Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.
Caput IV: De Gratiae actualis efficacia
Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses
Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.
Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.
Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam
Controversia cum haereticis
Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.
Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.
Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.
Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.
Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.
Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.
Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.
I. Ita Iansenius arguit in L. IV. De Gratia Christi c. 6. docens: «ad opus qualecumque iustitiae faciendum necessarium esse ut er maiore iustitine delectutione nascatur.» Probatio nostra continetur rursus duplici responsione, altera ad hominem, altera directa ex ipsa amalysi contextus Augustini. Prior est haec, tradita iam ab Illustriss. Fenelon in suis dialogis. Expositio Epistolae ad Galatas scripta est ab Augustino ea aetate, qua adhuc versabatur in eo errore, qui fuit deinceps Massiliensium. Id Iansenius quoque fatetur, qui nullo discrimine facto, ex libris ab Augustino ante Episcopatum conscriptis, quos inter iste est, vult colligere quinam fuerit proprie error massiliensium. Iam vero iuxta lansenium error Massiliensium hic erat, quod vellent gratiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere et ideirco iuxta eumdem lansenium hie est error, quo Augustinns tenebatur ante suum Episcopatumı. At si voluntas potest gratiae Dei resistere, nequit certe à mnaiore delectatione caelesti praeveniente, quae gratia est, necessario trahi et superari; quapropter quando Augustinus arbitrabatur posse humanam voluntatem resistere gratiae, non poterat docere quod voluntas a maiori delectatione caelesti praeveniente necessario superetur. Atqui cum Augustinus conscriberet Expositionem Epistolae ad Galatas versans in errore Massiliensium, arbitrabatur, auctore Iansenio, posse voluntatem gratiae resistere. Quo iure ergo vel qua fronte Iansenius obiicit nobis testimonium illud Augustini et adeo frequenter illud repetit et inculcat, quo testimonio, ipso auctore Iansenio, doctrina illa maioris delectationis vietricis contineri nequit?
II. Altera responsio est haec. Delectatio duplex est, indeliberata et deliberata. Indeliberata non trahit secum assensum voluntatis, sed frequenter homines libere sequuntur delectationem maiorem. Delectatio deliberata est voluntatis actus, quo libere aliquid eligimus et quo proinde aliquid nobis magis placet, nos magis delectat; quo exsistente actu, necessitate utique consequente ipsum exercitium libertatis, necesse est ut faciamus ea quae volumus. Tum delectatio alia est actualis et transiens, alia habitualis ex actibus orta, quam subinde foves vel negligis exuere, etsi posses. Iam vero probandum primo esset Iansenio in hoc testimonio quemadmodum et in similibus, sermonem esse de delectatione indeliberata; quod tamen non facit. Deinde 1º probabilius est hic sermonem esse de delectatione deliberata. Sane si delectatio esset indeliberata, compararetur cum actu voluntatis qui eam sequitur; si autem est deliberata, comparari nequit nisi cum operatione, quae voluntatem sequitur. Iam vero Augustinus non dicit: secundum id velimus necesse est, sed operemur necesse est. Delectatio ergo ea significatur, quae est ratio operationis, quam solet Augustinus, sicut et pelagiani soliti fuerunt, a voluntate seu volitione eaque libera distinguere. Significatur igitur delectatio deliberata posita in actu libero voluntatis. 2) Adhuc magis probabile est hic sermonem esse de delectatione habituali, deliberate utique suscepta. Quod satis ex ipso contextu manifestum est. Ait enim: «Regnant autem ista bona (fructus nempe Spiritus, caritas, gaudium etc.) si tantum delectant, ut ipsa teneant animum in tentationibus, ne in peccati consensionem ruat. Quod enim amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est: ut verbi gratia occurrit forma speciosae feminae et movet ad delectationem fornicationis; sed si plus delectat pulcritudo illa intima et sincera species castitatis, per gratiam, quae est in fide Christi, secundum hanc vivimus, et secundum hanc operamur." Delectatio, quae animum munit in tentationibus, ne cadat, qua, occurrente quadam forma speciosa, plus placet puleritudo iustitiae, quae regnat in animo, habet omnes characteres delectationis habitualis, quae, data occasione, erumpit in aetum. Porro necessitas, quam quis experitur, est plus minus moralis. At gratia actualis non se habet ut habitus quidam; ergo huie delectationi, de qua heic Augustinus loquitur, non esset comparanda gratia actualis, quam Augustinus dicit sitam in suavitate.
Ceterum aliud est dicere, quod nos plerumque eligimus id, quod nos indeliberate delectat magis, quae sententia libertati non obest et aliud dicere, quod necessario volumus deliberate id quod nos indeliberate magis delectat; id quidem libertatem perimit: at id nunquam dixit aut significavit Augustinus.
III. Delectatio identidem victrix ab Augustino appellatur, sive vincens. Et quidem appellatio victricis semel tantum fit ab Augustino delectationi de Pecc. merit. et remiss. L. II. c. 18. Alibi delectatio vincens nominatur vel ei tribuitur quod vincat. Atqui delectatio vincens non dicitur respectu voluntatis, ac si delectatio voluntatem vincat sibique subiuget, sed respectu concupiscentiae. Cont. duas epistt. pelagg. L. I. c. 13. «Concupiscentiae reatus generatione tractus, regeneratione dimissus est, ut ideo iam non sit peccatum, sed hoc vocetur sive quod peccato facta sit sive quod peccandi delectatione moveatur etsi ei vincente delectatione iustitiae non consentiatur» alibique pluries. 2) Delectatio vincens est deliberata; nam haec est reapse quae ordinem immediatum dicit ad concupiscentiam eamque vincit, atque hane indicat disserte Augustinus pluribus in locis, ut in Enchir. c. 118. «Si respexerit Deus et ad implenda, quae mandat ipse, adiuvare credatur et agi homo ceperit Spiritu Dei, concupiscetur adversus carnem fortiore robore caritatis, ut quamvis adhuc sit quod homini repugnet ex homine, nondum tota infirmitate sanata, ex fide tamen iustus vivat insterue vivat, in quantum non cedit malae concupiscentiae, vincente delectatione iustitiae.» Delectatio, qua vincente non ceditur concupiscentiae et qua iuste vivitur quaeque robur est caritatis, est delectatio vincens concupiscentiam at deliberata et meritoria.
