immediata est ea, quae, Deo physice in voluntate nostra agente, exsistit respectu alicuius obiecti ab intellectu propositi. Atqui certum est Deum posse physice agere in voluntate excitando actus tum naturales tum supernaturales; quod quidem Deus simplicissime praestat, h. e. imperio efficacis suae voluntatis; ergo.

Quod vero etiam in reali ordine gratiarum actualium huiusmodi inspirationes reperiantur, demonstratur ex eo quod de ipsis tanquam de gratiis, quas Deus confert, loquatur Traditio. Sane in Concilio Carthag. c. 4. definitur non tantum nos adjuvari gratia Dei »quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum; sed etiam per ipsam praestari nobis ut quod faciendum esse cognoverimus, etiam facere diligamus et valeamus.... cum utrumque sit donum Dei, et scire quid facere debeamus et diligere ut faciamus, ut aedificante caritate scientia non possit inflare. Duplex ergo distinguitur gratia, nempe altera qua nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum; altera qua nobis praestatur, ut quod faciendum esse cognoverimus, diligere et facere valeamus.

Atqui prior est gratia interior immediatae illustrationis; quod ita probatur. Nam id quod inferiore loco a Patribus ponitur (non tantum), revelari nempe nobis et aperiri intelligentiam mandatorum, comprehendit quidquid Pelagius gratiae Dei concedebat; atqui, ut mox dicemus et suo loco certe probabimus, Pelagius concessit quoque gratiam interioris illustrationis: ergo. Sane ipsa vis verborum revelare et aperire intelligentiam mandatorum eam Dei operationem designat, quae in intellectum agit praesentibus h. e. propositis extrinsecus vel quomodocumque ad cogitandum assumptis mandatis Dei. Ergo heic Patres de hac immediata illustratione loquuntur.

Porro ea est iam per se gratia mediatae inspirationis. Atqui praeter hanc gratiam, quae scientia est et iam mediata interior inspiratio, alia gratia adseritur, quae vocatur caritas, qua fit ut diligamus quae cognoverimus esse facienda. Aliam sane hanc esse gratiam a priore vel ex eo patet quod haec altera aedificat ne illa possit inflare, quae nequeunt dici de una eademque gratia plures tantum habente effectus. Hace porro altera gratia, praeter interiorem illustrationem, quae est iam interior mediata inspiratio, erit necessario gratia immediatae inspirationis. Huc spectat quoque sententia a Caelestino allata inter auctoritates apostolicae Sedis, cap. 8, nempe «quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso operatur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit.» Emphasis est in ea phrasi atque in ipso operatur arbitrio, qua immediata Dei actio in voluntate significatur.

IV. Nec alia est doctrina Augustini, qui distincta duplici gratia illustrationis et inspirationis, altera alteram maiorem appellat et supponit priorem sine secunda esse posse. Sane certum est admisisse Augustinum necessitatem gratiae interioris immediatae illustrationis. Constat ex testimoniis eius citatis in Th. praeced. p. 20. seq. Quamvis ergo Augustinus frequentius et potissimum inculcaret adiutorium voluntatis, quia de eo praecipua erat quaestio, attamen occasione data illustrationem etiam immediatam et docuit et vindicavit Augustinus, ut ex testimoniis citatis liquet. Iam vero certa est sententia Augustini, quam contra pelagianos defendit, duplicem esse gratiam Dei cognitionis nempe et dilectionis, alterum ab altera distinctam. De Grat. Christi. c. XXVI. «Istam Dei gratiam in divinis eloquiis manifestam etiam Pelagius manifeste fateatur.... Cognitionem et dilectionem, sicut sunt discernenda, discernat. Quin scientia inflat, caritas aedificat. Et tunc scientia non inflat, quando caritas aedificat. Et cum sit utrumque donum Dei, sed unum minus, alterum maius, non sic iustitiam nostram super laudem iustificatoris nostri extollat, ut horum duorum quod minus est divino tribuat adiutorio, quod autem maius est humano usurpet arbitrio.» Cf. et de Gratia et lib. arb. c. 19. Atqui si inspiratio voluntatis est id, quod naturaliter in voluntate exsistit ex illustratione intellectus, praeterquam quod, ut diximus, in ratione favoris non duplex sed una est gratia; non apparet quomodo gratia illustrationis sit minor, quae est id quod immediate fit a Deo et per quod proprie Deus est principium operum bonorum. Et sane concipi nequit quomodo Augustinus putare potuerit a Pelagio gratiam illustrationis a Deo concedi, et tamen dilectionem vindicari arbitrii viribus, si Augustinus cogitasset de eo dono in voluntate, quod naturaliter consequitur illustrationem. Dices gratiam cognitionis, de qua Augustinus loquitur, esse gratiam externam legis et doctrinae. Id falsum est; nam si de gratia tantum externa cognitionis Augustinus loqueretur, et ut in hac obiectione supponendum est, sufficientem putaret gratiam inspirationis mediatam, quae est formaliter gratia interior cognitionis, non opponeret cognitionis gratiam gratiae dilectionis, sed gratiam externam illustrationis gratiae simpliciter internae illustrationis. Cum autem praeterea ipse immediatam illustrationem admiserit et vindicaverit, pronum est ex his inferre gratiam cognitionis, de qua Augustinus loquitur, comprehendere quoque immediatam mentis illustrationem. Haec sane est donum Dei non secus ac inspiratio immediata voluntatis, licet sit minus: porro Augustinus connumerat simpliciter utramque sub ratione doni Dei. Et re quidem vera heic Augustinus eam gratiam cognitionis proponit, de qua et Patres Carthaginienses locuti sunt in canone 4.Porro ea est, ut vidimus, gratia interior. Duplex est ergo Augustino gratia secundum ipsam rationem gratiae et favoris; altera est enim minor gratia, altera maior. Hinc et priorem sine secunda esse posse censet De peccat. merit. et remiss. L. III, c. 17: «Nolunt homines facere quod iustum est; sive quia latet an iustum sit, sive quia non delectat.» (utique etsi non lateat). Ut autem innotescat quod latebat et suave fiat quod non delectabat, gratiae Dei est.»

At dices: fieri ne potest quod gratia inflet? Primo certum est quod non tanquam causa sed simpliciter ut occasio elationis scientia exhibetur. Iam quid prohibet talem occasionem esse quoque gratiam interioris illustrationis? an quia est Dei donum? sed id commune omnibus aliis rebus: an quia donum Dei prorsus gratuitum? sed id et revelationi competit: porro de hac saltem tu accipies verba Patrum, si nostram respuis interpretationem: an quia est donum interius et ut videbimus suo loco intrinsece supernaturale? sed etsi hoc a possidente cognoscatur, non video quid conferat nisi ut facilius inflet nisi obstet caritas. In summa talis elationis vitium nullo pacto redundat in dona Dei sed in nostram infirmitatem aut malitiam et sicut quis, immerito quidem, inflari potest propter dona gratis data, ita et propter alia. Sed caritas id praestat ut elationem compescat et caritas vera actualis nequit cum eo sensu tumoris componi.

V. Quod hactenus vindicavimus, lucem evidentem mutuatur ex sequenti animadversione in haeresim Pelagii. Scilicet Pelagius concessit tandem adiutorium interioris illustrationis, etsi non ut necessarium simpliciter, sed ut opportunum ad facilius operandum; hoc autem adiutorio posito sequebatur necessario etiam adiutorium mediatum voluntatis; atqui nihilominus Pelagius reprobatus est semper ab Augustino non solum quia vellet gratiam dari tantum ad facilius operandum, sed quia negaret simpliciter adiutorium voluntatis. Id suo loco, cum Synopsim dabimus historicam haeresis pelagianae, in sua luce collocabimus. Nunc cf. Petavium De Pelag. et semip. haer. c. 4. n. 2. Livinum De Meyer. De pelagg. et massill. erroribus c. 6.