III. Ceterum ad theoriam iansenianam de maiore victrice delectatione avertendam sufficit plane Augustini locus classicus e Civ. Dei L. XII. c. 6., quem perperam pervertere nititur Iansenius. Heic describendus est, quamvis sit longior. Quaerit ibi s. Doctor causam cur Angelorum alii steterint, alii non steterint eoque rem deducit ut evincat ex eorum voluntate causam ultimam esse repetendam; nam voluntas mala est causa mali, voluntatis autem malae nulla causa efficiens quaerenda est, sed tantum deficiens. Exemplum autem ponit in duobus hominibus, quos ita describit: «Si aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulcritudinem, qua visa unus eorum ad illicite perfruendum moveatur, alter in voluntate pudica stabilis perseveret; quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit, in quo facta est? Neque enim pulcritudo illa corporis; nam eam non fecit in ambobus, quandoquidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. An caro intuentis in causa est? Cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. An dicendum est, alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione tentatum? quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit. Hanc igitur consensionem, hanc malam, quam male suadenti adhibuit, voluntatem, quae in eo res fecerit quaerimus. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur, si eadem tentatione ambo tententur et unus ei cedat atque consentiat, alter idem qui fuerat, perseveret, quid aliud apparet nisi unum voluisse, alterum noluisse a castitate deficere? Unde nisi propria voluntate; ubi eadem fuerat in utroque corporis et animae affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem puleritudo, ambobus pariter institit occulta tentatio; propriam igitur in uno eorum voluntatem malam quae res fecerit scire volentibus, si bene intueamur, nihil occurrit.»
Ait Iansenius homines hos duos, in quibus exemplum Augustinus ponit, spectare ad statum integrum. Nihil ineptius, ut bene refellit Stephanus Dechamps Haer. Iansen. I. III. D. 8. c. 2. Nam 1) verbum illud videant statum praesentem refert.
In statu integro non fuere duo homines, qui unius corporis pulcritudinem viderent.3) Quia hi duo homines alliciuntur ad illicita voluptatis sensibilis, quod in statu innocentiae esse non poterat, iuxta ipsum Augustinum.4) Quia mentio fit carnalis concupiscentiae: an caro intuentis in causa fuit? porro haec aberat ab integritatis statu.5) Quia Daemonis suggestione interiore hi homines tentantur, quod rursus et in homine stante, nondum Diabolo mancipato, esse non poterat. Ponit utique Augustinus in illo, qui peccat ex his duobus, fuisse, ante voluntatem malam, naturam bonam: ita enim, pergit » Si dixerimus quod ipse eam fecerit, quid erat ipse ante voluntatem malam, nisi natura bona, cuius auctor Deus?« Sed hoc ideo facit quia considerat naturam distinctam a concupiscentia, quam simul cum obiecta pulcritudine et tentatione Diaboli ponit ex parte adiunctorum sive conditionum peccati; non enim concupiscentia est causa actus mali voluntatis, sed tantum allicit voluntatem: modo autem quaeritur causa peccati. Ergo si causa quaeritur, si investigatur id quod potest esse causa, ante voluntatem malam non invenitur nisi natura bona. Unde concludit quod, cum natura prout natura est, quia bona est, non possit esse causa mali, ideo illa causa est mali non quia natura est, sed quia ex nihilo natura est; ideoque causam mali non efficientem, sed deficientem esse. Itaque naturam bonam Augustinus non ponit ante voluntatem malam ut significet se loqui de eo primo peccato, quod accidit in natura non antea vitiata, ut vult Iansenius.
Iam vero isti duo homines in iisdem conditionibus prorsus exsistentes, eadem quoque urgentur delectatione sensibili. Nam quod eos aliqua delectatio sive amor pudicitiae praevenerit, constat ex eo quod qui non peccat, dicatur in voluntate pudica stabilis permanere. Quod vero eadem in utroque ea delectatio caelestis supponatur, liquet ex eo quod dicatur eadem in utroque animi affectio. Hoc posito si consensus voluntatis non sequitur nisi maiorem delectationem, maior caelesti fuisse dicenda est in peccante delectatio terrena, maior in alio delectatio caelestis. Atqui hoc est contra ipsam hypothesim Augustini; nam utraque delectatio fuit eadem in utroque. An ergo fuit maior in utroque delectatio caelestis? at cum eadem fuerit quoque in alio, cur hic peccavit? Idem die de delectatione sensibili. Si vero fuit aequa delectatio caelestis delectationi terrenae, cur alterutra in alterutro praevaluit: cum duae pares delectationes, iuxta Iansenium, se invicem destruant et necessaria sit aliqua delectatio maior, ut assensus voluntatis sequatur? Scilicet exemplum hoc Augustini nequit prorsus componi cum doctrina Iansenii ipsamque funditus labefactat. Docenıur eo nimirum, posita praeveniente gratia et suasione concupiscentiae, penes voluntatem esse potestatem indifferentem se determinandi quocunque voluerit, non rationem determinationis petendam esse ex aliqua delectatione praeveniente et superante contrariam vel sola exsistente; si enim ex hac petendumı foret, in ea hypothesi Augustini nullus fuisset possibilis consensus voluntatis.