Ita sane si bene perpendatur Pelagii error, ipse in eo erat quod distingueret his tribus, possibilitate seu potestate, voluntate (h. e. volitione), actione, concederet adiuvari possibilitatem, negaret vero necessarium esse adiutorium voluntatis et actionis (August. De grat. Christi c. 3. seqg.). Quid porro est adiuvari possibilitatem, non voluntatem? Nempe potestas insita naturae liberi arbitrii, ut in actu primo proximo constituatur, indiget quibusdam extrinsecis adminiculis, quibus notum fiat quid opus sit vel expediat agere: quare huiusmodi adiutorium ad legem et doctrinam revocatur ab Augustino. Non adiuvatur autem voluntas iuxta Pelagium, quia potestas liberi arbitrii per ea, quae extrinsecus sibi sunt, constituta in actu primo iam potens ex se est velle et agere bene. Contra Patres con- tendebant ipsam voluntatem adiuvari, quia ipsa voluntas (vo- litio) bona donum est Dei, qui non solum dat potestatem, sed dat ipsum actum, quatenus illustratione et inspiratione sua praeparat liberum arbitrium, et praeparatum adiuvat ut velit. Iam vero si inspiratio immediata voluntatis non admittatur, non videtur satis excludi error iste pelagianus, quod scilicet sola possibilitas adiuvetur, non autem voluntas; nam et ipsa in- terior illustratio, cum sit extrinseca voluntati, ad ea adminicula potius spectat, quibus possibilitas iuvatur eaque admitti po- terat a Pelagio et reapse admissa aliquando fuit, quin fate- retur adiutorium voluntatis.

VI. Huiusmodi autem adiutorium voluntatis, cuius profes- sionem Patres adeo strenue tuebantur, perperam quis et inscite confunderet cum eo concursu Dei, qui omnibus actionibus ex lege naturae necessarius est, ut exsistat operatio creata. Sane cum Pelagius gratiam Dei in eo collocaret quod dedit Deus nobis potestatem bene agendi, h. e. liberum arbitrium, adver- tebat Augustinus (De Gratia Christi c. 17. seq.) quod haec potestas insita libero arbitrio est indifferens ad bonum et ad malum, ideoque est capax utriusque radicis, arboris nempe bonae et arboris malae; gratia vero Dei nonnisi boni causa est; per eam arbores bonae nos efficimur, recipientes a Deo voluntatem bonam seu caritatem: nos ipsi vero facimus nos arbores malas per liberum arbitrium deficientes ab incommu- tabili bono. Sicut ergo falsum est gratiam Dei, qua adiuva- mur ad recte volendum et operandum, esse id quo utimur et bene et male agentes, ita falsum est liberum arbitrium esse gratiam. Iam vero quae excludunt liberum arbitrium a digni- tate gratiae, excludunt quoque concursum illum naturalem; nam et ipse indifferens est isque bene et male agentibus praesto est. Quare cum liberum arbitrium excluditur a digni- tate gratiae, ille quoque concursus, qui est eius sequela neces- saria, censendus est exclusus. De eo autem Pelagius mentionem dissertam nunquam legitur fecisse nec de ipso Patres solliciti fuerunt (cf. quae dicemus in Synopsi haeresis pelagianae sub n. IV.).

VII. Praemissa ea animadversione, quam dedimus in praec. Th. n. VI. demonstramus huius thesis ultimam partem. Inter gratias actuales principem obtinent locum eae, ad quas aliae ordinantur ut media, eae quae principium sunt efficax operum salutarium: atqui tales sunt inspirationes voluntatis immediatae, quae potentem voluntatem efficiunt ad merendum et ad quas illustrationes mentis tamquam media ordinantur. Unde Augustinus et potissimum de huiusmodi gratia sermonem habet contra pelagianos et eam praefert priori et cum eo Concilium Carthaginiense, ut videre est in locis citatis superius.